| 1 [j] hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvashah% dhr%tara#s%t%ro maha#ra#jah% shrutva# kim akaron mune 2 tathaiva kauravo ra#ja# dharmaputro maha#mana#h% kr%paprabhr%tayash caiva kim akurvata te trayah% 3 ashvattha#mnah% shrutam% karma sha#pash ca#nyonya ka#ritah% vr%tta#ntam uttaram% bru#hi yad abha#s%ata sam%jayah% 4 [v] hate putrashate di#nam% chinnasha#kham iva drumam putrashoka#bhisam%taptam% dhr%tara#s%t%ram% mahi#patim 5 dhya#namu#katvam a#pannam% cintaya# samabhiplutam abhigamya maha#pra#jn~ah% sam%jayo va#kyam abravi#t 6 kim% shocasi maha#ra#ja na#sti shoke saha#yata# aks%auhin%yo hata#sh ca#s%t%au dasha caiva visha#m% pate nirjaneyam% vasumati# shu#nya# sam%prati kevala# 7 na#na#digbhyah% sama#gamya na#na#deshya# nara#dhipa#h% sahita#s tava putren%a sarve vai nidhanam% gata#h% 8 pitr%#n%a#m% putrapautra#n%a#m% jn~a#ti#na#m% suhr%da#m% tatha# guru#n%a#m% ca#nupu#rvyen%a pretaka#rya#n%i ka#raya 9 [v] tac chrutva# karun%am% va#kyam% putrapautra vadha#rditah% papa#ta bhuvi durdhars%o va#ta#hata iva drumah% 10 [dhr%] hataputro hata#ma#tyo hatasarvasuhr%j janah% duh%kham% nu#nam% bhavis%ya#mi vicaran pr%thivi#m ima#m 11 kim% nu bandhuvihi#nasya ji#vitena mama#dya vai lu#napaks%asya iva me jara# ji#rn%asya paks%in%ah% 12 hr%tara#jyo hatasuhr%d dhatacaks%ush ca vai tatha# na bhra#jis%ye maha#pra#jn~a ks%i#n%arashmir iva#m%shuma#n 13 na kr%tam% suhr%do va#kyam% ja#madagnyasya jalpatah% na#radasya ca devars%eh% kr%s%n%advaipa#yanasya ca 14 sabha#madhye tu kr%s%n%ena yac chreyo 'bhihitam% mama alam% vairen%a te ra#jan putrah% sam%gr%hyata#m iti 15 tac ca va#kyam akr%tva#ham% bhr%sham% tapya#mi durmatih% na hi shrota#smi bhi#s%masya dharmayuktam% prabha#s%itam 16 duryodhanasya ca tatha# vr%s%abhasyeva nardatah% duh%sha#sana vadham% shrutva# karn%asya ca viparyayam dron%a su#ryopara#gam% ca hr%dayam% me vidi#ryate 17 na smara#my a#tmanah% kim% cit pura# sam%jaya dus%kr%tam yasyedam% phalam adyeha maya# mu#d%hena bhujyate 18 nu#nam% hy apakr%tam% kim% cin maya# pu#rves%u janmasu yena ma#m% duh%khabha#ges%u dha#ta# karmasu yuktava#n 19 parin%a#mash ca vayasah% sarvabandhuks%ayash ca me suhr%n mitra vina#shash ca daivayoga#d upa#gatah% ko 'nyo 'sti duh%khitataro maya# loke puma#n iha 20 tan ma#m adyaiva pashyantu pa#n%d%ava#h% sam%shitavratam vivr%tam% brahmalokasya di#rgham adhva#nam a#sthitam 21 [v] tasya la#lapyama#nasya bahu shokam% vicinvatah% shoka#paham% narendrasya sam%jayo va#kyam abravi#t 22 shokam% ra#jan vyapanuda shruta#s te veda nishcaya#h% sha#stra#gama#sh ca vividha# vr%ddhebhyo nr%pasattama sr%n~jaye putrashoka#rte yad u#cur munayah% pura# 23 tatha# yauvanajam% darpam a#sthite te sute nr%pa na tvaya# suhr%da#m% va#kyam% bruvata#m avadha#ritam sva#rthash ca na kr%tah% kash cil lubdhena phalagr%ddhina# 24 tava duh%sha#sano mantri# ra#dheyash ca dura#tmava#n shakunish caiva dus%t%a#tma# citrasenash ca durmatih% shalyash ca yena vai sarvam% shalya bhu#tam% kr%tam% jagat 25 kuruvr%ddhasya bhi#s%masya ga#ndha#rya# vidurasya ca na kr%tam% vacanam% tena tava putren%a bha#rata 26 na dharmah% satkr%tah% kash cin nityam% yuddham iti bruvan ks%apita#h% ks%atriya#h% sarve shatru#n%a#m% vardhitam% yashah% 27 madhyastho hi tvam apy a#si#r na ks%amam% kim% cid uktava#n dhu#r dharen%a tvaya# bha#ras tulaya# na samam% dhr%tah% 28 a#da#v eva manus%yen%a vartitavyam% yatha# ks%amam yatha# na#ti#tam artham% vai pashca#t ta#pena yujyate 29 putragr%ddhya# tvaya# ra#jan priyam% tasya ciki#rs%ata# pashca#t ta#pam idam% pra#ptam% na tvam% shocitum arhasi 30 madhu yah% kevalam% dr%s%t%va# prapa#tam% na#nupashyati sa bhras%t%o madhu lobhena shocaty eva yatha# bhava#n 31 artha#n na shocan pra#pnoti na shocan vindate sukham na shocan~ shriyam a#pnoti na shocan vindate param 32 svayam utpa#dayitva#gnim% vastren%a parives%t%ayet dahyama#no manasta#pam% bhajate na sa pan%d%itah% 33 tvayaiva sa sutena#yam% va#kyava#yusami#ritah% lobha#jyena ca sam%sikto jvalitah% pa#rtha pa#vakah% 34 tasmin samiddhe patita#h% shalabha# iva te suta#h% ta#n keshava#rcir nirdagdha#n na tvam% shocitum arhasi 35 yac ca#shrupa#ta kalilam% vadanam% vahase nr%pa asha#stradr%s%t%am etad dhi na prasham%santi pan%d%ita#h% 36 visphulin*ga# iva hy eta#n dahanti kila ma#nava#n jahi#hi manyum% buddhya# vai dha#raya#tma#nam a#tmana# 37 evam a#shva#sitas tena sam%jayena maha#tmana# viduro bhu#ya eva#ha buddhipu#rvam% param%tapa | | 1 [v] tato 'mr%tasamair va#kyair hla#dayan purus%ars%abham vaicitra vi#ryam% viduro yad uva#ca nibodha tat 2 [vidura] uttis%t%ha ra#jan kim% shes%e dha#raya#tma#nam a#tmana# sthirajan*gama martya#na#m% sarves%a#m es%a nirn%ayah% 3 sarve ks%aya#nta# nicaya#h% patana#nta#h% samucchraya#h% sam%yoga# viprayoga#nta# maran%a#ntam% hi ji#vitam 4 yada# shu#ram% ca bhi#rum% ca yamah% kars%ati bha#rata tat kim% na yotsyanti hi te ks%atriya#h% ks%atriyars%abha 5 ayudhyama#no mriyate yudhyama#nash ca ji#vati ka#lam% pra#pya maha#ra#ja na kash cid ativartate 6 na ca#py eta#n hata#n yuddhe ra#jan~ shocitum arhasi prama#n%am% yadi sha#stra#n%i gata#s te parama#m% gatim 7 sarve sva#dhya#yavanto hi sarve ca caritavrata#h% sarve ca#bhimukha#h% ks%i#n%a#s tatra ka# paridevana# 8 adarshana#d a#patita#h% punash ca#darshanam% gata#h% na te tava na tes%a#m% tvam% tatra ka# paridevana# 9 hato 'pi labhate svargam% hatva# ca labhate yashah% ubhayam% no bahugun%am% na#sti nis%phalata# ran%e 10 tes%a#m% ka#madugha#m*l loka#n indrah% sam%kalpayis%yati indrasya#tithayo hy ete bhavanti purus%ars%abha 11 na yajn~air daks%in%a#vadbhir na tapobhir na vidyaya# svargam% ya#nti tatha# martya# yatha# shu#ra# ran%e hata#h% 12 ma#ta# pitr%sahasra#n%i putrada#rashata#ni ca sam%sa#res%v anubhu#ta#ni kasya te kasya va# vayam 13 shokastha#na sahasra#n%i bhayastha#na shata#ni ca divase divase mu#d%ham a#vishanti na pan%d%itam 14 na ka#lasya priyah% kash cin na dves%yah% kurusattama na madhyasthah% kva cit ka#lah% sarvam% ka#lah% prakars%ati 15 anityam% ji#vitam% ru#pam% yauvanam% dravyasam%cayah% a#rogyam% priya sam%va#so gr%dhyed es%u na pan%d%itah% 16 na ja#napadikam% duh%kham ekah% shocitum arhasi apy abha#vena yujyeta tac ca#sya na nivartate 17 ashocan pratikurvi#ta yadi pashyet para#kramam bhais%ajyam etad duh%khasya yad etan na#nucintayet cintyama#nam% hi na vyeti bhu#yash ca#pi vivardhate 18 anis%t%a sam%prayoga#c ca viprayoga#t priyasya ca manus%ya# ma#nasair duh%khair yujyante ye 'lpabuddhayah% 19 na#rtho na dharmo na sukham% yad etad anushocasi na ca na#paiti ka#rya#rtha#t trivarga#c caiva bhrashyate 20 anya#m anya#m% dhana#vastha#m% pra#pya vaishes%iki#m% nara#h% asam%tus%t%a#h% pramuhyanti sam%tos%am% ya#nti pan%d%ita#h% 21 prajn~aya# ma#nasam% duh%kham% hanya#c cha#ri#ram aus%adhaih% etaj jn~a#nasya sa#marthyam% na ba#laih% samata#m iya#t 22 shaya#nam% ca#nushayati tis%t%hantam% ca#nutis%t%hati anudha#vati dha#vantam% karma pu#rvakr%tam% naram 23 yasya#m% yasya#m avastha#ya#m% yat karoti shubha#shubham tasya#m% tasya#m avastha#ya#m% tat tat phalam upa#shnute | | 1 [dhr%] subha#s%itair maha#pra#jn~a shoko 'yam% vigato mama bhuya eva tu va#kya#ni shrotum iccha#mi tattvatah% 2 anis%t%a#na#m% ca sam%sarga#d is%t%a#na#m% ca vivarjana#t katham% hi ma#nasair duh%khaih% pramucyante 'tra pan%d%ita#h% 3 [vidura] yato yato manoduh%kha#t sukha#d va#pi pramucyate tatas tatah% shamam% labdhva# sugatim% vindate budhah% 4 asha#shvatam idam% sarvam% cintyama#nam% narars%abha kadali# sam%nibho lokah% sa#ro hy asya na vidyate 5 gr%ha#n%y eva hi martya#na#m a#hur deha#ni pan%d%ita#h% ka#lena viniyujyante sattvam ekam% tu shobhanam 6 yatha# ji#rn%am aji#rn%am% va# vastram% tyaktva# tu vai narah% anyad rocayate vastram evam% deha#h% shari#rin%a#m 7 vaicitra vi#ryava#sam% hi duh%kham% va#yadi va# sukham pra#pnuvanti#ha bhu#ta#ni svakr%tenaiva karman%a# 8 karman%a# pra#pyate svargam% sukham% duh%kham% ca bha#rata tato vahati tam% bha#ram avashah% svavasho 'pi va# 9 yatha# ca mr%n mayam% bha#n%d%am% cakra#ru#d%ham% vipadyate kim% cit prakiryama#n%am% va# kr%tama#tram atha#pi va# 10 chinnam% va#py avaropyantam avati#rn%am atha#pi va# a#rdram% va#py atha va# shus%kam% pacyama#nam atha#pi va# 11 avata#ryama#n%am a#pa#ka#d uddhr%tam% va#pi bha#rata atha va# paribhujyantam evam% deha#h% shari#rin%a#m 12 garbhastho va# prasu#to va#py atha va# divasa#ntarah% ardhama#sa gato va#pi ma#sama#tragato 'pi va# 13 sam%vatsaragato va#pi dvisam%vatsara eva va# yauvanastho 'pi madhyastho vr%ddho va#pi vipadyate 14 pra#k karmabhis tu bhu#ta#ni bhavanti na bhavanti ca evam% sa#m%siddhike loke kimartham anutapyase 15 yatha# ca salile ra#jan kri#d%a#rtham anusam%caran unmajjec ca nimajjec ca kim% cit sattvam% nara#dhipa 16 evam% sam%sa#ragahana#d unmajjana nimajjana#t karma bhogena badhyantah% klishyante ye 'lpabuddhayah% 17 ye tu pra#jn~a#h% sthita#h% satye sam%sa#ra#nta gaves%in%ah% sama#gamajn~a# bhu#ta#na#m% te ya#nti parama#m% gatim | | 1 [dhr%] subha#s%itair maha#pra#jn~a shoko 'yam% vigato mama bhuya eva tu va#kya#ni shrotum iccha#mi tattvatah% 2 anis%t%a#na#m% ca sam%sarga#d is%t%a#na#m% ca vivarjana#t katham% hi ma#nasair duh%khaih% pramucyante 'tra pan%d%ita#h% 3 [vidura] yato yato manoduh%kha#t sukha#d va#pi pramucyate tatas tatah% shamam% labdhva# sugatim% vindate budhah% 4 asha#shvatam idam% sarvam% cintyama#nam% narars%abha kadali# sam%nibho lokah% sa#ro hy asya na vidyate 5 gr%ha#n%y eva hi martya#na#m a#hur deha#ni pan%d%ita#h% ka#lena viniyujyante sattvam ekam% tu shobhanam 6 yatha# ji#rn%am aji#rn%am% va# vastram% tyaktva# tu vai narah% anyad rocayate vastram evam% deha#h% shari#rin%a#m 7 vaicitra vi#ryava#sam% hi duh%kham% va#yadi va# sukham pra#pnuvanti#ha bhu#ta#ni svakr%tenaiva karman%a# 8 karman%a# pra#pyate svargam% sukham% duh%kham% ca bha#rata tato vahati tam% bha#ram avashah% svavasho 'pi va# 9 yatha# ca mr%n mayam% bha#n%d%am% cakra#ru#d%ham% vipadyate kim% cit prakiryama#n%am% va# kr%tama#tram atha#pi va# 10 chinnam% va#py avaropyantam avati#rn%am atha#pi va# a#rdram% va#py atha va# shus%kam% pacyama#nam atha#pi va# 11 avata#ryama#n%am a#pa#ka#d uddhr%tam% va#pi bha#rata atha va# paribhujyantam evam% deha#h% shari#rin%a#m 12 garbhastho va# prasu#to va#py atha va# divasa#ntarah% ardhama#sa gato va#pi ma#sama#tragato 'pi va# 13 sam%vatsaragato va#pi dvisam%vatsara eva va# yauvanastho 'pi madhyastho vr%ddho va#pi vipadyate 14 pra#k karmabhis tu bhu#ta#ni bhavanti na bhavanti ca evam% sa#m%siddhike loke kimartham anutapyase 15 yatha# ca salile ra#jan kri#d%a#rtham anusam%caran unmajjec ca nimajjec ca kim% cit sattvam% nara#dhipa 16 evam% sam%sa#ragahana#d unmajjana nimajjana#t karma bhogena badhyantah% klishyante ye 'lpabuddhayah% 17 ye tu pra#jn~a#h% sthita#h% satye sam%sa#ra#nta gaves%in%ah% sama#gamajn~a# bhu#ta#na#m% te ya#nti parama#m% gatim | | 1 [dhr%] katham% sam%sa#ragahanam% vijn~eyam% vadata#m% vara etad iccha#my aham% shrotum% tattvam a#khya#hi pr%cchatah% 2 [vidura] janmaprabhr%ti bhu#ta#na#m% kriya#h% sarva#h% shr%n%u prabho pu#rvam eveha kalale vasate kim% cid antaram 3 tatah% sa pan~came 'ti#te ma#se ma#sam% prakalpayet tatah% sarva#n*gasam%pu#rn%o garbho ma#se praja#yate 4 amedhyamadhye vasati ma#m%sashon%italepane tatas tu va#yuvegena u#rdhvapa#do hy adhah%shira#h% 5 yonidva#ram upa#gamya bahu#n klesha#n samr%cchati yonisam%pi#d%ana#c caiva pu#rvakarmabhir anvitah% 6 tasma#n muktah% sa sam%sa#ra#d anya#n pashyaty upadrava#n graha#s tam upasarpanti sa#rameya# iva#mis%am 7 tatah% pra#ptottare ka#le vya#dhayash ca#pi tam% tatha# upasarpanti ji#vantam% badhyama#nam% svakarmabhih% 8 baddham indriyapa#shais tam% san*gasva#dubhir a#turam vyasana#ny upavartante vividha#ni nara#dhipa badhyama#nash ca tair bhu#yo naiva tr%ptim upaiti sah% 9 ayam% na budhyate ta#vad yama lokam atha#gatam yamadu#tair vikr%s%yam%sh ca mr%tyum% ka#lena gacchati 10 va#g ghi#nasya ca yan ma#tram is%t%a#nis%t%am% kr%tam% mukhe bhu#ya eva#tmana#tma#nam% badhyama#nam upeks%ate 11 aho vinikr%to loko lobhena ca vashi#kr%tah% lobhakrodhamadonmatto na#tma#nam avabudhyate 12 kuli#natvena ramate dus%kuli#na#n vikutsayan dhanadarpen%a dr%ptash ca daridra#n parikutsayan 13 mu#rkha#n iti para#n a#ha na#tma#nam% samaveks%ate shiks%a#m% ks%ipati ca#nyes%a#m% na#tma#nam% sha#stum icchati 14 adhruve ji#valoke 'smin yo dharmam anupa#layan janmaprabhr%ti varteta pra#pnuya#t parama#m% gatim 15 evam% sarvam% viditva# vai yas tattvam anuvartate sa pramoks%a#ya labhate pantha#nam% manuja#dhipa | | 1 [dhr%] yad idam% dharmagahanam% buddhya# samanugamyate etad vistarashah% sarvam% buddhima#rgam% prasham%sa me 2 [vidura] atra te vartayis%ya#mi nama h% kr%tva# svayam% bhuve yatha# sam%sa#ragahanam% vadanti paramars%ayah% 3 kash cin mahati sam%sa#re vartama#no dvijah% kila vanam% durgam anupra#pto mahat kravya#dasam%kulam 4 sim%havya#ghra gaja#ka#rair atighorair maha#shanaih% samanta#t sam%pariks%iptam% mr%tyor api bhayapradam 5 tad asya dr%s%t%va# hr%dayam udvegam agamat param abhyucchrayash ca romn%a#m% vai vikriya#sh ca param%tapa 6 sa tad vanam% vyanusaran vipradha#van itas tatah% vi#ks%ama#n%o dishah% sarva#h% sharan%am% kva bhaved iti 7 sa tes%a#m% chidram anvicchan pradruto bhayapi#d%itah% na ca nirya#ti vai du#ram% na ca tair viprayujyate 8 atha#pashyad vanam% ghoram% samanta#d va#gura#vr%tam ba#hubhya#m% sam%paris%vaktam% striya# paramaghoraya# 9 pan~cashi#rs%a dharair na#gaih% shailair iva samunnataih% nabhah%spr%shair maha#vr%ks%aih% pariks%iptam% maha#vanam 10 vanamadhye ca tatra#bhu#d udapa#nah% sama#vr%tah% valli#bhis tr%n%achanna#bhir gu#d%ha#bhir abhisam%vr%tah% 11 papa#ta sa dvijas tatra nigu#d%he salila#shaye vilagnash ca#bhavat tasmim*l lata# sam%ta#nasam%kat%e 12 panasasya yatha# ja#tam% vr%nta baddham% maha#phalam sa tatha# lambate tatra u#rdhvapa#do hy adhah%shira#h% 13 atha tatra#pi ca#nyo 'sya bhu#yo ja#ta upadravah% ku#pavi#na#ha vela#ya#m apashyata maha#gajam 14 s%ad% vaktram% kr%s%n%a shabalam% dvis%at%ka padaca#rin%am kramen%a parisarpantam% valli# vr%ks%asama#vr%tam 15 tasya ca#pi prasha#kha#su vr%ks%asha#kha#valambinah% na#na#ru#pa# madhukara# ghoraru#pa# bhaya#vaha#h% a#sate madhu sam%bhr%tya pu#rvam eva niketaja#h% 16 bhu#yo bhu#yah% sami#hante madhu#ni bharatars%abha sva#dani#ya#ni bhu#ta#na#m% na yair ba#lo 'pi tr%pyate 17 tes%a#m% madhu#na#m% bahudha# dha#ra# prasravate sada# ta#m% lambama#nah% sa puma#n dha#ra#m% pibati sarvada# na ca#sya tr%s%n%a# virata# pibama#nasya sam%kat%e 18 abhi#psati ca ta#m% nityam atr%ptah% sa punah% punah% na ca#sya ji#vite ra#jan nirvedah% samaja#yata 19 tatraiva ca manus%yasya ji#vita#sha# pratis%t%hita# kr%s%n%a#h% shveta#sh ca tam% vr%ks%am% kut%t%ayanti sma mu#s%aka#h% 20 vya#laish ca vanadurga#nte striya# ca paramograya# ku#pa#dhasta#c ca na#gena vi#na#he kun~jaren%a ca 21 vr%ks%aprapa#ta#c ca bhayam% mu#s%akebhyash ca pan~camam madhu lobha#n madhukaraih% s%as%t%ham a#hur mahad bhayam 22 evam% sa vasate tatra ks%iptah% sam%sa#rasa#gare na caiva ji#vita#sha#ya#m% nirvedam upagacchati | | 1 [dhr%] aho khalu mahad duh%kham% kr%cchrava#sam% vasaty asau katham% tasya ratis tatra tus%t%ir va# vadata#m% vara 2 sa deshah% kva nu yatra#sau vasate dharmasam%kat%e katham% va# sa vimucyeta naras tasma#n maha#bhaya#t 3 etan me sarvam a#caks%va sa#dhu ces%t%a#mahe tatha# kr%pa# me mahati# ja#ta# tasya#bhyuddharan%ena hi 4 [vidura] upama#nam idam% ra#jan moks%avidbhir uda#hr%tam sugatim% vindate yena paralokes%u ma#navah% 5 yat tad ucyati ka#nta#ram% mahat sam%sa#ra eva sah% vanam% durgam% hi yat tv etat sam%sa#ragahanam% hi tat 6 ye ca te kathita# vya#la# vya#dhayas te praki#rtita#h% ya# sa# na#ri# br%hat ka#ya# adhitis%t%hati tatra vai ta#m a#hus tu jara#m% pra#jn~a# varn%aru#pavina#shini#m 7 yas tatra ku#po nr%pate sa tu dehah% shari#rin%a#m yas tatra vasate 'dhasta#n maha#hih% ka#la eva sah% antakah% sarvabhu#ta#na#m% dehina#m% sarvaha#ry asau 8 ku#pamadhye ca ya# ja#ta# valli# yatra sa ma#navah% prata#ne lambate sa# tu ji#vita#sha# shari#rin%a#m 9 sa yas tu ku#pavi#na#he tam% vr%ks%am% parisarpati s%ad% vaktrah% kun~jaro ra#jan sa tu sam%vatsarah% smr%tah% mukha#ni r%tavo ma#sa#h% pa#da# dva#dasha ki#rtita#h% 10 ye tu vr%ks%am% nikr%ntanti mu#s%aka#h% satatotthita#h% ra#tryaha#ni tu ta#ny a#hur bhu#ta#na#m% paricintaka#h% ye te madhukara#s tatra ka#ma#s te pariki#rtita#h% 11 ya#s tu ta# bahusho dha#ra#h% sravanti madhu nisravam ta#m%s tu ka#marasa#n vidya#d yatra majjanti ma#nava#h% 12 evam% sam%sa#racakrasya parivr%ttim% sma ye viduh% te vai sam%sa#racakrasya pa#sha#m%sh chindanti vai budha#h% | | 1 [dhr%] aho 'bhihitam a#khya#nam% bhavata# tattvadarshina# bhu#ya eva tu me hars%ah% shrotum% va#g amr%tam% tava 2 [vidura] shr%n%u bhu#yah% pravaks%ya#mi ma#rgasyaitasya vistaram yac chrutva# vipramucyante sam%sa#rebhyo vicaks%an%a#h% 3 yatha# tu purus%o ra#jan di#rgham adhva#nam a#sthitah% kva cit kva cic chrama#t stha#ta# kurute va#sam eva va# 4 evam% sam%sa#raparya#ye garbhava#ses%u bha#rata kurvanti durbudha# va#sam% mucyante tatra pan%d%ita#h% 5 tasma#d adhva#nam evaitam a#huh% sha#stravido jana#h% yat tu sam%sa#ragahanam% vanam a#hur mani#s%in%ah% 6 so 'yam% lokasama#varto martya#na#m% bharatars%abha cara#n%a#m% stha#vara#n%a#m% ca gr%dhyet tatra na pan%d%itah% 7 sha#ri#ra# ma#nasa#sh caiva martya#na#m% ye tu vya#dhayah% pratyaks%a#sh ca paroks%a#sh ca te vya#la#h% kathita# budhaih% 8 klishyama#na#sh ca tair nityam% hanyama#na#sh ca bha#rata svakarmabhir maha#vya#lair nodvijanty alpabuddhayah% 9 atha#pi tair vimucyeta vya#dhibhih% purus%o nr%pa a#vr%n%oty eva tam% pashca#j jara# ru#pavina#shini# 10 shabdaru#parasasparshair gandhairsh ca vividhair api majjama#nam% maha#pan*ke nira#lambe samantatah% 11 sam%vatsarartavo ma#sa#h% paks%a#ho ra#trasam%dhayah% kramen%a#sya pralumpanti ru#pam a#yus tathaiva ca 12 ete ka#lasya nidhayo naita#j ja#nanti durbudha#h% atra#bhilikhita#ny a#huh% sarvabhu#ta#ni karman%a# 13 ratham% shari#ram% bhu#ta#na#m% sattvam a#hus tu sa#rathim indriya#n%i haya#n a#huh% karma buddhish ca rashmayah% 14 tes%a#m% haya#na#m% yo vegam% dha#vata#m anudha#vati sa tu sam%sa#racakre 'smim%sh cakravat parivartate 15 yas ta#n yamayate buddhya# sa yanta# na nivartate ya#myam a#hu# ratham% hy enam% muhyante yena durbudha#h% 16 sa caitat pra#pnute ra#jan yat tvam% pra#pto nara#dhipa ra#jyana#sham% suhr%n na#sham% suta na#sham% ca bha#rata 17 anutars%ulam evaitad duh%kham% bhavati bha#rata sa#dhuh% paramaduh%kha#na#m% duh%khabhais%ajyam a#caret 18 na vikramo na ca#py artho na mitram% na suhr%jjanah% tathonmocayate duh%kha#d yatha#tma# sthirasam%yamah% 19 tasma#n maitram% sama#stha#ya shi#lam a#padya bha#rata damas tya#go 'prama#dash ca te trayo brahman%o haya#h% 20 shi#larashmi sama#yukte sthito yo ma#nase rathe tyaktva# mr%tyubhayam% ra#jan brahmalokam% sa gacchati | | 1 [v] vidurasya tu tad va#kyam% nishamya kurusattamah% putrashoka#bhisam%taptah% papa#ta bhuvi mu#rchitah% 2 tam% tatha# patitam% bhu#mau nih%sam%jn~am% preks%ya ba#ndhava#h% kr%s%n%advaipa#yanash caiva ks%atta# ca viduras tatha# 3 sam%jayah% suhr%dash ca#nye dva#h%stha# ye ca#sya sam%mata#h% jalena sukhashi#tena ta#lavr%ntaish ca bha#rata 4 paspr%shush ca karair ga#tram% vi#jama#na#sh ca yatnatah% anva#san suciram% ka#lam% dhr%tara#s%t%ram% tatha#gatam 5 atha di#rghasya ka#lasya labdhasam%jn~o mahi#patih% vilala#pa ciram% ka#lam% putra#dhi bhir abhiplutah% 6 dhig astu khalu ma#nus%yam% ma#nus%ye ca parigraham yatomu#la#ni duh%kha#ni sam%bhavanti muhur muhuh% 7 putra na#she 'rthana#she ca jn~a#tisam%bandhina#m api pra#pyate sumahad duh%kham% vis%a#gnipratimam% vibho 8 yena dahyanti ga#tra#n%i yena prajn~a# vinashyati yena#bhibhu#tah% purus%o maran%am% bahu manyate 9 tad idam% vyasanam% pra#ptam% maya# bha#gyavivaryaya#t tac caiva#ham% karis%ya#mi adyaiva dvijasattama 10 ity uktva# tu maha#tma#nam% pitaram% brahmavittamam dhr%tara#s%t%ro 'bhavan mu#d%hah% shokam% ca paramam% gatah% abhu#c ca tu#s%n%i#m% ra#ja#sau dhya#yama#no mahi#pate 11 tasya tad vacanam% shrutva# kr%s%n%advaipa#yanah% prabhuh% putrashoka#bhisam%taptam% putram% vacanam abravi#t 12 dhr%tara#s%t%ra maha#ba#ho yat tva#m% vaks%ya#mi tac chr%n%u shrutava#n asi medha#vi# dharma#rthakushalas tatha# 13 na te 'sty aviditam% kim% cid veditavyam% param%tapa anityata#m% hi martya#na#m% vija#na#si na sam%shayah% 14 adhruve ji#valoke ca stha#ne va#sha#shvate sati ji#vite maran%a#nte ca kasma#c chocasi bha#rata 15 pratyaks%am% tava ra#jendra vairasya#sya samudbhavah% putram% te ka#ran%am% kr%tva# ka#layogena ka#ritah% 16 avashyam% bhavitavye ca kuru#n%a#m% vaishase nr%pa kasma#c chocasi ta#n~ shu#ra#n gata#n paramika#m% gatim 17 ja#nata# ca maha#ba#ho viduren%a maha#tmana# yatitam% sarvayatnena shamam% prati janeshvara 18 na ca daivakr%to ma#rgah% shakyo bhu#tena kena cit ghat%ata#pi ciram% ka#lam% niyantum iti me matih% 19 devata#na#m% hi yat ka#ryam% maya# pratyaks%atah% shrutam tat te 'ham% sam%pravaks%ya#mi katham% sthairyam% bhavet tava 20 pura#ham% tvarito ya#tah% sabha#m aindri#m% jitaklamah% apashyam% tatra ca tada# samaveta#n divaukasah% na#radapramukha#m%sh ca#pi sarva#n deva r%s%i#m%s tatha# 21 tatra ca#pi maya# dr%s%t%a# pr%thivi# pr%thivi#pate ka#rya#rtham upasam%pra#pta# devata#na#m% sami#patah% 22 upagamya tada# dha#tri# deva#n a#ha sama#gata#n yat ka#ryam% mama yus%ma#bhir brahman%ah% sadane tada# pratijn~a#tam% maha#bha#ga#s tac chi#ghram% sam%vidhi#yata#m 23 tasya#s tad vacanam% shrutva# vis%n%ur lokanamaskr%tah% uva#ca prahasan va#kyam% pr%thivi#m% deva sam%sadi 24 dhr%tara#s%t%rasya putra#n%a#m% yas tu jyes%t%hah% shatasya vai duryodhana iti khya#tah% sa te ka#ryam% karis%yati tam% ca pra#pya mahi#pa#lam% kr%takr%tya# bhavis%yasi 25 tasya#rthe pr%thivi#pa#la#h% kuruks%etre sama#gata#h% anyonyam% gha#tayis%yanti dr%d%haih% shastraih% praha#rin%ah% 26 tatas te bhavita# devi bha#rasya yudhi na#shanam gaccha shi#ghram% svakam% stha#nam% loka#n dha#raya shobhane 27 sa es%a te suto ra#jam*l lokasam%ha#ra ka#ran%a#t kaler am%shah% samutpanno ga#ndha#rya# jat%hare nr%pa 28 amars%i# capalash ca#pi krodhano dus%prasa#dhanah% daivayoga#t samutpanna# bhra#tarash ca#sya ta#dr%sha#h% 29 shakunir ma#tulash caiva karn%ash ca paramah% sakha# samutpanna# vina#sha#rtham% pr%thivya#m% sahita# nr%pa#h% etam artham% maha#ba#ho na#rado veda tattvatah% 30 a#tma#para#dha#t putra#s te vinas%t%a#h% pr%thivi#pate ma# ta#n~ shocasva ra#jendra na hi shoke 'sti ka#ran%am 31 na hi te pa#n%d%ava#h% svalpam apara#dhyanti bha#rata putra#s tava dura#tma#noyair iyam% gha#tita# mahi# 32 na#radena ca bhadram% te pu#rvam eva na sam%shayah% yudhis%t%hirasya samitau ra#jasu#ye niveditam 33 pa#n%d%ava#h% kaurava#sh caiva sama#sa#dya parasparam na bhavis%yanti kaunteya yat te kr%tyam% tad a#cara 34 na#radasya vacah% shrutva# tada#shocanta pa#n%d%ava#h% etat te sarvam a#khya#tam% deva guhyam% sana#tanam 35 katham% te shokana#shah% sya#t pra#n%es%u ca daya# prabho snehash ca pa#n%d%uputres%u jn~a#tva# daivakr%tam% vidhim 36 es%a ca#rtho maha#ba#ho pu#rvam eva maya# shrutah% kathito dharmara#jasya ra#jasu#ye kratu#ttame 37 yatitam% dharmaputren%a maya# guhye nivedite avigrahe kaurava#n%a#m% daivam% tu balavattaram 38 anatikraman%i#yo hi vidhi# ra#jan katham% cana kr%ta#ntasya hi bhu#tena stha#varen%a trasena ca 39 bhava#n karma paro yatra buddhishres%t%hash ca bha#rata muhyate pra#n%ina#m% jn~a#tva# gatim% ca#gatim eva ca 40 tva#m% tu shokena sam%taptam% muhyama#nam% muhur muhuh% jn~a#tva# yudhis%t%hiro ra#ja# pra#n%a#n api parityajet 41 kr%pa#lur nityasho vi#ras tiryagyonigates%v api sa katha tvayi ra#jendra kr%pa#m% vai na karis%yati 42 mama caiva niyogena vidhesh ca#py anivartana#t pa#n%d%ava#na#m% ca ka#run%ya#t pra#n%a#n dha#raya bha#rata 43 evam% te vartama#nasya loke ki#rtir bhavis%yati dharmash ca sumaha#m%s ta#ta taptam% sya#c ca tapash cira#t 44 putrashokasamutpannam% huta#sham% jvalitam% yatha# prajn~a#mbhasa# maha#ra#ja nirva#paya sada# sada# 45 etac chrutva# tu vacanam% vya#sasya#mita tejasah% muhu#rtam% samanudhya#ya dhr%tara#s%t%ro 'bhyabha#s%ata 46 mahata# shokaja#lena pran%unno 'smi dvijottama na#tma#nam avabudhya#mi muhyama#no muhur muhuh% 47 idam% tu vacanam% shrutva# tava daivaniyogajam dha#rayis%ya#my aham% pra#n%a#n yatis%ye ca na shocitum 48 etac chrutva# tu vacanam% vya#sah% satyavati# sutah% dhr%tara#s%t%rasya ra#jendra tatraiva#ntaradhi#yata | | 1 [j] gate bhagavati vya#se dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% kim aces%t%ata viprars%e tan me vya#khya#tum arhasi 2 [v] etac chrutva# narashres%t%ha ciram% dhya#tva# tv acetanah% sam%jayam% yojayety uktva# viduram% pratyabha#s%ata 3 ks%ipram a#naya ga#ndha#ri#m% sarva#sh ca bharata striyah% vadhu#m% kunti#m upa#da#ya ya#sh ca#nya#s tatra yos%itah% 4 evam uktva# sa dharma#tma# viduram% dharmavittamam shokaviprahata jn~a#no ya#nam eva#nvapadyata 5 ga#ndha#ri# caiva shoka#rta# bhartur vacanacodita# saha kuntya# yato ra#ja# saha stri#bhir upa#dravat 6 ta#h% sama#sa#dya ra#ja#nam% bhr%sham% shokasamanvita#h% a#mantrya#nyonyam i#yuh% sma bhr%sham uccukrushus tatah% 7 ta#h% sama#shva#sayat ks%atta# ta#bhyash ca#rtatarah% svayam ashrukan%t%hi#h% sama#ropya