|  1   []  हते थुर्यॊधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः  धृतराष्ट्रॊ महाराजः शरुत्वा किम अकरॊन मुने 2  तदैव कौरवॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः  कृपप्रभृतयश चैव किम अकुर्वत ते तरयः 3  अश्वत्दाम्नः शरुतं कर्म शापश चान्यॊन्य कारितः  वृत्तान्तम उत्तरं बरूहि यथ अभाषत संजयः 4   []  हते पुत्रशते थीनं छिन्नशाखम इव थरुमम  पुत्रशॊकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम 5  धयानमूकत्वम आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम  अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 6  किं शॊचसि महाराज नास्ति शॊके सहायता  अक्षौहिण्यॊ हताश चाष्टौ थश चैव विशां पते  निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला 7  नानाथिग्भ्यः समागम्य नानाथेश्या नराधिपाः  सहितास तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः 8  पितॄणां पुत्रपौत्राणां जञातीनां सुहृथां तदा  गुरूणां चानुपूर्व्येण परेतकार्याणि कारय 9   []  तच छरुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्र वधार्थितः  पपात भुवि थुर्धर्षॊ वाताहत इव थरुमः 10   [धृ]  हतपुत्रॊ हतामात्यॊ हतसर्वसुहृज जनः  थुःखं नूनं भविष्यामि विचरन पृदिवीम इमाम 11  किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाथ्य वै  लूनपक्षस्य इव मे जरा जीर्णस्य पक्षिणः 12  हृतराज्यॊ हतसुहृथ धतचक्षुश च वै तदा  न भराजिष्ये महाप्राज्ञ कषीणरश्मिर इवांशुमान 13  न कृतं सुहृथॊ वाक्यं जामथग्न्यस्य जल्पतः  नारथस्य च थेवर्षेः कृष्णथ्वैपायनस्य च 14  सभामध्ये तु कृष्णेन यच छरेयॊ ऽभिहितं मम  अलं वैरेण ते राजन पुत्रः संगृह्यताम इति 15  तच च वाक्यम अकृत्वाहं भृशं तप्यामि थुर्मतिः  न हि शरॊतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं परभाषितम 16  थुर्यॊधनस्य च तदा वृषभस्येव नर्थतः  थुःशासन वधं शरुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम  थरॊण सूर्यॊपरागं च हृथयं मे विथीर्यते 17  न समराम्य आत्मनः किं चित पुरा संजय थुष्कृतम  यस्येथं फलम अथ्येह मया मूढेन भुज्यते 18  नूनं हय अपकृतं किं चिन मया पूर्वेषु जन्मसु  येन मां थुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान 19  परिणामश च वयसः सर्वबन्धुक्षयश च मे  सुहृन मित्र विनाशश च थैवयॊगाथ उपागतः  कॊ ऽनयॊ ऽसति थुःखिततरॊ मया लॊके पुमान इह 20  तन माम अथ्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम  विवृतं बरह्मलॊकस्य थीर्घम अध्वानम आस्दितम 21   []  तस्य लालप्यमानस्य बहु शॊकं विचिन्वतः  शॊकापहं नरेन्थ्रस्य संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 22  शॊकं राजन वयपनुथ शरुतास ते वेथ निश्चयाः  शास्त्रागमाश च विविधा वृथ्धेभ्यॊ नृपसत्तम  सृञ्जये पुत्रशॊकार्ते यथ ऊचुर मुनयः पुरा 23  तदा यौवनजं थर्पम आस्दिते ते सुते नृप  न तवया सुहृथां वाक्यं बरुवताम अवधारितम  सवार्दश च न कृतः कश चिल लुब्धेन फलगृथ्धिना 24  तव थुःशासनॊ मन्त्री राधेयश च थुरात्मवान  शकुनिश चैव थुष्टात्मा चित्रसेनश च थुर्मतिः  शल्यश च येन वै सर्वं शल्य भूतं कृतं जगत 25  कुरुवृथ्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विथुरस्य च  न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत 26  न धर्मः सत्कृतः कश चिन नित्यं युथ्धम इति बरुवन  कषपिताः कषत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः 27  मध्यस्दॊ हि तवम अप्य आसीर न कषमं किं चिथ उक्तवान  धूर धरेण तवया भारस तुलया न समं धृतः 28  आथाव एव मनुष्येण वर्तितव्यं यदा कषमम  यदा नातीतम अर्दं वै पश्चात तापेन युज्यते 29  पुत्रगृथ्ध्या तवया राजन परियं तस्य चिकीर्षता  पश्चात तापम इथं पराप्तं न तवं शॊचितुम अर्हसि 30  मधु यः केवलं थृष्ट्वा परपातं नानुपश्यति  स भरष्टॊ मधु लॊभेन शॊचत्य एव यदा भवान 31  अर्दान न शॊचन पराप्नॊति न शॊचन विन्थते सुखम  न शॊचञ शरियम आप्नॊति न शॊचन विन्थते परम 32  सवयम उत्पाथयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत  थह्यमानॊ मनस्तापं भजते न स पण्डितः 33  तवयैव स सुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः  लॊभाज्येन च संसिक्तॊ जवलितः पार्द पावकः 34  तस्मिन समिथ्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः  तान केशवार्चिर निर्थग्धान न तवं शॊचितुम अर्हसि 35  यच चाश्रुपात कलिलं वथनं वहसे नृप  अशास्त्रथृष्टम एतथ धि न परशंसन्ति पण्डिताः 36  विस्फुलिङ्गा इव हय एतान थहन्ति किल मानवान  जहीहि मन्युं बुथ्ध्या वै धारयात्मानम आत्मना 37  एवम आश्वासितस तेन संजयेन महात्मना  विथुरॊ भूय एवाह बुथ्धिपूर्वं परंतप


| 1 [] ततॊ ऽमृतसमैर वाक्यैर हलाथयन पुरुषर्षभम वैचित्र वीर्यं विथुरॊ यथ उवाच निबॊध तत 2 [विथुर] उत्तिष्ठ राजन किं शेषे धारयात्मानम आत्मना सदिरजङ्गम मर्त्यानां सर्वेषाम एष निर्णयः 3 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम 4 यथा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत तत किं न यॊत्स्यन्ति हि ते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ 5 अयुध्यमानॊ मरियते युध्यमानश च जीवति कालं पराप्य महाराज न कश चिथ अतिवर्तते 6 न चाप्य एतान हतान युथ्धे राजञ शॊचितुम अर्हसि परमाणं यथि शास्त्राणि गतास ते परमां गतिम 7 सर्वे सवाध्यायवन्तॊ हि सर्वे च चरितव्रताः सर्वे चाभिमुखाः कषीणास तत्र का परिथेवना 8 अथर्शनाथ आपतिताः पुनश चाथर्शनं गताः न ते तव न तेषां तवं तत्र का परिथेवना 9 हतॊ ऽपि लभते सवर्गं हत्वा च लभते यशः उभयं नॊ बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे 10 तेषां कामथुघाँल लॊकान इन्थ्रः संकल्पयिष्यति इन्थ्रस्यातिदयॊ हय एते भवन्ति पुरुषर्षभ 11 न यज्ञैर थक्षिणावथ्भिर न तपॊभिर न विथ्यया सवर्गं यान्ति तदा मर्त्या यदा शूरा रणे हताः 12 माता पितृसहस्राणि पुत्रथारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम 13 शॊकस्दान सहस्राणि भयस्दान शतानि च थिवसे थिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम 14 न कालस्य परियः कश चिन न थवेष्यः कुरुसत्तम न मध्यस्दः कव चित कालः सर्वं कालः परकर्षति 15 अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं थरव्यसंचयः आरॊग्यं परिय संवासॊ गृध्येथ एषु न पण्डितः 16 न जानपथिकं थुःखम एकः शॊचितुम अर्हसि अप्य अभावेन युज्येत तच चास्य न निवर्तते 17 अशॊचन परतिकुर्वीत यथि पश्येत पराक्रमम भैषज्यम एतथ थुःखस्य यथ एतन नानुचिन्तयेत चिन्त्यमानं हि न वयेति भूयश चापि विवर्धते 18 अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च मनुष्या मानसैर थुःखैर युज्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 19 नार्दॊ न धर्मॊ न सुखं यथ एतथ अनुशॊचसि न च नापैति कार्यार्दात तरिवर्गाच चैव भरश्यते 20 अन्याम अन्यां धनावस्दां पराप्य वैशेषिकीं नराः असंतुष्टाः परमुह्यन्ति संतॊषं यान्ति पण्डिताः 21 परज्ञया मानसं थुःखं हन्याच छारीरम औषधैः एतज जञानस्य सामर्द्यं न बालैः समताम इयात 22 शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम 23 यस्यां यस्याम अवस्दायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्दायां तत तत फलम उपाश्नुते