tato 'sau niryayau pura#t 8 tatah% pran%a#dah% sam%jajn~e sarves%u kuru veshmasu a# kuma#ram% puram% sarvam abhavac chokakarshitam 9 adr%s%t%apu#rva# ya# na#ryah% pura# devagan%air api pr%thagjanena dr%shyanta ta#s tada# nihateshvara#h% 10 praki#rya kesha#n sushubha#n bhu#s%an%a#ny avamucya ca ekavastradhara# na#ryah% paripetur ana#thavat 11 shvetaparvata ru#pebhyo gr%hebhyas ta#s tv apa#kraman guha#bhya iva shaila#na#m% pr%s%atyo hatayu#thapa#h% 12 ta#ny udi#rn%a#ni na#ri#n%a#m% tada# vr%nda#ny anekashah% shoka#rta#ny adrava#n ra#jan kishori#n%a#m iva#n*gane 13 pragr%hya ba#hu#n kroshantyah% putra#n bhra#tr%#n pitr%#n api darshayanti#va ta# ha sma yuga#nte lokasam%ks%ayam 14 vilapantyo rudantyash ca dha#vama#na#s tatas tatah% shokena#bhya#hata jn~a#na#h% kartavyam% na prajajn~ire 15 vri#d%a#m% jagmuh% pura# ya#h% sma sakhi#na#m api yos%itah% ta# ekavastra# nirlajja#h% shvashru#n%a#m% purato 'bhavan 16 parasparam% susu#ks%mes%u shokes%v a#shva#sayan sma ya#h% ta#h% shokavihvala# ra#jann upaiks%anta parasparam 17 ta#bhih% parivr%to ra#ja# rudati#bhih% sahasrashah% niryayau nagara#d di#nas tu#rn%am a# yodhanam% prati 18 shilpino van%ijo vaishya#h% sarvakarmopaji#vinah% te pa#rthivam% puraskr%tya niryayur nagara#d bahih% 19 ta#sa#m% vikroshama#na#na#m a#rta#na#m% kuru sam%ks%aye pra#dura#si#n maha#n~ shabdo vyathayan bhuvana#ny uta 20 yuga#ntaka#le sam%pra#pte bhu#ta#na#m% dahyata#m iva abha#vah% sya#d ayam% pra#pta iti bhu#ta#ni menire 21 bhr%sham udvignamanasas te paura#h% kuru sam%ks%aye pra#kroshanta maha#ra#ja svanurakta#s tada# bhr%sham | | 1 [v] kroshama#tram% tato gatva# dadr%shus ta#n maha#ratha#n sha#radvatam% kr%pam% draun%im% kr%tavarma#n%am eva ca 2 te tu dr%s%t%vaiva ra#ja#nam% prajn~a# caks%us%am i#shvaram ashrukan%t%ha# vinih%shvasya rudantam idam abruvan 3 putras tava maha#ra#ja kr%tva# karma sudus%karam gatah% sa#nucaro ra#jan~ shakra lokam% mahi#patih% 4 duryodhana bala#n mukta# vayam eva trayo ratha#h% sarvam anyat pariks%i#n%am% sainyam% te bharatars%abha 5 ity evam uktva# ra#ja#nam% kr%pah% sha#radvatas tada# ga#ndha#ri#m% putrashoka#rta#m idam% vacanam abravi#t 6 abhi#ta# yudhyama#na#s te ghnantah% shatrugan%a#n bahu#n vi#rakarma#n%i kurva#n%a#h% putra#s te nidhanam% gata#h% 7 dhruvam% sam%pra#pya loka#m%s te nirmala#n~ shastranirjita#n bha#svaram% deham a#stha#ya viharanty amara# iva 8 na hi kash cid dhi shu#ra#n%a#m% yudhyama#nah% para#n*mukhah% shastren%a nidhanam% pra#pto na ca kash cit kr%ta#n~jalih% 9 eta#m% ta#m% ks%atriyasya#huh% pura#n%a#m% parama#m% gatim shastren%a nidhanam% sam%khye ta#n na shocitum arhasi 10 na ca#pi shatravas tes%a#m r%dhyante ra#jn~i pa#n%d%ava#h% shr%n%u yatkr%tam asma#bhir ashvattha#ma purogamaih% 11 adharmen%a hatam% shrutva# bhi#masenena te sutam suptam% shibiram a#vishya pa#n%d%u#na#m% kadanam% kr%tam 12 pa#n~ca#la# nihata#h% sarve dhr%s%t%adyumnapurogama#h% drupadasya#tmaja#sh caiva draupadeya#sh ca pa#tita#h% 13 tatha# vishasanam% kr%tva# putrashatrugan%asya te pra#drava#ma ran%e stha#tum% na hi shakya#mahe trayah% 14 te hi shu#ra# mahes%va#sa#h% ks%ipram es%yanti pa#n%d%ava#h% amars%avasham a#panna# vairam% pratijihi#rs%avah% 15 nihata#n a#tmaja#n~ shrutva# pramatta#n purus%ars%abha#h% nini#s%antah% padam% shu#ra#h% ks%ipram eva yashasvini 16 pa#n%d%u#na#m% kilbis%am% kr%tva# sam%stha#tum% notsaha#mahe anuja#ni#hi no ra#jn~i ma# ca shoke manah% kr%tha#h% 17 ra#jam%s tvam anuja#ni#hi dhairyam a#tis%t%ha cottamam nis%t%ha#ntam% pashya ca#pi tvam% ks%atradharmam% ca kevalam 18 ity evam uktva# ra#ja#nam% kr%tva# ca#bhipradaks%in%am kr%pash ca kr%tavarma# ca dron%aputrash ca bha#rata 19 aveks%ama#n%a# ra#ja#nam% dhr%tara#s%t%ram% mani#s%in%am gan*ga#m anu maha#tma#nas tu#rn%am ashva#n acodayan 20 apakramya tu te ra#jan sarva eva maha#ratha#h% a#mantrya#nyonyam udvigna#s tridha# te prayayus tatah% 21 jaga#ma ha#stinapuram% kr%pah% sha#radvatas tada# svam eva ra#s%t%ram% ha#rdikyo draun%ir vya#sa#shramam% yayau 22 evam% te prayayur vi#ra# vi#ks%ama#n%a#h% parasparam bhaya#rta#h% pa#n%d%uputra#n%a#m a#gah% kr%tva# maha#tmana#m 23 sametya vi#ra# ra#ja#nam% tada# tv anudite ravau viprajagmur maha#ra#ja yathecchakam arim%dama#h% | | 1 [v] hates%u sarvasainyes%u dharmara#jo yudhis%t%hirah% shushruve pitaram% vr%ddham% nirya#tam% gajasa#hvaya#t 2 so 'bhyaya#t putrashoka#rtah% putrashokapariplutam shocama#no maha#ra#ja bhra#tr%bhih% sahitas tada# 3 anvi#yama#no vi#ren%a da#sha#rhen%a maha#tmana# yuyudha#nena ca tatha# tathaiva ca yuyutsuna# 4 tam anvaga#t suduh%kha#rta# draupadi# shokakarshita# saha pa#n~ca#la yos%idbhir ya#s tatra#san sama#gata#h% 5 sa gan*ga#m anu vr%nda#ni stri#n%a#m% bharatasattama kurari#n%a#m iva#rta#na#m% kroshanti#na#m% dadarsha ha 6 ta#bhih% parivr%to ra#ja# rudati#bhih% sahasrashah% u#rdhvaba#hubhir a#rta#bhir bruvati#bhih% priya#priye 7 kva nu dharmajn~ata# ra#jn~ah% kva nu sa#dya nr%sham%sata# yada#vadhi#t pitr%#n bhra#tr%#n guru#n putra#n sakhi#n api 8 gha#tayitva# katham% dron%am% bhi#s%mam% ca#pi pita#maham manas te 'bhu#n maha#ba#ho hatva# ca#pi jayadratham 9 kim% nu ra#jyena te ka#ryam% pitr%#n bhra#tr%#n apashyatah% abhimanyum% ca durdhars%am% draupadeya#m%sh ca bha#rata 10 ati#tya ta# maha#ba#huh% kroshanti#h% kurari#r iva vavande pitaram% jyes%t%ham% dharmara#jo yudhis%t%hirah% 11 tato 'bhiva#dya pitaram% dharmen%a#mitrakarshana#h% nyavedayanta na#ma#ni pa#n%d%ava#s te 'pi sarvashah% 12 tam a#tmaja#nta karan%am% pita# putravadha#rditah% apri#yama#n%ah% shoka#rtah% pa#n%d%avam% paris%asvaje 13 dharmara#jam% paris%vajya sa#ntvayitva# ca bha#rata dus%t%a#tma# bhi#mam anvaicchad didhaks%ur iva pa#vakah% 14 sa kopapa#vakas tasya shokava#yusami#ritah% bhi#masena mayam% da#vam% didhaks%ur iva dr%shyate 15 tasya sam%kalpam a#jn~a#ya bhi#mam% pratyashubham% harih% bhi#mam a#ks%ipya pa#n%ibhya#m% pradadau bhi#mam a#yasam 16 pra#g eva tu maha#buddhir buddhva# tasyen*giram% harih% sam%vidha#nam% maha#pra#jn~as tatra cakre jana#rdanah% 17 tam% tu gr%hyaiva pa#n%ibhya#m% bhi#masenam ayasmayam babhan~ja balava#n ra#ja# manyama#no vr%kodaram 18 na#ga#yuta balapra#n%ah% sa ra#ja# bhi#mam a#yasam bhan*ktva# vimathitoraskah% susra#va rudhiram% mukha#t 19 tatah% papa#ta medinya#m% tathaiva rudhiroks%itah% prapus%pita#gra shikharah% pa#rija#ta iva drumah% 20 paryagr%hn%ata tam% vidva#n su#to ga#valgan%is tada# maivam ity abravi#c cainam% shamayan sa#ntvayann iva 21 sa tu kopam% samutsr%jya gatamanyur maha#mana#h% ha#ha# bhi#meti cukrosha bhu#yah% shokasamanvitah% 22 tam% viditva# gatakrodham% bhi#masenavadha#rditam va#sudevo varah% pum%sa#m idam% vacanam abravi#t 23 ma# shuco dhr%tara#s%t%ra tvam% nais%a bhi#mas tvaya# hatah% a#yasi# pratima# hy es%a# tvaya# ra#jan nipa#tita# 24 tva#m% krodhavasham a#pannam% viditva# bharatars%abha maya#pakr%s%t%ah% kaunteyo mr%tyor dam%s%t%ra#ntaram% gatah% 25 na hi te ra#jasha#rdu#la bale tulyo 'sti kash cana kah% saheta maha#ba#ho ba#hvor nigrahan%am% narah% 26 yatha#ntakam anupra#pya ji#van kash cin na mucyate evam% ba#hvantaram% pra#pya tava ji#ven na kash cana 27 tasma#t putren%a ya# sa# te pratima# ka#rita#yasi# bhi#masya seyam% kauravya tavaivopahr%ta# maya# 28 putrashoka#bhisam%ta#pa#d dharma#d apahr%tam% manah% tava ra#jendra tena tvam% bhi#masenam% jigha#m%sasi 29 na ca te tatks%amam% ra#jan hanya#s tvam% yad vr%kodaram na hi putra# maha#ra#ja ji#veyus te katham% cana 30 tasma#d yatkr%tam asma#bhir manyama#naih% ks%amam% prati anumanyasva tat sarvam% ma# ca shoke manah% kr%tha#h% | | 1 [v] tata enam upa#tis%t%han~ shauca#rtham% parica#raka#h% kr%tashaucam% punash cainam% prova#ca madhusu#danah% 2 ra#jann adhi#ta# veda#s te sha#stra#n%i vividha#ni ca shruta#ni ca pura#n%a#ni ra#jadharma#sh ca kevala#h% 3 evam% vidva#n maha#pra#jn~a na#ka#rs%i#r vacanam% tada# pa#n%d%ava#n adhika#n~ ja#nabale shaurye ca kaurava 4 ra#ja# hi yah% sthiraprajn~ah% svayam% dos%a#n aveks%ate deshaka#lavibha#gam% ca param% shreyah% sa vindati 5 ucyama#nam% ca yah% shreyo gr%hn%i#te no hita#hite a#padam% samanupra#pya sa shocaty anaye sthitah% 6 tato 'nyavr%ttam a#tma#nam% samaveks%asva bha#rata ra#jam%s tvam% hy avidheya#tma# duryodhana vashe sthitah% 7 a#tma#para#dha#d a#yastas tat kim% bhi#mam% jigha#m%sasi tasma#t sam%yaccha kopam% tvam% svam anusmr%tya dus%kr%tam 8 yas tu ta#m% spardhaya# ks%udrah% pa#n~ca#li#m a#nayat sabha#m sa hato bhi#masenena vairam% praticiki#rs%ata# 9 a#tmano 'tikramam% pashya putrasya ca dura#tmanah% yad ana#gasi pa#n%d%u#na#m% paritya#gah% param%tapa 10 evam uktah% sa kr%s%n%ena sarvam% satyam% jana#dhipa uva#ca devaki#putram% dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% 11 evam etan maha#ba#ho yatha# vadasi ma#dhava putrasnehas tu dharma#tman dhairya#n ma#m% samaca#layat 12 dis%t%ya# tu purus%avya#ghro balava#n satyavikramah% tvad gupto na#gamat kr%s%n%a bhi#mo ba#hvantaram% mama 13 ida#ni#m% tv aham eka#gro gatamanyur gatajvarah% madhyamam% pa#n%d%avam% vi#ram% spras%t%um iccha#mi keshava 14 hates%u pa#rthivendres%u putres%u nihates%u ca pa#n%d%uputres%u me sharma pri#tish ca#py avatis%t%hate 15 tatah% sa bhi#mam% ca dhanam%jayam% ca; ma#drya#sh ca putrau purus%apravi#rau pasparsha ga#traih% prarudan suga#tra#n; a#shva#sya kalya#n%am uva#ca caina#n | | 1 [b] dhr%tara#s%t%ra#bhyanujn~a#ta#s tatas te kurupum%gava#h% abhyayur bhra#tarah% sarve ga#ndha#ri#m% saha keshava#h% 2 tato jn~a#tva# hata#mitram% dharmara#jam% yudhis%t%hiram ga#ndha#ri# putrashoka#rta# shaptum aicchad anindita# 3 tasya#h% pa#pam abhipra#yam% viditva# pa#n%d%ava#n prati r%s%ih% satyavati# putrah% pra#g eva samabudhyata 4 sa gan*ga#ya#m upaspr%shya pun%yagandham% payah% shuci tam% desham upasam%pede paramars%ir manojavah% 5 divyena caks%us%a# pashyan manasa#nuddhatena ca sarvapra#n%abhr%ta#m% bha#vam% sa tatra samabudhyata 6 sa snus%a#m abravi#t ka#le kalya va#di# maha#tapa#h% sha#paka#lam ava#ks%ipya shama ka#lam udi#rayan 7 na kopah% ka#n%d%ave ka#ryo ga#ndha#ri shamam a#pnuhi rajo nigr%hyata#m etac chr%n%u cedam% vaco mama 8 ukta#sy as%t%a#dasha#ha#ni putren%a jayam icchata# shivam a#sha#ssva me ma#tar yudhyama#nasya shatrubhih% 9 sa# tatha# ya#cyama#na# tvam% ka#le ka#le jayais%in%a# uktavaty asi ga#ndha#ri yato dharmas tato jayah% 10 na ca#py ati#ta#m% ga#ndha#ri va#cam% te vitatha#m aham smara#mi bha#s%ama#n%a#ya#s tatha# pran%ihita# hy asi 11 sa# tvam% dharmam% parismr%tya va#ca# coktva# manasvini kopam% sam%yaccha ga#ndha#ri maivam% bhu#h% satyava#dini 12 [g] bhagavan na#bhyasu#ya#mi naita#n iccha#mi nashyatah% putrashokena tu bala#n mano vihvalati#va me 13 yathaiva kuntya# kaunteya# raks%itavya#s tatha# maya# yathaiva dhr%tara#s%t%ren%a raks%itavya#s tatha# maya# 14 duryodhana#para#dhena shakuneh% saubalasya ca karn%a duh%sha#sana#bhya#m% ca vr%tto 'yam% kuru sam%ks%ayah% 15 na#para#dhyati bi#bhatsur na ca pa#rtho vr%kodarah% nakulah% sahadevo va# naiva ja#tu yudhis%t%hirah% 16 yudhyama#na# hi kauravya#h% kr%ntama#na#h% parasparam nihata#h% sahita#sh ca#nyais tatra na#sty apriyam% mama 17 yat tu karma#karod bhi#mo va#sudevasya pashyatah% duryodhanam% sama#hu#ya gada#yuddhe maha#mana#h% 18 shiks%aya#my adhikam% jn~a#tva# carantam% bahudha# ran%e adho na#bhya#m% prahr%tava#m%s tan me kopam avardhayat 19 katham% nu dharmam% dharmajn~aih% samuddhis%t%am% maha#tmabhih% tyajeyur a#have shu#ra#h% pra#n%ahetoh% katham% cana | | 1 [v] tac chrutva# vacanam% tasya# bhi#maseno 'tha bhi#tavat ga#ndha#ri#m% pratyuva#cedam% vacah% sa#nunayam% tada# 2 adharmo yadi va# dharmas tra#sa#t tatra maya# kr%tah% a#tma#nam% tra#tuka#mena tan me tvam% ks%antum arhasi 3 na hi yuddhena putras te dharmen%a sa maha#balah% shakyah% kena cid udyantum ato vis%amam a#caram 4 sainyasyaiko 'vashis%t%o 'yam% gada#yuddhe ca vi#ryava#n ma#m% hatva# na hared ra#jyam iti caitat kr%tam% maya# 5 ra#japutri#m% ca pa#n~ca#li#m ekavastra#m% rajasvala#m bhavatya# viditam% sarvam uktava#n yat sutas tava 6 suyodhanam asam%gr%hya na shakya# bhu#h% sa sa#raga# kevala# bhoktum asma#bhir atash caitat kr%tam% maya# 7 tac ca#py apriyam asma#kam% putras te samupa#carat draupadya# yat sabha#madhye savyam u#rum adarshayat 8 tatraiva vadhyah% so 'sma#kam% dura#ca#ro 'mba te sutah% dharmara#ja#jn~aya# caiva sthita#h% sma samaye tada# 9 vairam uddhuks%itam% ra#jn~i putren%a tava tan mahat kleshita#sh ca vane nityam% tata etat kr%tam% maya# 10 vairasya#sya gatah% pa#ram% hatva# duryodhanam% ran%e ra#jyam% yudhis%t%hirah% pra#pto vayam% ca gatamanyavah% 11 [ga#ndha#ri#] na tasyais%a vadhas ta#ta yat prasham%sasi me sutam kr%tava#m%sh ca#pi tat sarvam% yad idam% bha#s%ase mayi 12 hata#shve nakule yat tad vr%s%asenena bha#rata apibah% shon%itam% sam%khye duh%sha#sana shari#rajam 13 sadbhir vigarhitam% ghoram ana#rya janasevitam kru#ram% karma#karoh% kasma#t tad ayuktam% vr%kodara 14 [bhi#ma] anyasya#pi na pa#tavyam% rudhiram% kim% punah% svakam yathaiva#tma# tatha# bhra#ta# vishes%o na#sti kash cana 15 rudhiram% na vyatikra#mad dantaus%t%ham% me 'mba ma# shucah% vaivasvatas tu tad veda hastau me rudhiroks%itau 16 hata#shvam% nakulam% dr%s%t%va# vr%s%asenena sam%yuge bhra#tr%#n%a#m% sam%prahr%s%t%a#na#m% tra#sah% sam%janito maya# 17 keshapaks%apara#marshe draupadya# dyu#taka#rite krodha#d yad abruvam% ca#ham% tac ca me hr%di vartate 18 ks%atradharma#c cyuto ra#jn~i bhaveyam% sha#svati#h% sama#h% pratijn~a#m% ta#m anisti#rya tatas tat kr%tava#n aham 19 na ma#m arhasi ga#ndha#ri dos%en%a parishan*kitum anigr%hya pura# putra#n asma#sv anapaka#ris%u 20 [g] vr%ddhasya#sya shatam% putra#n nighnam%s tvam apara#jitah% kasma#n na shes%ayah% kam% cid yena#lpam apara#dhitam 21 sam%ta#nam a#vayos ta#ta vr%ddhayor hr%tara#jyayoh% aktham andhadvayasya#sya yas%t%ir eka# na varjita# 22 shes%e hy avasthite ta#ta putra#n%a#m antake tvayi na me duh%kham% bhaved etad yadi tvam% dharmam a#carah% | | 1 [v] evam uktva# tu ga#ndha#ri# yudhis%t%hiram apr%cchata kva sa ra#jeti sakrodha# putrapautra vadha#rdita# 2 ta#m abhyagacchad ra#jendro vepama#nah% kr%ta#n~jalih% yudhis%t%hira idam% caina#m% madhuram% va#kyam abravi#t 3 putra hanta# nr%sham%so 'ham% tava devi yudhis%t%hirah% sha#pa#rhah% pr%thivi# na#she hetubhu#tah% shapasva ma#m 4 na hi me ji#vitena#rtho na ra#jyena dhanena va# ta#dr%sha#n suhr%do hatva# mu#d%hasya#sya suhr%d druhah% 5 tam evam% va#dinam% bhi#tam% sam%nikars%a gatam% tada# nova#ca kim% cid ga#ndha#ri# nih%shva#saparama# bhr%sham 6 tasya#vanata dehasya pa#dayor nipatis%yatah% yudhis%t%hirasya nr%pater dharmajn~a# dharmadarshini# an*guly agra#n%i dadr%she devi# pat%t%a#ntaren%a sa# 7 tatah% sa ku naki# bhu#to darshani#yanakho nr%pah% tam% dr%s%t%va# ca#rjuno 'gacchad va#sudevasya pr%s%t%hatah% 8 evam% sam%ces%t%ama#na#m%s ta#n itash cetash ca bha#rata ga#ndha#ri# vigatakrodha# sa#ntvaya#m a#sa ma#tr%vat 9 taya# te samanujn~a#ta# ma#taram% vi#rama#taram abhyagacchanta sahita#h% pr%tha#m% pr%thula vaks%asah% 10 cirasya dr%s%t%va# putra#n sa# putra#dhibhir abhipluta# ba#s%pam a#ha#rayad devi# vastren%a#vr%tya vai mukham 11 tato ba#s%pam% samutsr%jya saha putrais tatha# pr%tha# apashyad eta#n~ shastraughair bahudha# pariviks%ata#n 12 sa# ta#n ekaikashah% putra#n sam%spr%shanti# punah% punah% anvashocanta duh%kha#rta# draupadi#m% ca hata#tmaja#m rudati#m atha pa#n~ca#li#m% dadarsha patita#m% bhuvi 13 [dr] a#rye pautra#h% kva te sarve saubhadra sahita# gata#h% na tva#m% te 'dya#bhigacchanti ciradr%s%t%a#m% tapasvini#m kim% nu ra#jyena vai ka#ryam% vihi#na#ya#h% sutair mama 14 [v] ta#m% sama#shva#saya#m a#sa pr%tha# pr%thula locana# uttha#pya ya#jn~aseni#m% tu rudati#m% shokakarshita#m 15 tayaiva sahita# ca#pi putrair anugata# pr%tha# abhyagacchata ga#ndha#ri#m a#rta#m a#rtatara# svayam 16 ta#m uva#ca#tha ga#ndha#ri# saha vadhva# yashasvini#m maivam% putri#ti shoka#rta# pashya ma#m api duh%khita#m 17 manye lokavina#sho 'yam% ka#laparya#ya coditah% avashya bha#vi# sam%pra#ptah% svabha#va#l lomahars%an%ah% 18 idam% tat samanupra#ptam% vidurasya vaco mahat asiddha#nunaye kr%s%n%e yad uva#ca maha#matih% 19 tasminn apariha#rye 'rthe vyati#te ca vishes%atah% ma# shuco na hi shocya#s te sam%gra#me nidhanam% gata#h% 20 yathaiva tvam% tathaiva#ham% ko va# ma#shva#sayis%yati mamaiva hy apara#dhena kulam agryam% vina#shitam | | 1 [v] evam uktva# tu ga#ndha#ri# kuru#n%a#m a#vikartanam apashyat tatra tis%t%hanti# sarvam% divyena caks%us%a# 2 pativrata# maha#bha#ga# sama#navrataca#rin%i# ugren%a tapasa# yukta# satatam% satyava#dini# 3 varada#nena kr%s%n%asya mahars%eh% pun%yakarman%ah% divyajn~a#nabalopeta# vividham% paryadevayat 4 dadarsha sa# buddhimati# du#ra#d api yatha#ntike ran%a#jiram% nr%vi#ra#n%a#m adbhutam% lomahars%an%am 5 asthi keshaparisti#rn%am% shon%itaughapariplutam shari#rair bahusa#hasrair viniki#rn%am% samantatah% 6 gaja#shvarathayodha#na#m a#vr%tam% rudhira#vilaih% shari#rair bahusa#hasrair viniki#rn%am% samantatah% 7 gaja#shvanaravi#ra#n%a#m% nih%sattvair abhisam%vr%tam sr%ga#labad%a ka#kola kan*kaka#kanis%evitam 8 raks%asa#m% purus%a#da#na#m% modanam% kurara#kulam ashiva#bhih% shiva#bhish ca na#ditam% gr%dhrasevitam 9 tato vya#sa#bhyanujn~a#to dhr%tara#s%t%ro mahi#patih% pa#n%d%uputra#sh ca te sarve yudhis%t%hirapurogama#h% 10 va#sudevam% puraskr%tya hatabandhum% ca pa#rthivam kuru striyah% sama#sa#dya jagmur a#yodhanam% prati 11 sama#sa#dya kuruks%etram% ta#h% striyo nihateshvara#h% apashyanta hata#m%s tatra putra#n bhra#tr%#n pitr%#n pati#n 12 kravya#dair bhaks%yama#n%a#n vai goma#yubad%a va#yasaih% bhu#taih% pisha#cai raks%obhir vividhaish ca nisha#caraih% 13 rudra#kri#d%a nibham% dr%s%t%va# tada# vishasanam% striyah% maha#rhebhyo 'tha ya#nebhyo vikroshantyo nipetire 14 adr%s%t%apu#rvam% pashyantyo duh%kha#rta# bharata striyah% shari#res%v askhalann anya# nyapatam%sh ca#para# bhuvi 15 shra#nta#na#m% ca#py ana#tha#na#m% na#si#t ka# cana cetana# pa#n~ca#la kura yos%a#n%a#m% kr%pan%am% tad abhu#n mahat 16 duh%khopahata citta#bhih% samanta#d anuna#ditam dr%s%t%va#yodhanam atyugram% dharmajn~a# subala#tmaja# 17 tatah% sa# pun%d%ari#ka#ks%am a#mantrya purus%ottamam kuru#n%a#m% vaishasam% dr%s%t%va# duh%kha#d vacanam abravi#t 18 pashyaita#h% pun%d%ari#ka#ks%a snus%a# me nihateshvara#h% praki#rn%akesha#h% kroshanti#h% kurari#r iva ma#dhava 19 amu#s tv abhisama#gamya smarantyo bharatars%abha#n pr%thag eva#bhyadha#vanta putra#n bhra#tr%#n pitr%#n pati#n 20 vi#rasu#bhir maha#ba#ho hataputra#bhir a#vr%tam kva cic ca vi#ra patni#bhir hatavi#ra#bhir a#kulam 21 shobhitam% purus%avya#ghrair bhi#s%ma karn%a#bhimanyubhih% dron%a drupada shalyaish ca jvaladbhir iva pa#vakaih% 22 ka#n~canaih% kavacair nis%kair man%ibhish ca maha#tmana#m an*gadair hastakeyu#raih% sragbhish ca samalam%kr%tam 23 vi#raba#huvisr%s%t%a#bhih% shaktibhih% parighair api khad%gaish ca vimalais ti#ks%n%aih% sa sharaish ca shara#sanaih% 24 kravya#dasam%ghair muditais tis%t%hadbhih% sahitaih% kva cit kva cid a#kri#d%ama#naish ca shaya#nair aparaih% kva cit 25 etad evam%vidham% vi#ra sam%pashya#yodhanam% vibho pashyama#na# ca dahya#mi shokena#ham% jana#rdana 26 pa#n~ca#la#na#m% kuru#n%a#m% ca vina#sham% madhusu#dana pan~ca#na#m iva bhu#ta#na#m% na#ham% vadham acintayam 27 ta#n suparn%a#sh ca gr%dhra#sh ca nis%kars%anty asr%g uks%ita#n nigr%hya kavaces%u#gra# bhaks%ayanti sahasrashah% 28 jayadrathasya karn%asya tathaiva dron%a bhi#s%mayoh% abhimanyor vina#sham% ca kash cintayitum arhati 29 avadhyakalpa#n nihata#n dr%s%t%va#ham% madhusu#dana gr%dhrakan*kabad%a shyenashvasr%ga#la#dani# kr%ta#n 30 amars%avasham a#panna#n duryodhana vashe sthita#n pashyema#n purus%avya#ghra#n sam%sha#nta#n pa#vaka#n iva 31 shayana#nyu#cita#h% sarve mr%du#ni vimala#ni ca vipanna#s te 'dya vasudha#m% vivr%ta#m adhisherate 32 bandibhih% satatam% ka#le stuvadbhir abhinandita#h% shiva#na#m ashiva# ghora#h% shr%n%vanti vividha# girah% 33 ye pura# sherate vi#ra#h% shayanes%u yashasvinah% candana#gurudigdha#n*ga#s te 'dya pa#m%sus%u sherate 34 tes%a#m a#bharan%a#ny ete gr%dhragoma#yuva#yasa#h% a#ks%ipanty ashiva# ghora# vinadantah% punah% punah% 35 ca#pa#ni vishikha#n pi#ta#n nistrim%sha#n vimala# gada# yuddha#bhima#ninah% pri#ta# ji#vanta iva bibhrati 36 suru#pa varn%a# bahavah% kravya#dair avaghat%t%ita#h% r%s%abhapratiru#pa#ks%a#h% sherate haritasrajah% 37 apare punar a#lin*gya gada#h% parighaba#havah% sherate 'bhimukha#h% shu#ra# dayita# iva yos%itah% 38 bibhratah% kavaca#ny anye vimala#ny a#yudha#ni ca na dhars%ayanti kravya#da# ji#vanti#ti jana#rdana 39 kravya#daih% kr%s%yama#n%a#na#m apares%a#m% maha#tmana#m sha#takaumbhyah% srajash citra# vipraki#rn%a#h% samantatah% 40 ete goma#yavo bhi#ma# nihata#na#m% yashasvina#m kan%t%ha#ntara gata#n ha#ra#n a#ks%ipanti sahasrashah% 41 sarves%v aparara#tres%u ya#n anandanta bandinah% stutibhish ca para#rdhya#bhir upaca#raish ca shiks%ita#h% 42 ta#n ima#h% paridevanti duh%kha#rta#h% parama#n*gana#h% kr%pan%am% vr%s%n%isha#rdu#la duh%khashoka#rdita# bhr%sham 43 raktotpalavana#ni#va vibha#nti rucira#n%i vai mukha#ni paramastri#n%a#m% parishus%ka#n%i keshava 44 ruditoparata# hy eta# dhya#yantyah% sam%paripluta#h% kuru striyo 'bhigacchanti tena tenaiva duh%khita#h% 45 eta#ny a#dityavarn%a#ni tapani#yanibha#ni ca ros%arodana ta#mra#n%i vaktra#n%i kuru yos%ita#m 46 a# sa#ma paripu#rn%a#rtham% nishamya paridevitam itaretara sam%kranda#n na vija#nanti yos%itah% 47 eta# di#rgham ivocchvasya vikrushya ca vilapya ca vispandama#na# duh%khena vi#ra# jahati ji#vitam 48 bahvyo dr%s%t%va# shari#ra#n%i kroshanti vilapanti ca pa#n%ibhish ca#para# ghnanti shira#m%si mr%du pa#n%ayah% 49 shirobhih% patitair hastaih% sarva#n*gair yu#thashah% kr%taih% itaretara sam%pr%ktair a#ki#rn%a# bha#ti medini# 50 vishiraska#n atho ka#ya#n dr%s%t%va# ghora#bhinandinah% muhyanty anucita# na#ryo videha#ni shira#m%si ca 51 shirah% ka#yena sam%dha#ya preks%ama#n%a# vicetasah% apashyantyo param% tatra nedam asyeti duh%khita#h% 52 ba#hu#rucaran%a#n anya#n vishikhonmathita#n pr%thak sam%dadhatyo 'sukha#vis%t%a# mu#rchanty eta#h% punah% punah% 53 utkr%tta shirasash ca#nya#n vijagdha#n mr%gapaks%ibhih% dr%s%t%va# ka#sh cin na ja#nanti bhartr%#n bharata yos%itah% 54 pa#n%ibhish ca#para# ghnanti shira#m%si madhusu#dana preks%ya bhra#tr%#n pitr%#n putra#n pati#m%sh ca nihata#n paraih% 55 ba#hubhish ca sa khad%gaish ca shirobhish ca sakun%d%alaih% agamyakalpa# pr%thivi# ma#m%sashon%itakardama# 56 na duh%khes%u#cita#h% pu#rvam% duh%kham% ga#hanty anindita#h% bhra#tr%bhih% pitr%bhih% putrair upaki#rn%a#m% vasum%dhara#m 57 yu#tha#ni#va kishori#n%a#m% sukeshi#na#m% jana#rdana snus%a#n%a#m% dhr%tara#s%t%rasya pashya vr%nda#ny anekashah% 58 ato duh%khataram% kum% nu keshava pratibha#ti me yad ima#h% kurvate sarva# ru#pam ucca#vacam% striyah% 59 nu#nam a#caritam% pa#pam% maya# pu#rves%u janmasu ya# pashya#mi hata#n putra#n pautra#n bhra#tr%#m%sh ca keshava evam a#rta# vilapati# dadarsha nihatam% sutam | | 1 [vais%ampa#yana] tato duryodhanam% dr%s%t%va# ga#ndha#ri# shokakarshita# sahasa# nyapatad bhu#mau chinneva kadali# vane 2 sa# tu labdhva# punah% sam%jn~a#m% vikrushya ca punah% punah% duryodhanam abhipreks%ya shaya#nam% rudhiroks%itam 3 paris%vajya ca ga#ndha#ri# kr%pan%am% paryadevayat ha#ha# putreti ga#ndha#ri# vilala#pa#kulendriya# 4 sugu#d%ha jatru vipulam% ha#ranis%kanis%evitam va#rin%a# netrajenorah% sin~canti# shokata#pita# sami#pastham% hr%s%i#kesham idam% vacanam abravi#t 5 upasthite'smin sam%gra#me jn~a#ti#na#m% sam%ks%aye vibho ma#m ayam% pra#ha va#rs%n%eya pra#n~jalir nr%pasattamah% asmin~ jn~a#tisamuddhars%e jayam amba# bravi#tu me 6 ity ukte ja#nati# sarvam aham% svam% vyasana#gamam abruvam% purus%avya#ghra yato dharmas tato jayah% 7 yatha# na yudhyama#nas tvam% sam%pramuhyasi putraka dhruvam% sha#strajita#m*l loka#n pra#pta#sy amaravad vibho 8 ity evam abruvam% pu#rvam% nainam% shoca#mi vai prabho dhr%tara#s%t%ram% tu shoca#mi kr%pan%am% hataba#ndhavam 9 amars%an%am% yudha#m% shres%t%ham% kr%ta#stram% yuddhadurmadam shaya#nam% vi#rashayane pashya ma#dhava me sutam 10 yo 'yam% mu#rdha#vasikta#na#m agre ya#ti param%tapah% so 'yam% pa#m%sus%u shete 'dya pashya ka#lasya paryayam 11 dhruvam% duryodhano vi#ro gatim% nasulabha#m% gatah% tatha# hy abhimukhah% shete shayane vi#rasevite 12 yam% pura# paryupa#si#na# ramayanti mahi#ks%itah% mahi#talastham% nihatam% gr%dhra#s tam% paryupa#sate 13 yam% pura# vyajanair agryair upavi#janti yos%itah% tam adya paks%avyajanair upavi#janti paks%in%ah% 14 es%a shete maha#ba#hur balava#n satyavikramah% sim%heneva dvipah% sam%khye bhi#masenena pa#titah% 15 pashya duryodhanam% kr%s%n%a shaya#nam% rudhiroks%itam nihatam% bhi#masenena gada#m udyamya bha#rata 16 aks%auhin%i#r maha#ba#hur dasha caika#m% ca keshava anayad yah% pura# sam%khye so 'naya#n nidhanam% gatah% 17 es%a duryodhanah% shete mahes%va#so maha#rathah% sha#rdu#la iva sim%hena bhi#masenena pa#titah% 18 viduram% hy avamanyais%a pitaram% caiva mandabha#k ba#lo vr%ddha#vama#nena mando mr%tyuvasham% gatah% 19 nih%sapatna# mahi# yasya trayodasha sama#h% sthita# sa shete nihato bhu#mau putro me pr%thivi#patih% 20 apashyam% kr%s%n%a pr%thivi#m% dha#rtara#s%t%ra#nusha#sana#t pu#rn%a#m% hastigava#shvasya va#rs%n%eya na tu tac ciram 21 ta#m eva#dya