| 1 [धृ] सुभाषितैर महाप्राज्ञ शॊकॊ ऽयं विगतॊ मम भुय एव तु वाक्यानि शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 अनिष्टानां च संसर्गाथ इष्टानां च विवर्जनात कदं हि मानसैर थुःखैः परमुच्यन्ते ऽतर पण्डिताः 3 [विथुर] यतॊ यतॊ मनॊथुःखात सुखाथ वापि परमुच्यते ततस ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्थते बुधः 4 अशाश्वतम इथं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ कथली संनिभॊ लॊकः सारॊ हय अस्य न विथ्यते 5 गृहाण्य एव हि मर्त्यानाम आहुर थेहानि पण्डिताः कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वम एकं तु शॊभनम 6 यदा जीर्णम अजीर्णं वा वस्त्रं तयक्त्वा तु वै नरः अन्यथ रॊचयते वस्त्रम एवं थेहाः शरीरिणाम 7 वैचित्र वीर्यवासं हि थुःखं वायथि वा सुखम पराप्नुवन्तीह भूतानि सवकृतेनैव कर्मणा 8 कर्मणा पराप्यते सवर्गं सुखं थुःखं च भारत ततॊ वहति तं भारम अवशः सववशॊ ऽपि वा 9 यदा च मृन मयं भाण्डं चक्रारूढं विपथ्यते किं चित परकिर्यमाणं वा कृतमात्रम अदापि वा 10 छिन्नं वाप्य अवरॊप्यन्तम अवतीर्णम अदापि वा आर्थ्रं वाप्य अद वा शुष्कं पच्यमानम अदापि वा 11 अवतार्यमाणम आपाकाथ उथ्धृतं वापि भारत अद वा परिभुज्यन्तम एवं थेहाः शरीरिणाम 12 गर्भस्दॊ वा परसूतॊ वाप्य अद वा थिवसान्तरः अर्धमास गतॊ वापि मासमात्रगतॊ ऽपि वा 13 संवत्सरगतॊ वापि थविसंवत्सर एव वा यौवनस्दॊ ऽपि मध्यस्दॊ वृथ्धॊ वापि विपथ्यते 14 पराक कर्मभिस तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च एवं सांसिथ्धिके लॊके किमर्दम अनुतप्यसे 15 यदा च सलिले राजन करीडार्दम अनुसंचरन उन्मज्जेच च निमज्जेच च किं चित सत्त्वं नराधिप 16 एवं संसारगहनाथ उन्मज्जन निमज्जनात कर्म भॊगेन बध्यन्तः कलिश्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 17 ये तु पराज्ञाः सदिताः सत्ये संसारान्त गवेषिणः समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम


| 1 [धृ] कदं संसारगहनं विज्ञेयं वथतां वर एतथ इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वम आख्याहि पृच्छतः 2 [विथुर] जन्मप्रभृति भूतानां करियाः सर्वाः शृणु परभॊ पूर्वम एवेह कलले वसते किं चिथ अन्तरम 3 ततः स पञ्चमे ऽतीते मासे मासं परकल्पयेत ततः सर्वाङ्गसंपूर्णॊ गर्भॊ मासे परजायते 4 अमेध्यमध्ये वसति मांसशॊणितलेपने ततस तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 5 यॊनिथ्वारम उपागम्य बहून कलेशान समृच्छति यॊनिसंपीडनाच चैव पूर्वकर्मभिर अन्वितः 6 तस्मान मुक्तः स संसाराथ अन्यान पश्यत्य उपथ्रवान गरहास तम उपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम 7 ततः पराप्तॊत्तरे काले वयाधयश चापि तं तदा उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं सवकर्मभिः 8 बथ्धम इन्थ्रियपाशैस तं सङ्गस्वाथुभिर आतुरम वयसनान्य उपवर्तन्ते विविधानि नराधिप बध्यमानश च तैर भूयॊ नैव तृप्तिम उपैति सः 9 अयं न बुध्यते तावथ यम लॊकम अदागतम यमथूतैर विकृष्यंश च मृत्युं कालेन गच्छति 10 वाग घीनस्य च यन मात्रम इष्टानिष्टं कृतं मुखे भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानम उपेक्षते 11 अहॊ विनिकृतॊ लॊकॊ लॊभेन च वशीकृतः लॊभक्रॊधमथॊन्मत्तॊ नात्मानम अवबुध्यते 12 कुलीनत्वेन रमते थुष्कुलीनान विकुत्सयन धनथर्पेण थृप्तश च थरिथ्रान परिकुत्सयन 13 मूर्खान इति परान आह नात्मानं समवेक्षते शिक्षां कषिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुम इच्छति 14 अध्रुवे जीवलॊके ऽसमिन यॊ धर्मम अनुपालयन जन्मप्रभृति वर्तेत पराप्नुयात परमां गतिम 15 एवं सर्वं विथित्वा वै यस तत्त्वम अनुवर्तते स परमॊक्षाय लभते पन्दानं मनुजाधिप