maha#ba#ho pashya#my anya#nusha#sana#t hi#na#m% hastigava#shvena kim% nu ji#va#mi ma#dhava 22 idam% kr%cchrataram% pashya putrasya#pi vadha#n mama yad ima#m% paryupa#sante hata#n~ shu#ra#n ran%e striyah% 23 praki#rn%akesha#m% sushron%i#m% duryodhana bhuja#n*kaga#m rukmavedi# nibha#m% pashya kr%s%n%a laks%man%ama#taram 24 nu#nam es%a# pura# ba#la# ji#vama#ne maha#bhuje bhuja#v a#shritya ramate subhujasya manasvini# 25 katham% tu shatadha# nedam% hr%dayam% mama di#ryate pashyantya# nihatam% putram% putren%a sahitam% ran%e 26 putram% rudhirasam%siktam upajighraty anindita# duryodhanam% tu va#moruh% pa#n%ina# parima#rjati 27 kim% nu shocati bharta#ram% putram% cais%a# manasvini# tatha# hy avasthita# bha#ti putram% ca#py abhivi#ks%ya sa# 28 svashirah% pan~casha#kha#bhya#m abhihatya#yateks%an%a# pataty urasi vi#rasya kurura#jasya ma#dhava 29 pun%d%ari#kanibha# bha#ti pun%d%ari#ka#ntara prabha# mukham% vimr%jya putrasya bhartush caiva tapasvini# 30 yadi ca#py a#gama#h% santi yadi va# shrutayas tatha# dhruvam% loka#n ava#pto 'yam% nr%po ba#hubala#rjita#n | | 1 [ga#ndha#ri#] pashya ma#dhava putra#n me shatasam%khya#n~ jitaklama#n gadaya# bhi#masenena bhu#yis%t%ham% nihata#n ran%e 2 idam% duh%khataram% me 'dya yad ima# muktamu#rdhaja#h% hataputra# ran%e ba#la#h% paridha#vanti me snus%a#h% 3 pra#sa#datalaca#rin%yash caran%air bhu#s%an%a#nvitaih% a#panna# yat spr%shanti#ma# rudhira#rdra#m% vasum%dhara#m 4 gr%dhra#n utsa#rayantyash ca goma#yu#n va#yasa#m%s tatha# shokena#rta# vighu#rn%antyo matta# iva caranty uta 5 es%a#nya# tv anavadya#n*gi# karasam%mitamadhyama# ghoram% tad vaishasam% dr%s%t%va# nipataty atiduh%khita# 6 dr%s%t%va# me pa#rthivasuta#m eta#m% laks%man%ama#taram ra#japutri#m% maha#ba#ho mano na vyupasha#myati 7 bhra#tr%#m%sh ca#nya#h% pati#m%sh ca#nya#h% putra#m%sh ca nihata#n bhuvi dr%s%t%va# paripatanty eta#h% pragr%hya subhuja# bhuja#n 8 madhyama#na#m% tu na#ri#n%a#m% vr%ddha#na#m% ca#para#jita a#krandam% hatabandhu#na#m% da#run%e vaishase shr%n%u 9 rathani#d%a#ni deha#m%sh ca hata#na#m% gajava#jina#m a#shrita#h% shramamoha#rta#h% sthita#h% pashya maha#bala 10 anya# ca#pahr%tam% ka#ya#c ca#rukun%d%alam unnasam svasya bandhoh% shirah% kr%s%n%a gr%hi#tva# pashya tis%t%hati 11 pu#rvaja#tikr%tam% pa#pam% manye na#plam iva#nagha eta#bhir anavadya#bhir maya# caiva#lpamedhaya# 12 tad idam% dharmara#jena ya#titam% no jana#rdana na hi na#sho 'sti va#rs%n%eya karman%oh% shubhapa#payoh% 13 pratyagra vayasah% pashya darshani#yakucodara#h% kules%u ja#ta# hri#matyah% kr%s%n%apaks%a#ks%i mu#rdhaja#h% 14 ham%sagadgada bha#s%in%yo duh%khashokapramohita#h% sa#rasya iva va#shantyah% patita#h% pashya ma#dhava 15 phullapadmapraka#sha#ni pun%d%ari#ka#ks%a yos%ita#m anavadya#ni vatra#n%i tapaty asukharashmiva#n 16 i#rs%u#n%a#m% mama putra#n%a#m% va#sudeva#varodhanam mattama#tan*gadarpa#n%a#m% pashyanty adya pr%thagjana#h% 17 shatacandra#n%i carma#n%i dhvaja#m%sh ca#dityasam%nibha#n raukma#n%i caiva varma#n%i nis%ka#n api ca ka#n~cana#n 18 shi#rs%a tra#n%a#ni caita#ni putra#n%a#m% me mahi#tale pashya di#pta#ni govinda pa#vaka#n suhuta#n iva 19 es%a duh%sha#sanah% shete shu#ren%a#mitra gha#tina# pi#tashon%itasarva#n*go bhi#masenena pa#titah% 20 gadaya# vi#ra gha#tinya# pashya ma#dhava me sutam dyu#taklesha#n anusmr%tya draupadya# coditena ca 21 ukta# hy anena pa#n~ca#li# sabha#ya#m% dyu#tanirjita# priyam% ciki#rs%ata# bhra#tuh% karn%asya ca jana#rdana 22 sahaiva sahadevena nakulena#rjunena ca da#sabha#rya#si pa#n~ca#li ks%ipram% pravisha no gr%ha#n 23 tato 'ham abruvam% kr%s%n%a tada# duryodhanam% nr%pam mr%tyupa#shapariks%iptam% shakunim% putra varjaya 24 nibodhainam% sudurbuddhim% ma#tulam% kalahapriyam ks%ipram enam% parityajya putra sha#myasva pa#n%d%avaih% 25 na budhyase tvam% durbuddhe bhi#masenam amars%an%am va#n*na#ra#cais tudam%s ti#ks%n%air ulka#bhir iva kun~jaram 26 ta#n es%a rabhasah% kru#ro va#kshalya#n avadha#rayan utsasarja vis%am% tes%u sarpo govr%s%abhes%v iva 27 es%a duh%sha#sanah% shete viks%ipya vipulau bhujau nihato bhi#masenena sim%heneva mahars%abhah% 28 atyartham akarod raudram% bhi#maseno 'tyamars%an%ah% duh%sha#sanasya yat kruddho 'pibac chon%itam a#have | | 1 [g] es%a ma#dhava putro me vikarn%ah% pra#jn~asam%matah% bhu#mau vinihatah% shete bhi#mena shatadha# kr%tah% 2 gajamadhya gatah% shete vikarn%o madhusu#dana ni#lameghapariks%iptah% sharadi#va diva#karah% 3 asya ca#pagrahen%ais%a pa#n%ih% kr%takin%o maha#n katham% cic chidyate gr%dhrair attu ka#mais talatrava#n 4 asya bha#rya#mis%a prepsu#n gr%dhra#n eta#m%s tapasvini# va#rayaty anisham% ba#la# na ca shaknoti ma#dhava 5 yuva# vr%nda#rakah% shu#ro vikarn%ah% purus%ars%abha sukhocitah% sukha#rhash ca shete pa#m%sus%u ma#dhava 6 karn%ina#li#kana#ra#cair bhinnamarma#n%am a#have adya#pi na jaha#ty enam% laks%n%i#r bharatasattamam 7 es%a sam%gra#mashu#ren%a pratijn~a#m% pa#layis%yata# durmukho 'bhimukhah% shete hato 'rigan%aha# ran%e 8 tasyaitad vadanam% kr%s%n%a shva#padair ardhabhaks%itam vibha#ty abhyadhikam% ta#ta saptamya#m iva candrama#h% 9 shu#rasya hi ran%e kr%s%n%a yasya#nanam athedr%sham sa katham% nihato 'mitraih% pa#m%su#n grasati me sutah% 10 yasya#havam% mukhe saumya# stha#ta# naivopapadyate sa katham% kurmukho 'mitrair hato vibudhalokajit 11 citrasenam% hatam% bhu#mau shaya#nam% madhusu#dana dha#rtara#s%t%ram imam% pashya pratima#nam% danus%mata#m 12 tam% citrama#lya#bharan%am% yuvatyah% shokakarshita#h% kravya#dasam%ghaih% sahita# rudantyah% paryupa#sate 13 stri#n%a#m% ruditanirghos%ah% shva#pada#na#m% ca garjitam citraru#pam idam% kr%s%n%a vicitram% pratibha#ti me 14 yuva# vr%nda#rako nityam% pravara stri# nis%evitah% vivim%shatir asau shete dhvastah% pa#m%sus%u ma#dhava 15 sharasam%kr%tta varn%a#n%am% vi#ram% vishasane hatam pariva#rya#sate gr%dhra#h% parivim%sha# vivim%shatim 16 pravishya samare vi#rah% pa#n%d%ava#na#m ani#kina#m a#vishya shayane shete punah% satpurus%ocitam 17 smitopapannam% sunasam% subhru ta#ra#dhipopamam ati#va shubhram% vadanam% pashya kr%s%n%a vivim%shateh% 18 yam% sma tam% paryupa#sante vasum% va#sava yos%itah% kri#d%antam iva gandharvam% devakanya#h% sahasrashah% 19 hanta#ram% vi#rasena#na#m% shu#ram% samitishobhanam nibarhan%am amitra#n%a#m% duh%saham% vis%aheta kah% 20 duh%sahasyaitad a#bha#ti shari#ram% sam%vr%tam% sharaih% girir a#tmaruhaih% phullaih% karn%ika#rair iva#vr%tah% 21 sha#takaumbhya# sraja# bha#ti kavacena ca bha#svata# agnineva girih% shveto gata#sur api duh%sahah% | | 1 [g] adhyardhagun%am a#hur yam% bale shaurye ca ma#dhava pitra# tvaya# ca da#sha#rha dr%ptam% sim%ham ivotkat%am 2 yo bibheda camu#m eko mama putrasya durbhida#m sa bhu#tva# mr%tyur anyes%a#m% svayam% mr%tyuvasham% gatah% 3 tasyopalaks%aye kr%s%n%a ka#rs%n%er amitatejasah% abhimanyor hatasya#pi prabha# naivopasha#myati 4 es%a# vira#t%a duhita# snus%a# ga#n%d%i#vadhanvanah% a#rta# ba#la# patim% vi#ram% shocya# shocaty anindita# 5 tam es%a# hi sama#sa#dya bha#rya# bharta#ram antike vira#t%a duhita# kr%s%n%a pa#n%ina# parima#rjati 6 tasya vaktram upa#ghra#ya saubhadrasya yashasvini# vibuddhakamala#ka#ram% kambuvr%ttashiro dharam 7 ka#myaru#pavati# cais%a# paris%vajati bha#mini# lajja ma#na# puraivainam% ma#dhvi#ka madamu#rchita# 8 tasya ks%atajasam%digdham% ja#taru#paparis%kr%tam vimucya kavacam% kr%s%n%a shari#ram abhivi#ks%ate 9 aveks%ama#n%a# tam% ba#la# kr%s%n%a tva#m abhibha#s%ate ayam% te pun%d%ari#ka#ks%a sadr%sha#ks%o nipa#titah% 10 bale vi#rye ca sadr%shas tejasa# caiva te 'nagha ru#pen%a ca tava#tyartham% shete bhuvi nipa#titah% 11 atyantasukuma#rasya ra#n*ka va#jina sha#yinah% kac cid adya shari#ram% te bhu#mau na paritapyate 12 ma#tan*gabhuja vars%ma#n%au jya#kpepa kat%hina tvacau ka#n~cana#n*gadinau shes%e niks%ipya vipulau bhujau 13 vya#yamya bahudha# nu#nam% sukhasuptah% shrama#d iva evam% vilapati#m a#rta#m% na hi ma#m abhibha#s%ase 14 a#rya#m a#rya subhadra#m% tvam ima#m%sh ca tridashopama#n pitr%#n ma#m% caiva duh%kha#rta#m% viha#ya kva gamis%yasi 15 tasya shon%itasam%digdha#n kesha#n unna#mya pa#n%ina# utsan*ge vaktram a#dha#ya ji#vantam iva pr%cchati svasri#yam% va#sudevasya putram% ga#n%d%i#vadhanvanah% 16 katham% tva#m% ran%amadhyastham% jaghnur ete maha#ratha#h% dhig astu kru#ra kartr%#m%s ta#n kr%pa karn%ajayadratha#n 17 dron%a draun%a#yani# cobhau yair asi vyasani# kr%tah% rathars%abha#n%a#m% sarves%a#m% katham a#si#t tada# manah% 18 ba#lam% tva#m% pariva#ryaikam% mama duh%kha#ya jaghnus%a#m katham% nu pa#n%d%ava#na#m% ca pa#n~ca#la#na#m% ca pashyata#m tvam% vi#ra nidhanam% pra#pto na#thava#n sannana#thavat 19 dr%s%t%va# bahubhir a#krande nihatam% tva#m ana#thavat vi#rah% purus%asha#rdu#lah% katham% ji#vati pa#n%d%avah% 20 na ra#jyala#bho vipulah% shatru#n%a#m% va# para#bhavah% pri#tam% da#syati pa#rtha#na#m% tva#m r%te pus%kareks%an%a 21 tava shastrajita#m*l loka#n dharmen%a ca damena ca ks%ipram anva#gamis%ya#mi tatra ma#m% pratipa#laya 22 durmaram% punar apra#pte ka#le bhavati kena cit yad aham% tva#m% ran%e dr%s%t%va# hatam% ji#va#mi durbhaga# 23 ka#m ida#ni#m% naravya#ghra shlaks%n%aya# smitaya# gira# pitr%loke sametya#nya#m% ma#m iva#mantrayis%yasi 24 nu#nam apsarasa#m% svarge mana#m%si pramathis%yasi paramen%a ca ru#pen%a gira# ca smitapu#rvaya# 25 pra#pya pun%yakr%ta#m*l loka#n apsarobhih% sameyiva#n saubhadra viharan ka#le smaretha#h% sukr%ta#ni me 26 eta#va#n iha sam%va#so vihitas te maya# saha s%an% ma#sa#n saptame ma#si tvam% vi#ra nidhanam% gatah% 27 ity uktavacana#m eta#m apakars%anti duh%khita#m uttara#m% moghasam%kalpa#m% matsyara#jakulastriyah% 28 uttara#m apakr%s%yaina#m a#rta#m a#rtatara#h% svayam vira#t%am% nihatam% dr%s%t%va# kroshanti vilapanti ca 29 dron%a#stra sharasam%kr%ttam% shaya#nam% rudhiroks%itam vira#t%am% vitudanty ete gr%dhragoma#yuva#yasa#h% 30 vitudyama#nam% vihagair vira#t%am asiteks%an%a#h% na shaknuvanti vivasha# nivartayitum a#tura#h% 31 a#sa#m a#tapatapta#na#m a#yasena ca yos%ita#m shramen%a ca vivarn%a#na#m% ru#pa#n%a#m% vigatam% vapuh% 32 uttaram% ca#bhimanyum% ca ka#mbojam% ca sudaks%in%am shishu#n eta#n hata#n pashya laks%man%am% ca sudarshanam a#yodhana shiromadhye shaya#nam% pashya ma#dhava | | 1 [ga#ndha#ri#] es%a vaikartanah% shete mahes%va#so maha#rathah% jvalita#nalavat sam%khye sam%sha#ntah% pa#rtha tejasa# 2 pashya vaikartanam% karn%am% nihatya#tiratha#n bahu#n shon%itaughapari#ta#n*gam% shaya#nam% patitam% bhuvi 3 amars%i# di#rgharos%ash ca mahes%va#so maha#rathah% ran%e vinihatah% shete shu#ro ga#n%d%i#vadhanvana# 4 yam% sma pa#n%d%ava sam%tra#sa#n mama putra# maha#ratha#h% pra#yudhyanta puraskr%tya ma#tan*ga# iva yu#thapam 5 sha#rdu#lam iva sim%hena samare savyasa#cina# ma#tan*gam iva mattena ma#tan*gena nipa#titam 6 sameta#h% purus%avya#ghra nihatam% shu#ram a#have praki#rn%amu#rdhaja#h% patnyo rudatyah% paryupa#sate 7 udvignah% satatam% yasma#d dharmara#jo yudhis%t%hirah% trayodasha sama# nidra#m% cintayann na#dhyagacchata 8 ana#dhr%s%yah% parair yuddhe shatrubhir maghava#n iva yuga#nta#gnir iva#rcis%ma#n himava#n iva ca sthirah% 9 sa bhu#tva# sharan%am% vi#ro dha#rtara#s%t%rasya ma#dhava bhu#mau vinihatah% shete va#tarugn%a iva drumah% 10 pashya karn%asya patni#m% tvam% vr%s%asenasya ma#taram la#lapyama#na#h% karun%am% rudati#m% patita#m% bhuvi 11 a#ca#rya sha#po 'nugato dhruvam% tva#m%; yad agrasac cakram iyam% dhara# te tatah% sharen%a#pahr%tam% shiras te; dhanam%jayena#have shatrumadhye 12 aho dhig es%a# patita# visam%jn~a#; sami#ks%ya ja#mbu#nadabaddhanis%kam karn%am% maha#ba#hum adi#nasattvam%; sus%en%a ma#ta# rudati# bhr%sha#rta# 13 alpa#vashes%o hi kr%to maha#tma#; shari#rabhaks%aih% paribhaks%ayadbhih% dras%t%um% na sam%pri#ti karah% shashi#va; kr%s%n%ashya paks%asya caturdasha#he 14 sa#vartama#na# patita# pr%thivya#m; uttha#ya di#na# punar eva cais%a# karn%asya vaktram% parijighrama#n%a#; roru#yate putravadha#bhitapta# | | 1 [g] a#vantyam% bhi#masenena bhaks%ayanti nipa#titam gr%dhragoma#yavah% shu#ram% bahu bandhum abandhuvat 2 tam% pashya kadanam% kr%tva# shatru#n%a#m% madhusu#dana shaya#nam% vi#rashayane rudhiren%a samuks%itam 3 tam% sr%ga#la#sh ca kan*ka#sh ca kravya#da#sh ca pr%thagvidha#h% tena tena vikars%anti pashya ka#lasya paryayam 4 shaya#nam% vi#rashayane vi#ram a#kranda sa#rin%am a#vantyam abhito na#ryo rudatyah% paryupa#sate 5 pra#tipi#yam% mahes%va#sam% hatam% bhallena ba#hlikam prasuptam iva sha#rdu#lam% pashya kr%s%n%a manasvinam 6 ati#va mukhavarn%o 'sya nihatasya#pi shobhate somasyeva#bhipu#rn%asya paurn%ama#sya#m% samudyatah% 7 putrashoka#bhitaptena pratijn~a#m% pariraks%ata# pa#kasha#sanina# sam%khye va#rddha ks%atrir nipa#titah% 8 eka#dasha camu#r jitva# raks%yama#n%am% maha#tmana# satyam% ciki#rs%ata# pashya hatam enam% jayadratham 9 sindhusauvi#rabharta#ram% darpapu#rn%am% manasvinam bhaks%ayanti shiva# gr%dhra# jana#rdana jayadratham 10 sam%raks%yama#n%am% bha#rya#bhir anurakta#bhir acyuta bhas%anto vyapakars%anti gahanam% nimnam antika#t 11 tam eta#h% paryupa#sante raks%ama#n%a# maha#bhujam sindhusauvi#raga#ndha#raka#mbojayavanastriyah% 12 yada# kr%s%n%a#m upa#da#ya pra#dravat kekayaih% saha tadaiva vadhyah% pa#n%d%u#na#m% jana#rdana jayadratha 13 duh%shala#m% ma#nayadbhis tu yada# mukto jayadrathah% katham adya na ta#m% kr%s%n%a ma#nayanti sma te punah% 14 sais%a# mama suta# ba#la# vilapanti# suduh%khita# prama#payati ca#tma#nam a#kroshati ca pa#n%d%ava#n 15 kim% nu duh%khataram% kr%s%n%a param% mama bhavis%yati yat suta# vidhava# ba#la# snus%a#sh ca nihateshvara#h% 16 aho dhig duh%shala#m% pashya vi#tashokabhaya#m iva shiro bhartur ana#sa#dya dha#vama#na#m itas tatah% 17 va#raya#m a#sa yah% sarva#n pa#n%d%ava#n putragr%ddhinah% sa hatva# vipula#h% sena#h% svayam% mr%tyuvasham% gatah% 18 tam% mattam iva ma#tan*gam% vi#ram% paramadurjayam pariva#rya rudanty eta#h% striyash candropama#nana#h% | | 1 [g] es%a shalyo hatah% shete sa#ks%a#n nakula ma#tulah% dharmajn~ena sata# ta#ta dharmara#jena sam%yuge 2 yas tvaya# spardhate nityam% sarvatra purus%ars%abha sa es%a nihatah% shete madrara#jo maha#rathah% 3 yena sam%gr%hn%ata# ta#ta ratham a#dhirather yudhi java#rtham% pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# tejovadhah% kr%tah% 4 aho dhik pashya shalyasya pu#rn%acandra sudarshanam mukham% padmapala#sha#ks%am% vad%air a#das%t%am avran%am 5 es%a# ca#mi#kara#bhasya taptaka#n~canasa prabha# a#sya#d vinih%sr%ta# jihva# bhaks%yate kr%s%n%apaks%ibhih% 6 yudhis%t%hiren%a nihatam% shalyam% samitishobhanam rudantyah% paryupa#sante madrara#jakulastriyah% 7 eta#h% susu#ks%ma vasana# madrara#jam% narars%abham kroshanty abhisama#sa#dya ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 8 shalyam% nipatitam% na#ryah% pariva#rya#bhitah% sthita#h% va#shita# gr%s%t%ayah% pan*ke parimagnam ivars%abham 9 shalyam% sharan%adam% shu#ram% pashyainam% rathasattamam shaya#nam% vi#rashayane sharair vishakali#kr%tam 10 es%a shaila#layo ra#ja# bhagadattah% prata#pava#n gaja#n*kusha dharah% shres%t%hah% shete bhuvi nipa#titah% 11 yasya rukmamayi# ma#la# shirasy es%a# vira#jate shva#padair bhaks%yama#n%asya shobhayanti#va mu#rdhaja#n 12 etena kila pa#rthasya yuddham a#si#t suda#run%am lomahars%an%am atyugram% shakrasya balina# yatha# 13 yodhayitva# maha#ba#hur es%a pa#rtham% dhanam%jayam sam%shayam% gamayitva# ca kunti#putren%a pa#titah% 14 yasya na#sti samo loke shaurye vi#rye ca kash cana sa es%a nihatah% shete bhi#s%mo bhi#s%makr%d a#have 15 pashya sha#m%tanavam% kr%s%n%a shaya#nam% su#ryavarcasam yuga#nta iva ka#lena pa#titam% su#ryam ambara#t 16 es%a taptva# ran%e shatru#n~ shastrata#pena vi#ryava#n narasu#ryo 'stam abhyeti su#ryo 'stam iva keshava 17 sharatalpagatam% vi#ram% dharme deva#pina# samam shaya#nam% vi#rashayane pashya shu#ra nis%evite 18 karn%ina#li#kana#ra#cair a#sti#rya shayanottamam a#vishya shete bhagava#n skandah% sharavan%am% yatha# 19 atu#la pu#rn%am% ga#n*geyas tribhir ba#n%aih% samanvitam upadha#yopadha#na#gryam% dattam% ga#n%d%i#vadhanvana# 20 pa#laya#nah% pituh% sha#stram u#rdhvareta# maha#yasha#h% es%a sha#m%tanavah% shete ma#dhava#pratimo yudhi 21 dharma#tma# ta#ta dharmajn~ah% pa#ramparyen%a nirn%aye amartya iva martyah% sann es%a pra#n%a#n adha#rayat 22 na#sti yuddhe kr%ti# kash cin na vidva#n na para#krami# yatra sha#m%tanavo bhi#s%mah% shete 'dya nihatah% paraih% 23 svayam etena shu#ren%a pr%cchyama#nena pa#n%d%avaih% dharmajn~ena#have mr%tyur a#khya#tah% satyava#dina# 24 pranas%t%ah% kuruvam%shash ca punar yena samuddhr%tah% sa gatah% kurubhih% sa#rdham% maha#buddhih% para#bhavam 25 dharmes%u kuravah% kam% nu paripraks%yanti ma#dhava gate devavrate svargam% devakalpe narars%abhe 26 arjunasya vineta#ram a#ca#ryam% sa#tyakes tatha# tam% pashya patitam% dron%am% kuru#n%a#m% guru sattamam 27 astram% caturvidham% veda yathaiva tridasheshvarah% bha#rgavo va# maha#vi#ryas tatha# dron%o 'pi ma#dhava 28 yasya prasa#da#d bi#bhatsuh% pa#n%d%avah% karma dus%karam caka#ra sa hatah% shete nainam astra#n%y apa#layan 29 yam% purodha#ya kurava a#hvayanti sma pa#n%d%ava#n so 'yam% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho dron%ah% shastraih% pr%thak kr%tah% 30 yasya nirdahatah% sena#m% gatir agner iva#bhavat sa bhu#mau nihatah% shete sha#nta#rcir iva pa#vakah% 31 dhanur mus%t%ir ashi#rn%ash ca hasta#va#pash ca ma#dhava dron%asya nihatasya#pi dr%shyate ji#vato yatha# 32 veda# yasma#c ca catva#rah% sarva#stra#n%i ca keshava anapeta#ni vai shu#ra#d yathaiva#dau praja#pateh% 33 bandana#rha#v imau tasya bandibhir vanditau shubhau goma#yavo vikars%anti pa#dau shis%yashata#rcitau 34 dron%am% drupadaputren%a nihatam% madhusu#dana kr%pi# kr%pan%am anva#ste duh%khopahata cetana# 35 ta#m% pashya rudati#m a#rta#m% mukhakeshi#m adhomukhi#m hatam% patim upa#santi#m% dron%am% shastrabhr%ta#m% varam 36 ba#n%air bhinnatanu tra#n%am% dhr%s%t%adyumnena keshava upa#ste vai mr%dhe dron%am% jat%ila# brahmaca#rin%i# 37 pretakr%tye ca yatate kr%pi# kr%pan%am a#tura# hatasya samare bhartuh% sukuma#ri# yashasvini# 38 agni#n a#hr%tya vidhivac cita#m% prajva#lya sarvashah% dron%am a#dha#ya ga#yanti tri#n%i sa#ma#ni sa#maga#h% 39 kiranti ca cita#m ete jat%ila# brahmaca#rin%ah% dhanurbhih% shaktibhish caiva rathani#daish ca ma#dhava 40 shastraish ca vividhair anyair dhaks%yante bhu#ri tejasam ta ete dron%am a#dha#ya sham%santi ca rudanti ca 41 sa#mabhis tribhir antah%sthair anusham%santi ca#pare agna#v agnim iva#dha#ya dron%am% hutva# huta#shane 42 gacchanty abhimukha# gan*ga#m% dron%ashis%ya# dvija#tayah% apasavya#m% citim% kr%tva# puraskr%tya kr%pi#m% tada# | | 1 [g] es%a shalyo hatah% shete sa#ks%a#n nakula ma#tulah% dharmajn~ena sata# ta#ta dharmara#jena sam%yuge 2 yas tvaya# spardhate nityam% sarvatra purus%ars%abha sa es%a nihatah% shete madrara#jo maha#rathah% 3 yena sam%gr%hn%ata# ta#ta ratham a#dhirather yudhi java#rtham% pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# tejovadhah% kr%tah% 4 aho dhik pashya shalyasya pu#rn%acandra sudarshanam mukham% padmapala#sha#ks%am% vad%air a#das%t%am avran%am 5 es%a# ca#mi#kara#bhasya taptaka#n~canasa prabha# a#sya#d vinih%sr%ta# jihva# bhaks%yate kr%s%n%apaks%ibhih% 6 yudhis%t%hiren%a nihatam% shalyam% samitishobhanam rudantyah% paryupa#sante madrara#jakulastriyah% 7 eta#h% susu#ks%ma vasana# madrara#jam% narars%abham kroshanty abhisama#sa#dya ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 8 shalyam% nipatitam% na#ryah% pariva#rya#bhitah% sthita#h% va#shita# gr%s%t%ayah% pan*ke parimagnam ivars%abham 9 shalyam% sharan%adam% shu#ram% pashyainam% rathasattamam shaya#nam% vi#rashayane sharair vishakali#kr%tam 10 es%a shaila#layo ra#ja# bhagadattah% prata#pava#n gaja#n*kusha dharah% shres%t%hah% shete bhuvi nipa#titah% 11 yasya rukmamayi# ma#la# shirasy es%a# vira#jate shva#padair bhaks%yama#n%asya shobhayanti#va mu#rdhaja#n 12 etena kila pa#rthasya yuddham a#si#t suda#run%am lomahars%an%am atyugram% shakrasya balina# yatha# 13 yodhayitva# maha#ba#hur es%a pa#rtham% dhanam%jayam sam%shayam% gamayitva# ca kunti#putren%a pa#titah% 14 yasya na#sti samo loke shaurye vi#rye ca kash cana sa es%a nihatah% shete bhi#s%mo bhi#s%makr%d a#have 15 pashya sha#m%tanavam% kr%s%n%a shaya#nam% su#ryavarcasam yuga#nta iva ka#lena pa#titam% su#ryam ambara#t 16 es%a taptva# ran%e shatru#n~ shastrata#pena vi#ryava#n narasu#ryo 'stam abhyeti su#ryo 'stam iva keshava 17 sharatalpagatam% vi#ram% dharme deva#pina# samam shaya#nam% vi#rashayane pashya shu#ra nis%evite 18 karn%ina#li#kana#ra#cair a#sti#rya shayanottamam a#vishya shete bhagava#n skandah% sharavan%am% yatha# 19 atu#la pu#rn%am% ga#n*geyas tribhir ba#n%aih% samanvitam upadha#yopadha#na#gryam% dattam% ga#n%d%i#vadhanvana# 20 pa#laya#nah% pituh% sha#stram u#rdhvareta# maha#yasha#h% es%a sha#m%tanavah% shete ma#dhava#pratimo yudhi 21 dharma#tma# ta#ta dharmajn~ah% pa#ramparyen%a nirn%aye amartya iva martyah% sann es%a pra#n%a#n adha#rayat 22 na#sti yuddhe kr%ti# kash cin na vidva#n na para#krami# yatra sha#m%tanavo bhi#s%mah% shete 'dya nihatah% paraih% 23 svayam etena shu#ren%a pr%cchyama#nena pa#n%d%avaih% dharmajn~ena#have mr%tyur a#khya#tah% satyava#dina# 24 pranas%t%ah% kuruvam%shash ca punar yena samuddhr%tah% sa gatah% kurubhih% sa#rdham% maha#buddhih% para#bhavam 25 dharmes%u kuravah% kam% nu paripraks%yanti ma#dhava gate devavrate svargam% devakalpe narars%abhe 26 arjunasya vineta#ram a#ca#ryam% sa#tyakes tatha# tam% pashya patitam% dron%am% kuru#n%a#m% guru sattamam 27 astram% caturvidham% veda yathaiva tridasheshvarah% bha#rgavo va# maha#vi#ryas tatha# dron%o 'pi ma#dhava 28 yasya prasa#da#d bi#bhatsuh% pa#n%d%avah% karma dus%karam caka#ra sa hatah% shete nainam astra#n%y apa#layan 29 yam% purodha#ya kurava a#hvayanti sma pa#n%d%ava#n so 'yam% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho dron%ah% shastraih% pr%thak kr%tah% 30 yasya nirdahatah% sena#m% gatir agner iva#bhavat sa bhu#mau nihatah% shete sha#nta#rcir iva pa#vakah% 31 dhanur mus%t%ir ashi#rn%ash ca hasta#va#pash ca ma#dhava dron%asya nihatasya#pi dr%shyate ji#vato yatha# 32 veda# yasma#c ca catva#rah% sarva#stra#n%i ca keshava anapeta#ni vai shu#ra#d yathaiva#dau praja#pateh% 33 bandana#rha#v imau tasya bandibhir vanditau shubhau goma#yavo vikars%anti pa#dau shis%yashata#rcitau 34 dron%am% drupadaputren%a nihatam% madhusu#dana kr%pi# kr%pan%am anva#ste duh%khopahata cetana# 35 ta#m% pashya rudati#m a#rta#m% mukhakeshi#m adhomukhi#m hatam% patim upa#santi#m% dron%am% shastrabhr%ta#m% varam 36 ba#n%air bhinnatanu tra#n%am% dhr%s%t%adyumnena keshava upa#ste vai mr%dhe dron%am% jat%ila# brahmaca#rin%i# 37 pretakr%tye ca yatate kr%pi# kr%pan%am a#tura# hatasya samare bhartuh% sukuma#ri# yashasvini# 38 agni#n a#hr%tya vidhivac cita#m% prajva#lya sarvashah% dron%am a#dha#ya ga#yanti tri#n%i sa#ma#ni sa#maga#h% 39 kiranti ca cita#m ete jat%ila# brahmaca#rin%ah% dhanurbhih% shaktibhish caiva rathani#daish ca ma#dhava 40 shastraish ca vividhair anyair dhaks%yante bhu#ri tejasam ta ete dron%am a#dha#ya sham%santi ca rudanti ca 41 sa#mabhis tribhir antah%sthair anusham%santi ca#pare agna#v agnim iva#dha#ya dron%am% hutva# huta#shane 42 gacchanty abhimukha# gan*ga#m% dron%ashis%ya# dvija#tayah% apasavya#m% citim% kr%tva# puraskr%tya kr%pi#m% tada# | | 1 [g] es%a shalyo hatah% shete sa#ks%a#n nakula ma#tulah% dharmajn~ena sata# ta#ta dharmara#jena sam%yuge 2 yas tvaya# spardhate nityam% sarvatra purus%ars%abha sa es%a nihatah% shete madrara#jo maha#rathah% 3 yena sam%gr%hn%ata# ta#ta ratham a#dhirather yudhi java#rtham% pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# tejovadhah% kr%tah% 4 aho dhik pashya shalyasya pu#rn%acandra sudarshanam mukham% padmapala#sha#ks%am% vad%air a#das%t%am avran%am 5 es%a# ca#mi#kara#bhasya taptaka#n~canasa prabha# a#sya#d vinih%sr%ta# jihva# bhaks%yate kr%s%n%apaks%ibhih% 6 yudhis%t%hiren%a nihatam% shalyam% samitishobhanam rudantyah% paryupa#sante madrara#jakulastriyah% 7 eta#h% susu#ks%ma vasana# madrara#jam% narars%abham kroshanty abhisama#sa#dya ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 8 shalyam% nipatitam% na#ryah% pariva#rya#bhitah% sthita#h% va#shita# gr%s%t%ayah% pan*ke parimagnam ivars%abham 9 shalyam% sharan%adam% shu#ram% pashyainam% rathasattamam shaya#nam% vi#rashayane sharair vishakali#kr%tam 10 es%a shaila#layo ra#ja# bhagadattah% prata#pava#n gaja#n*kusha dharah% shres%t%hah% shete bhuvi nipa#titah% 11 yasya rukmamayi# ma#la# shirasy es%a# vira#jate shva#padair bhaks%yama#n%asya shobhayanti#va mu#rdhaja#n 12 etena kila pa#rthasya yuddham a#si#t suda#run%am lomahars%an%am atyugram% shakrasya balina# yatha# 13 yodhayitva# maha#ba#hur es%a pa#rtham% dhanam%jayam sam%shayam% gamayitva# ca kunti#putren%a pa#titah% 14 yasya na#sti samo loke shaurye vi#rye ca kash cana sa es%a nihatah% shete bhi#s%mo bhi#s%makr%d a#have 15 pashya sha#m%tanavam% kr%s%n%a shaya#nam% su#ryavarcasam yuga#nta iva ka#lena pa#titam% su#ryam ambara#t 16 es%a taptva# ran%e shatru#n~ shastrata#pena vi#ryava#n narasu#ryo 'stam abhyeti su#ryo 'stam iva keshava 17 sharatalpagatam% vi#ram% dharme deva#pina# samam shaya#nam% vi#rashayane pashya shu#ra nis%evite 18 karn%ina#li#kana#ra#cair a#sti#rya shayanottamam a#vishya shete bhagava#n skandah% sharavan%am% yatha# 19 atu#la pu#rn%am% ga#n*geyas tribhir ba#n%aih% samanvitam upadha#yopadha#na#gryam% dattam% ga#n%d%i#vadhanvana# 20 pa#laya#nah% pituh% sha#stram u#rdhvareta# maha#yasha#h% es%a sha#m%tanavah% shete ma#dhava#pratimo yudhi 21 dharma#tma# ta#ta dharmajn~ah% pa#ramparyen%a nirn%aye amartya iva martyah% sann es%a pra#n%a#n adha#rayat 22 na#sti yuddhe kr%ti# kash cin na vidva#n na para#krami# yatra sha#m%tanavo bhi#s%mah% shete 'dya nihatah% paraih% 23 svayam etena shu#ren%a pr%cchyama#nena pa#n%d%avaih% dharmajn~ena#have mr%tyur a#khya#tah% satyava#dina# 24 pranas%t%ah% kuruvam%shash ca punar yena samuddhr%tah% sa gatah% kurubhih% sa#rdham% maha#buddhih% para#bhavam 25 dharmes%u kuravah% kam% nu paripraks%yanti ma#dhava gate devavrate svargam% devakalpe narars%abhe 26 arjunasya vineta#ram a#ca#ryam% sa#tyakes tatha# tam% pashya patitam% dron%am% kuru#n%a#m% guru sattamam 27 astram% caturvidham% veda yathaiva tridasheshvarah% bha#rgavo va# maha#vi#ryas tatha# dron%o 'pi ma#dhava 28 yasya prasa#da#d bi#bhatsuh% pa#n%d%avah% karma dus%karam caka#ra sa hatah% shete nainam astra#n%y apa#layan 29 yam% purodha#ya kurava a#hvayanti sma pa#n%d%ava#n so 'yam% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho dron%ah% shastraih% pr%thak kr%tah% 30 yasya nirdahatah% sena#m% gatir agner iva#bhavat sa bhu#mau nihatah% shete sha#nta#rcir iva pa#vakah% 31 dhanur mus%t%ir ashi#rn%ash ca hasta#va#pash ca ma#dhava dron%asya nihatasya#pi dr%shyate ji#vato yatha# 32 veda# yasma#c ca catva#rah% sarva#stra#n%i ca keshava anapeta#ni vai shu#ra#d yathaiva#dau praja#pateh% 33 bandana#rha#v imau tasya bandibhir vanditau shubhau goma#yavo vikars%anti pa#dau shis%yashata#rcitau 34 dron%am% drupadaputren%a nihatam% madhusu#dana kr%pi# kr%pan%am anva#ste duh%khopahata cetana# 35 ta#m% pashya rudati#m a#rta#m% mukhakeshi#m adhomukhi#m hatam% patim upa#santi#m% dron%am% shastrabhr%ta#m% varam 36 ba#n%air bhinnatanu tra#n%am% dhr%s%t%adyumnena keshava upa#ste vai mr%dhe dron%am% jat%ila# brahmaca#rin%i# 37 pretakr%tye ca yatate kr%pi# kr%pan%am a#tura# hatasya samare bhartuh% sukuma#ri# yashasvini# 38 agni#n a#hr%tya vidhivac cita#m% prajva#lya sarvashah% dron%am a#dha#ya ga#yanti tri#n%i sa#ma#ni sa#maga#h% 39 kiranti ca cita#m ete jat%ila# brahmaca#rin%ah% dhanurbhih% shaktibhish caiva rathani#daish ca ma#dhava 40 shastraish ca vividhair anyair dhaks%yante bhu#ri tejasam ta ete dron%am a#dha#ya sham%santi ca rudanti ca 41 sa#mabhis tribhir antah%sthair anusham%santi ca#pare agna#v agnim iva#dha#ya dron%am% hutva# huta#shane 42 gacchanty abhimukha# gan*ga#m% dron%ashis%ya# dvija#tayah% apasavya#m% citim% kr%tva# puraskr%tya kr%pi#m% tada# | | 1 [g] es%a shalyo hatah% shete sa#ks%a#n nakula ma#tulah% dharmajn~ena sata# ta#ta dharmara#jena sam%yuge 2 yas tvaya# spardhate nityam% sarvatra purus%ars%abha sa es%a nihatah% shete madrara#jo maha#rathah% 3 yena sam%gr%hn%ata# ta#ta ratham a#dhirather yudhi java#rtham% pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# tejovadhah% kr%tah% 4 aho dhik pashya shalyasya pu#rn%acandra sudarshanam mukham% padmapala#sha#ks%am% vad%air a#das%t%am avran%am 5 es%a# ca#mi#kara#bhasya taptaka#n~canasa prabha# a#sya#d vinih%sr%ta# jihva# bhaks%yate kr%s%n%apaks%ibhih% 6 yudhis%t%hiren%a nihatam% shalyam% samitishobhanam rudantyah% paryupa#sante madrara#jakulastriyah% 7 eta#h% susu#ks%ma vasana# madrara#jam% narars%abham kroshanty abhisama#sa#dya ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 8 shalyam% nipatitam% na#ryah% pariva#rya#bhitah% sthita#h% va#shita# gr%s%t%ayah% pan*ke parimagnam ivars%abham 9 shalyam% sharan%adam% shu#ram% pashyainam% rathasattamam shaya#nam% vi#rashayane sharair vishakali#kr%tam 10 es%a shaila#layo ra#ja# bhagadattah% prata#pava#n gaja#n*kusha dharah% shres%t%hah% shete bhuvi nipa#titah% 11 yasya rukmamayi# ma#la# shirasy es%a# vira#jate shva#padair bhaks%yama#n%asya shobhayanti#va mu#rdhaja#n 12 etena kila pa#rthasya yuddham a#si#t suda#run%am lomahars%an%am atyugram% shakrasya balina# yatha# 13 yodhayitva# maha#ba#hur es%a pa#rtham% dhanam%jayam sam%shayam% gamayitva# ca kunti#putren%a pa#titah% 14 yasya na#sti samo loke shaurye vi#rye ca kash cana sa es%a nihatah% shete bhi#s%mo bhi#s%makr%d a#have 15 pashya sha#m%tanavam% kr%s%n%a shaya#nam% su#ryavarcasam yuga#nta iva ka#lena pa#titam% su#ryam ambara#t 16 es%a taptva# ran%e shatru#n~ shastrata#pena vi#ryava#n narasu#ryo 'stam abhyeti su#ryo 'stam iva keshava 17 sharatalpagatam% vi#ram% dharme deva#pina# samam shaya#nam% vi#rashayane pashya shu#ra nis%evite 18 karn%ina#li#kana#ra#cair a#sti#rya shayanottamam a#vishya shete bhagava#n skandah% sharavan%am% yatha# 19 atu#la pu#rn%am% ga#n*geyas tribhir ba#n%aih% samanvitam upadha#yopadha#na#gryam% dattam% ga#n%d%i#vadhanvana# 20 pa#laya#nah% pituh% sha#stram u#rdhvareta# maha#yasha#h% es%a sha#m%tanavah% shete ma#dhava#pratimo yudhi 21 dharma#tma# ta#ta dharmajn~ah% pa#ramparyen%a nirn%aye amartya iva martyah% sann es%a pra#n%a#n adha#rayat 22 na#sti yuddhe kr%ti# kash cin na vidva#n na para#krami# yatra sha#m%tanavo bhi#s%mah% shete 'dya nihatah% paraih% 23 svayam etena shu#ren%a pr%cchyama#nena pa#n%d%avaih% dharmajn~ena#have mr%tyur a#khya#tah% satyava#dina# 24 pranas%t%ah% kuruvam%shash ca punar yena samuddhr%tah% sa gatah% kurubhih% sa#rdham% maha#buddhih% para#bhavam 25 dharmes%u kuravah% kam% nu paripraks%yanti ma#dhava gate devavrate svargam% devakalpe narars%abhe 26 arjunasya vineta#ram a#ca#ryam% sa#tyakes tatha# tam% pashya patitam% dron%am% kuru#n%a#m% guru sattamam 27 astram% caturvidham% veda yathaiva tridasheshvarah% bha#rgavo va# maha#vi#ryas tatha# dron%o 'pi ma#dhava 28 yasya prasa#da#d bi#bhatsuh% pa#n%d%avah% karma dus%karam caka#ra sa hatah% shete nainam astra#n%y apa#layan 29 yam% purodha#ya kurava a#hvayanti sma pa#n%d%ava#n so 'yam% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho dron%ah% shastraih% pr%thak kr%tah% 30 yasya nirdahatah% sena#m% gatir agner iva#bhavat sa bhu#mau nihatah% shete sha#nta#rcir iva pa#vakah% 31 dhanur mus%t%ir ashi#rn%ash ca hasta#va#pash ca ma#dhava dron%asya nihatasya#pi dr%shyate ji#vato yatha# 32 veda# yasma#c ca catva#rah% sarva#stra#n%i ca keshava anapeta#ni vai shu#ra#d yathaiva#dau praja#pateh% 33 bandana#rha#v imau tasya bandibhir vanditau shubhau goma#yavo vikars%anti pa#dau shis%yashata#rcitau 34 dron%am% drupadaputren%a nihatam% madhusu#dana kr%pi# kr%pan%am anva#ste duh%khopahata cetana# 35 ta#m% pashya rudati#m a#rta#m% mukhakeshi#m adhomukhi#m hatam% patim upa#santi#m% dron%am% shastrabhr%ta#m% varam 36 ba#n%air bhinnatanu tra#n%am% dhr%s%t%adyumnena keshava upa#ste vai mr%dhe dron%am% jat%ila# brahmaca#rin%i# 37 pretakr%tye ca yatate kr%pi# kr%pan%am a#tura# hatasya samare bhartuh% sukuma#ri# yashasvini# 38 agni#n a#hr%tya vidhivac cita#m% prajva#lya sarvashah% dron%am a#dha#ya ga#yanti tri#n%i sa#ma#ni sa#maga#h% 39 kiranti ca cita#m ete jat%ila# brahmaca#rin%ah% dhanurbhih% shaktibhish caiva rathani#daish ca ma#dhava 40 shastraish ca vividhair anyair dhaks%yante bhu#ri tejasam ta ete dron%am a#dha#ya sham%santi ca rudanti ca 41 sa#mabhis tribhir antah%sthair anusham%santi ca#pare agna#v agnim iva#dha#ya dron%am% hutva# huta#shane 42 gacchanty abhimukha# gan*ga#m% dron%ashis%ya# dvija#tayah% apasavya#m% citim% kr%tva# puraskr%tya kr%pi#m% tada# | | 1 [g] es%a shalyo hatah% shete sa#ks%a#n nakula ma#tulah% dharmajn~ena sata# ta#ta dharmara#jena sam%yuge 2 yas tvaya# spardhate nityam% sarvatra purus%ars%abha sa es%a nihatah% shete madrara#jo maha#rathah% 3 yena sam%gr%hn%ata# ta#ta ratham a#dhirather yudhi java#rtham% pa#n%d%uputra#n%a#m% tatha# tejovadhah% kr%tah% 4 aho dhik pashya shalyasya pu#rn%acandra sudarshanam mukham% padmapala#sha#ks%am% vad%air a#das%t%am avran%am 5 es%a# ca#mi#kara#bhasya taptaka#n~canasa prabha# a#sya#d vinih%sr%ta# jihva# bhaks%yate kr%s%n%apaks%ibhih% 6 yudhis%t%hiren%a nihatam% shalyam% samitishobhanam rudantyah% paryupa#sante madrara#jakulastriyah% 7 eta#h% susu#ks%ma vasana# madrara#jam% narars%abham kroshanty abhisama#sa#dya ks%atriya#h% ks%atriyars%abham 8 shalyam% nipatitam% na#ryah% pariva#rya#bhitah% sthita#h% va#shita# gr%s%t%ayah% pan*ke parimagnam ivars%abham 9 shalyam% sharan%adam% shu#ram% pashyainam% rathasattamam shaya#nam% vi#rashayane sharair vishakali#kr%tam 10 es%a shaila#layo ra#ja# bhagadattah% prata#pava#n gaja#n*kusha dharah% shres%t%hah% shete bhuvi nipa#titah% 11 yasya rukmamayi# ma#la# shirasy es%a# vira#jate shva#padair bhaks%yama#n%asya shobhayanti#va mu#rdhaja#n 12 etena kila pa#rthasya yuddham a#si#t suda#run%am lomahars%an%am atyugram% shakrasya balina# yatha# 13 yodhayitva# maha#ba#hur es%a pa#rtham% dhanam%jayam sam%shayam% gamayitva# ca kunti#putren%a pa#titah% 14 yasya na#sti samo loke shaurye vi#rye ca kash cana sa es%a nihatah% shete bhi#s%mo bhi#s%makr%d a#have 15 pashya sha#m%tanavam% kr%s%n%a shaya#nam% su#ryavarcasam yuga#nta iva ka#lena pa#titam% su#ryam ambara#t 16 es%a taptva# ran%e shatru#n~ shastrata#pena vi#ryava#n narasu#ryo 'stam abhyeti su#ryo 'stam iva keshava 17 sharatalpagatam% vi#ram% dharme deva#pina# samam shaya#nam% vi#rashayane pashya shu#ra nis%evite 18 karn%ina#li#kana#ra#cair a#sti#rya shayanottamam a#vishya shete bhagava#n skandah% sharavan%am% yatha# 19 atu#la pu#rn%am% ga#n*geyas tribhir ba#n%aih% samanvitam upadha#yopadha#na#gryam% dattam% ga#n%d%i#vadhanvana# 20 pa#laya#nah% pituh% sha#stram u#rdhvareta# maha#yasha#h% es%a sha#m%tanavah% shete ma#dhava#pratimo yudhi 21 dharma#tma# ta#ta dharmajn~ah% pa#ramparyen%a nirn%aye amartya iva martyah% sann es%a pra#n%a#n adha#rayat 22 na#sti yuddhe kr%ti# kash cin na vidva#n na para#krami# yatra sha#m%tanavo bhi#s%mah% shete 'dya nihatah% paraih% 23 svayam etena shu#ren%a pr%cchyama#nena pa#n%d%avaih% dharmajn~ena#have mr%tyur a#khya#tah% satyava#dina# 24 pranas%t%ah% kuruvam%shash ca punar yena samuddhr%tah% sa gatah% kurubhih% sa#rdham% maha#buddhih% para#bhavam 25 dharmes%u kuravah% kam% nu paripraks%yanti ma#dhava gate devavrate svargam% devakalpe narars%abhe 26 arjunasya vineta#ram a#ca#ryam% sa#tyakes tatha# tam% pashya patitam% dron%am% kuru#n%a#m% guru sattamam 27 astram% caturvidham% veda yathaiva tridasheshvarah% bha#rgavo va# maha#vi#ryas tatha# dron%o 'pi ma#dhava 28 yasya prasa#da#d bi#bhatsuh% pa#n%d%avah% karma dus%karam caka#ra sa hatah% shete nainam astra#n%y apa#layan 29 yam% purodha#ya kurava a#hvayanti sma pa#n%d%ava#n so 'yam% shastrabhr%ta#m% shres%t%ho dron%ah% shastraih% pr%thak kr%tah% 30 yasya nirdahatah% sena#m% gatir agner iva#bhavat sa bhu#mau nihatah% shete sha#nta#rcir iva pa#vakah% 31 dhanur mus%t%ir ashi#rn%ash ca hasta#va#pash ca ma#dhava dron%asya nihatasya#pi dr%shyate ji#vato yatha# 32 veda# yasma#c ca catva#rah% sarva#stra#n%i ca keshava anapeta#ni vai shu#ra#d yathaiva#dau praja#pateh% 33 bandana#rha#v imau tasya bandibhir vanditau shubhau goma#yavo vikars%anti pa#dau shis%yashata#rcitau 34 dron%am% drupadaputren%a nihatam% madhusu#dana kr%pi# kr%pan%am anva#ste duh%khopahata cetana# 35 ta#m% pashya rudati#m a#rta#m% mukhakeshi#m adhomukhi#m hatam% patim upa#santi#m% dron%am% shastrabhr%ta#m% varam 36 ba#n%air bhinnatanu tra#n%am% dhr%s%t%adyumnena keshava upa#ste vai mr%dhe dron%am% jat%ila# brahmaca#rin%i# 37 pretakr%tye ca yatate kr%pi# kr%pan%am a#tura# hatasya samare bhartuh% sukuma#ri# yashasvini# 38 agni#n a#hr%tya vidhivac cita#m% prajva#lya sarvashah% dron%am a#dha#ya ga#yanti tri#n%i sa#ma#ni sa#maga#h% 39 kiranti ca cita#m ete jat%ila# brahmaca#rin%ah% dhanurbhih% shaktibhish caiva rathani#daish ca ma#dhava 40 shastraish ca vividhair anyair dhaks%yante bhu#ri tejasam ta ete dron%am a#dha#ya sham%santi ca rudanti ca 41 sa#mabhis tribhir antah%sthair anusham%santi ca#pare agna#v agnim iva#dha#ya dron%am% hutva# huta#shane 42 gacchanty abhimukha# gan*ga#m% dron%ashis%ya# dvija#tayah% apasavya#m% citim% kr%tva# puraskr%tya kr%pi#m% tada# | | 1 [g] ka#mbojam% pashya durdhars%am% ka#mboja#staran%ocitam shaya#nam r%s%abhaskandham% hatam% pa#m%sushu ma#dhava 2 yasya ks%atajasam%digdhau ba#hu# candanaru#s%itau aveks%ya kr%pan%am% bha#rya# vilapaty atiduh%khita# 3 imau tau parighaprakhyau ba#hu# shubhatala#n*guli# yayor vivaram a#panna#m% na ratir ma#m% pura#jahat 4 ka#m% gatim% nu gamis%ya#mi tvaya# hi#na# janeshvara du#rabandhura na#theva ati#va madhurasvara# 5 a#tape kla#myama#na#na#m% vividha#na#m iva sraja#m kla#nta#na#m api na#ri#n%a#m% na shri#r jahati vai tanum 6 shaya#nam abhitah% shu#ram% ka#lin*gam% madhusu#dana pashya di#pta#n*gada yugapratibaddha maha#bhujam 7 ma#gadha#na#m adhipatim% jayatsenam% jana#rdana pariva#rya prarudita# ma#gadhyah% pashya yos%itah% 8 a#sa#m a#yatanetra#n%a#m% susvara#n%a#m% jana#rdana manah% shrutiharo na#do mano mohayati#va me 9 praki#rn%asarva#bharan%a# rudantyah% shokakarshita#h% sva#sti#rn%ashayanopeta# ma#gadhyah% sherate bhuvi 10 kosala#na#m adhipatim% ra#japutram% br%hadbalam bharta#ram% pariva#ryaita#h% pr%thak prarudita#h% striyah% 11 asya ga#tragata#n ba#n%a#n ka#rs%n%i ba#hubala#rpita#n uddharanty asukha#vis%t%a# mu#rchama#na#h% punah% punah% 12 a#sa#m% sarva#navadya#na#m a#tapena parishrama#t pramla#na nalina#bha#ni bha#nti vaktra#n%i ma#dhava 13 dron%ena nihata#h% shu#ra#h% sherate rucira#n*gada#h% dron%ena#bhimukha#h% sarve bhra#tarah% pan~ca kelaya#h% 14 taptaka#n~canavarma#n%as ta#mradhvajarathasrajah% bha#sayanti mahi#m% bha#sa# jvalita# iva pa#vaka#h% 15 dron%ena drupadam% sam%khye pashya ma#dhava pa#titam maha#dvipam iva#ran%ye sim%hena mahata# hatam 16 pa#n~ca#lara#jn~o vipulam% pun%d%ari#ka#ks%a pa#n%d%uram a#tapatram% sama#bha#ti sharadi#va diva#karah% 17 eta#s tu drupadam% vr%ddham% snus%a# bha#rya#sh ca duh%khita#h% dagdhva# gacchanti pa#n~ca#lyam% ra#ja#nam apasavyatah% 18 dhr%s%t%aketum% mahes%va#sam% cedipum%gavam an*gana#h% dron%ena nihatam% shu#ram% haranti hr%tacetasah% 19 dron%a#stram abhihatyais%a vimarde madhusu#dana mahes%va#so hatah% shete nadya# hr%ta iva drumah% 20 es%a cedipatih% shu#ro dhr%s%t%aketur maha#rathah% shete vinihatah% sam%khye hatva# shatru#n sahasrashah% 21 vitudyama#nam% vihagais tam% bha#rya#h% pratyupasthita#h% cedira#jam% hr%s%i#keshahatam% sabalaba#ndhavam 22 da#sha#rhi# putrajam% vi#ram% shaya#nam% satyavikramam a#ropya#n*ke rudanty eta#sh cedira#javara#n*gana#h% 23 asya putram% hr%s%i#keshasuvaktram% ca#rukun%d%alam dron%ena samare pashya nikr%ttam% bahudha# sharaih% 24 pitaram% nu#nam a#jistham% yudhyama#nam% paraih% saha na#jaha#t pr%s%t%hato vi#ram adya#pi madhusu#dana 25 evam% mama#pi putrasya putrah% pitaram anvaga#t duryodhanam% maha#ba#ho laks%man%ah% paravi#raha# 26 vinda#nuvinda#v a#vantyau patitau pashya ma#dhava hima#nte pus%pitau sha#lau maruta# galita#v iva 27 ka#n~cana#n*gadavarma#n%au ba#n%akhad%gadhanurdharau r%s%abhaprati ru#pa#ks%au shaya#nau vimalasrajau 28 avadhya#h% pa#n%d%ava#h% kr%s%n%a sarva eva tvaya# saha ye mukta# dron%a bhi#s%ma#bhya#m% karn%a#d vaikartana#t kr%pa#t 29 duryodhana#d dron%asuta#t saindhava#c ca maha#ratha#t somadatta#d vikarn%a#c ca shu#ra#c ca kr%tavarman%ah% ye hanyuh% shastravegena deva#n api narars%abha#h% 30 ta ime nihata#h% sam%khye pashya ka#lasya paryayam na#tibha#ro 'sti daivasya dhruvam% ma#dhava kash cana yad ime nihata#h% shu#ra#h% ks%atriyaih% ks%atriyars%abha#h% 31 tadaiva nihata#h% kr%s%n%a mama putra#s tarasvinah% yadaiva#kr%ta ka#mas tvam upaplavyam% gatah% punah% 32 sham%tanosh caiva putren%a pra#jn~ena viduren%a ca tadaivokta#smi ma# sneham% kurus%va#tma sutes%v iti 33 tayor na darshanam% ta#ta mithya# bhavitum arhati aciren%aiva me putra# bhasmi#bhu#ta# jana#rdana 34 [v] ity uktva# nyapatad bhu#mau ga#ndha#ri# shokakarshita# duh%khopahata vijn~a#na# dhairyam utsr%jya bha#rata 35 tatah% kopapari#ta#n*gi# putrashokaparipluta# jaga#ma shaurim% dos%en%a ga#ndha#ri# vyathitendriya# 36 [g] pa#n%d%ava# dha#rtara#s%t%ra#sh ca drugdha#h% kr%s%n%a parasparam upeks%ita# vinashyantas tvaya# kasma#j jana#rdana 37 shaktena bahu bhr%tyena vipule tis%t%hata# bale ubhayatra samarthena shrutava#kyena caiva ha 38 icchatopeks%ito na#shah% kuru#n%a#m% madhusu#dana yasma#t tvaya# maha#ba#ho phalam% tasma#d ava#pnuhi 39 patishushru#s%aya# yan me tapah% kim% cid upa#rjitam tena tva#m% durava#pa#tman~ shapsye cakragada#dhara 40 yasma#t parasparam% ghnanto jn~a#tayah% kurupa#n%d%ava#h% upeks%ita#s te govinda tasma#j jn~a#ti#n vadhis%yasi 41 tvam apy upasthite vars%e s%at%trim%she madhusu#dana hatajn~a#tir hata#ma#tyo hataputro vanecarah% kutsitena#bhyupa#yena nidhanam% samava#psyasi 42 tava#py evam% hatasuta# nihatajn~a#tiba#ndhava#h% striyah% paripatis%yanti yathaita# bharata striyah% 43 [v] tac chrutva# vacanam% ghoram% va#sudevo maha#mana#h% uva#ca devi#m% ga#ndha#ri#m i#s%ad abhyutsmayann iva 44 sam%harta# vr%s%n%icakrasya na#nyo mad vidyate shubhe ja#ne 'ham etad apy evam% ci#rn%am% carasi ks%atriye 45 avadhya#s te narair anyair api va# devada#navaih% parasparakr%tam% na#sham atah% pra#psyanti ya#dava#h% 46 ity uktavati da#sha#rhe pa#n%d%ava#s trastacetasah% babhu#vur bhr%shasam%vigna# nira#sha#sh ca#pi ji#vite | | 1 [va#] uttis%t%hottis%t%ha ga#ndha#ri ma# ca shoke manah% kr%tha#h% tavaiva hy apara#dhena kuravo nidhanam% gata#h% 2 ya# tvam% putram% dura#tma#nam i#rs%um atyantama#ninam duryodhanam% puraskr%tya dus%kr%tam% sa#dhu manyase 3 nis%t%huram% vairaparus%am% vr%ddha#na#m% sha#sana#tigam katham a#tmakr%tam% dos%am% mayy a#dha#tum ihecchasi 4 mr%tam% va# yadi va# nas%t%am% yo 'ti#tam anushocati duh%khena labhate duh%kham% dva#v anarthau prapadyate 5 tapo 'rthi#yam% bra#hman%i# dhatta garbham%; gaur vod%ha#ram% dha#vita#ram% turam%gi# shu#dra# da#sam% pashupa#lam% tu vaishya#; vadha#rthi#yam% tvadvidha# ra#japutri# 6 [v] tac chrutva# va#sudevasya punaruktam% vaco 'priyam tu#s%n%i#m% babhu#va ga#ndha#ri# shokavya#kula locana# 7 dhr%tara#s%t%ras tu ra#jars%ir nigr%hya#buddhijam% tamah% paryapr%cchata dharma#tma# dharmara#jam% yudhis%t%hiram 8 ji#vata#m% parima#n%ajn~ah% sainya#na#m asi pa#n%d%ava hata#na#m% yadi ja#ni#s%e parima#n%am% vadasva me 9 [y] dasha#yuta#na#m ayutam% sahasra#n%i ca vim%shatih% kot%yah% s%as%t%ish ca s%at% caiva ye 'smin ra#jamr%dhe hata#h% 10 alaks%ya#n%a#m% tu vi#ra#n%a#m% sahasra#n%i caturdasha dasha ca#nya#ni ra#jendra shatam% s%as%t%ish ca pan~ca ca 11 [dhr%] yudhis%t%hira gatim% ka#m% te gata#h% purus%asattama#h% a#caks%va me maha#ba#ho sarvajn~o hy asi me matah% 12 [y] yair huta#ni shari#ra#n%i hr%s%t%aih% paramasam%yuge devara#jasama#m*l loka#n gata#s te satyavikrama#h% 13 ye tv ahr%s%t%ena manasa# martavyam iti bha#rata yudhyama#na# hata#h% sam%khye te gandharvaih% sama#gata#h% 14 ye tu sam%gra#mabhu#mis%t%ha# ya#cama#na#h% para#n*mukha#h% shastren%a nidhanam% pra#pta# gata#s te guhyaka#n prati 15 pi#d%yama#na#h% parair ye tu hi#yama#na# nira#yudha#h% hri#nis%edha# maha#tma#nah% para#n abhimukha# ran%e 16 chidyama#na#h% shitaih% shastraih% ks%atradharmapara#yan%a#h% gata#s te brahma sadanam% hata# vi#ra#h% suvarcasah% 17 ye tatra nihata# ra#jann antar a#yodhanam% prati yatha# katham% cit te ra#jan sam%pra#pta# uttara#n kuru#n 18 [dhr%] kena jn~a#nabalenaivam% putrapashyasi siddhavat tan me vada maha#ba#ho shrotavyam% yadi vai maya# 19 [y] nidesha#d bhavatah% pu#rvam% vane vicarata# maya# ti#rthaya#tra# prasan*gena sam%pra#pto 'yam anugrahah% 20 devars%ir lomasho hr%s%t%as tatah% pra#pto 'smy anusmr%tim divyam% caks%ur api pra#ptam% jn~a#nayogena vai pura# 21 [dhr%] ye 'tra#na#tha# janasya#sya sa na#tha# ye ca bha#rata kac cit tes%a#m% shari#ra#n%i dhaks%yanti vidhipu#rvakam 22 na yes%a#m% santi karta#ro na ca ye 'tra#hita#gnayah% vayam% ca kasya kurya#mo bahutva#t ta#ta karman%ah% 23 ya#n suparn%a#sh ca gr%dhra#sh ca vikars%anti tatas tatah% tes%a#m% tu karman%a# loka# bhavis%yanti yudhis%t%hira 24 [v] evam ukto maha#pra#jn~ah% kunti#putro yudhis%t%hirah% a#didesha sudharma#n%am% daumyam% su#tam% ca sam%jayam 25 viduram% ca maha#buddhim% yuyutsum% caiva kauravam indrasena mukha#m%sh caiva bhr%tya#n su#ta#m%sh ca sarvashah% 26 bhavantah% ka#rayantv es%a#m% pretaka#rya#n%i sarvashah% yatha# ca#na#thavat kim% cic chari#ram% na vinashyati 27 sha#sana#d dharmara#jasya ks%atta# su#tash ca sam%jayah% sudharma# dhaumya sahita indrasena#dayas tatha# 28 candana#guruka#s%t%ha#ni tatha# ka#li#yaka#ny uta ghr%tam% tailam% ca gandha#m%sh ca ks%auma#n%i vasana#ni ca 29 sama#hr%tya maha#rha#n%i da#ru#n%a#m% caiva sam%caya#n ratha#m%sh ca mr%dita#m%s tatra na#na#praharan%a#ni ca 30 cita#h% kr%tva# prayatnena yatha#mukhya#n nara#dhipa#n da#haya#m a#sur avyagra# vidhidr%s%t%ena karman%a# 31 duryodhanam% ca ra#ja#nam% bhra#tr%#m%sh ca#sya shata#dhika#n shalyam% shalam% ca ra#ja#nam% bhu#rishravasam eva ca 32 jayadratham% ca ra#ja#nam abhimanyum% ca bha#rata dauh%sha#sanim% laks%man%am% ca dhr%s%t%aketum% ca pa#rthivam 33 br%hantam% somadattam% ca sr%n~jaya#m%sh ca shata#dhika#n ra#ja#nam% ks%emadhanva#nam% vira#t%adrupadau tatha# 34 shikhan%d%inam% ca pa#n~ca#lyam% dhr%s%t%adyumnam% ca pa#rs%atam yudha#manyum% ca vikra#ntam uttamaujasam eva ca 35 kausalyam% draupadeya#m%sh ca shakunim% ca#pi saubalam acalam% vr%s%akam% caiva bhagadattam% ca pa#rthivam 36 karn%am% vaikartanam% caiva saha putram amars%an%am kekaya#m%sh ca mahes%va#sa#m%s trigarta#m%sh ca maha#ratha#n 37 ghat%otkacam% ra#ks%asendram% bakabhra#taram eva ca alambusam% ca ra#ja#nam% jalasam%gham% ca pa#rthivam 38 anya#m%sh ca pa#rthiva#n ra#jan~ shatasho 'tha sahasrashah% ghr%tadha#ra# hutair di#ptaih% pa#vakaih% samada#hayan 39 pitr%medha#sh ca kes%a#m% cid avartanta maha#tmana#m sa#mabhish ca#py aga#yanta te 'nvashocyanta ca#paraih% 40 sa#mna#m r%ca#m% ca na#dena stri#n%a#m% ca ruditasvanaih% kashmalam% sarvabhu#ta#na#m% nisha#ya#m% samapadyata 41 te vidhu#ma#h% pradi#pta#sh ca di#pyama#na#sh ca pa#vaka#h% nabhasi#va#nvadr%shyanta graha#s tanv abhrasam%vr%ta#h% 42 ye ca#py ana#tha#s tatra#san na#na#deshasama#gata#h% ta#m%sh ca sarva#n sama#na#yya ra#shi#n kr%tva# sahasrashah% 43 citva# da#rubhir avyagrah% prabhu#taih% snehata#pitaih% da#haya#m a#sa viduro dharmara#jasya sha#sana#t 44 ka#rayitva# kriya#s tes%a#m% kurura#jo yudhis%t%hirah% dhr%tara#s%t%ram% puraskr%tya gan*ga#m abhimukho 'gamat | | 1 [v] te sama#sa#dya gan*ga#m% tu shiva#m% pun%yajanocita#m hradini#m% vaprasam%panna#m% maha#nu#pa#m% maha#vana#m 2 bhu#s%an%a#ny uttari#ya#n%i ves%t%ana#ny avamucya ca tatah% pitr%#n%a#m% pautra#n%a#m% bhra#tr%#n%a#m% svajanasya ca 3 putra#n%a#m a#ryaka#n%a#m% ca pati#na#m% ca kuru striyah% udakam% cakrire sarva# rudantyo bhr%shaduh%khita#h% suhr%da#m% ca#pi dharmajn~a#h% pracakruh% salilakriya#h% 4 udake kriyama#n%e tu vi#ra#n%a#m% vi#ra patnibhih% su#pati#rtha# abhavad gan*ga# bhu#yo viprasasa#ra ca 5 tan mahodadhi sam%ka#sham% nira#nandam anutsavam vi#ra patni#bhir a#ki#rn%am% gan*ga#ti#ram ashobhata 6 tatah% kunti# maha#ra#ja sahasa# shokakarshita# rudati# mandaya# va#ca# putra#n vacanam abravi#t 7 yah% sa shu#ro mahes%va#so rathayu#thapa yu#thapah% arjunena hatah% sam%khye vi#ra laks%an%alaks%itah% 8 yam% su#taputram% manyadhvam% ra#dheyam iti pa#n%d%ava#h% yo vyara#jac camu#madhye diva#kara iva prabhuh% 9 pratyayudhyata yah% sarva#n pura# vah% sapada#nuga#n duryodhana balam% sarvam% yah% prakars%an vyarocata 10 yasya na#sti samo vi#rye pr%thivya#m api kash cana satyasam%dhasya shu#rasya sam%gra#mes%v apala#yinah% 11 kurudhvam udakam% tasya bhra#tur aklis%t%akarman%ah% sa hi vah% pu#rvajo bhra#ta# bha#skara#n mayy aja#yata kun%d%ali# kavaci# shu#ro diva#karasamaprabhah% 12 shrutva# tu pa#n%d%ava#h% sarve ma#tur vacanam apriyam karn%am eva#nushocanta bhu#yash ca#rtatara#bhavan 13 tatah% sa purus%avya#ghrah% kunti#putro yudhis%t%hirah% uva#ca ma#taram% vi#ro nih%shvasann iva pannagah% 14 yasyes%u pa#tam a#sa#dya na#nyas tis%t%hed dhanam%jaya#t katham% putro bhavatya#m% sa devagarbhah% pura#bhavat 15 yasya ba#huprata#pena ta#pita#h% sarvato vayam tam agnim iva vastren%a katham%cha#ditavaty asi yasya ba#hubalam% ghoram% dha#rtara#s%t%trair upa#sitam 16 na#nyah% kunti#suta#t karn%a#d agr%hn%a#d rathina#m% rathi# sa nah% prathamajo bhra#ta# sarvashastrabhr%ta#m% varah% asu#ta tam% bhavaty agre katham adbhutavikramam 17 aho bhavatya# mantrasya pidha#nena vayam% hata#h% nidhanena hi karn%asya pi#d%ita#h% sma sa ba#ndhava#h% 18 abhimanyor vina#shena draupadeya vadhena ca pa#n~ca#la#na#m% ca na#shena kuru#n%a#m% patanena ca 19 tatah% shatagun%am% duh%kham idam% ma#m aspr%shad bhr%sham karn%am eva#nushocan hi dahya#my agna#v iva#hitah% 20 na hi sma kim% cid apra#pyam% bhaved api divi sthitam na ca sma vaishasam% ghoram% kaurava#nta karam% bhavet 21 evam% vilapya bahulam% dharmara#jo yudhis%t%hirah% vinadan~ shanakai ra#jam%sh caka#ra#syodakam% prabhuh% 22 tato vineduh% sahasa# stri#pum%sa#s tatra sarvashah% abhito ye sthita#s tatra tasminn udakakarman%i 23 tata a#na#yaya#m a#sa karn%asya sa paricchadam striyah% kurupatir dhi#ma#n bhra#tuh% premn%a# yudhis%t%hirah% 24 sa ta#bhih% sahadharma#tma# pretakr%tyam anantaram kr%tvottata#ra gan*ga#ya#h% salila#d a#kulendriyah% |