| 1 [धृ] यथ इथं धर्मगहनं बुथ्ध्या समनुगम्यते एतथ विस्तरशः सर्वं बुथ्धिमार्गं परशंस मे 2 [विथुर] अत्र ते वर्तयिष्यामि नम ः कृत्वा सवयं भुवे यदा संसारगहनं वथन्ति परमर्षयः 3 कश चिन महति संसारे वर्तमानॊ थविजः किल वनं थुर्गम अनुप्राप्तॊ महत करव्याथसंकुलम 4 सिंहव्याघ्र गजाकारैर अतिघॊरैर महाशनैः समन्तात संपरिक्षिप्तं मृत्यॊर अपि भयप्रथम 5 तथ अस्य थृष्ट्वा हृथयम उथ्वेगम अगमत परम अभ्युच्छ्रयश च रॊम्णां वै विक्रियाश च परंतप 6 स तथ वनं वयनुसरन विप्रधावन इतस ततः वीक्षमाणॊ थिशः सर्वाः शरणं कव भवेथ इति 7 स तेषां छिथ्रम अन्विच्छन परथ्रुतॊ भयपीडितः न च निर्याति वै थूरं न च तैर विप्रयुज्यते 8 अदापश्यथ वनं घॊरं समन्ताथ वागुरावृतम बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं सत्रिया परमघॊरया 9 पञ्चशीर्ष धरैर नागैः शैलैर इव समुन्नतैः नभःस्पृशैर महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम 10 वनमध्ये च तत्राभूथ उथपानः समावृतः वल्लीभिस तृणछन्नाभिर गूढाभिर अभिसंवृतः 11 पपात स थविजस तत्र निगूढे सलिलाशये विलग्नश चाभवत तस्मिँल लता संतानसंकटे 12 पनसस्य यदा जातं वृन्त बथ्धं महाफलम स तदा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 13 अद तत्रापि चान्यॊ ऽसय भूयॊ जात उपथ्रवः कूपवीनाह वेलायाम अपश्यत महागजम 14 षड वक्त्रं कृष्ण शबलं थविषट्क पथचारिणम करमेण परिसर्पन्तं वल्ली वृक्षसमावृतम 15 तस्य चापि परशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः नानारूपा मधुकरा घॊररूपा भयावहाः आसते मधु संभृत्य पूर्वम एव निकेतजाः 16 भूयॊ भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ सवाथनीयानि भूतानां न यैर बालॊ ऽपि तृप्यते 17 तेषां मधूनां बहुधा धारा परस्रवते सथा तां लम्बमानः स पुमान धारां पिबति सर्वथा न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे 18 अभीप्सति च तां नित्यम अतृप्तः स पुनः पुनः न चास्य जीविते राजन निर्वेथः समजायत 19 तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा परतिष्ठिता कृष्णाः शवेताश च तं वृक्षं कुट्टयन्ति सम मूषकाः 20 वयालैश च वनथुर्गान्ते सत्रिया च परमॊग्रया कूपाधस्ताच च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च 21 वृक्षप्रपाताच च भयं मूषकेभ्यश च पञ्चमम मधु लॊभान मधुकरैः षष्ठम आहुर महथ भयम 22 एवं स वसते तत्र कषिप्तः संसारसागरे न चैव जीविताशायां निर्वेथम उपगच्छति


| 1 [धृ] अहॊ खलु महथ थुःखं कृच्छ्रवासं वसत्य असौ कदं तस्य रतिस तत्र तुष्टिर वा वथतां वर 2 स थेशः कव नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे कदं वा स विमुच्येत नरस तस्मान महाभयात 3 एतन मे सर्वम आचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा कृपा मे महती जाता तस्याभ्युथ्धरणेन हि 4 [विथुर] उपमानम इथं राजन मॊक्षविथ्भिर उथाहृतम सुगतिं विन्थते येन परलॊकेषु मानवः 5 यत तथ उच्यति कान्तारं महत संसार एव सः वनं थुर्गं हि यत तव एतत संसारगहनं हि तत 6 ये च ते कदिता वयाला वयाधयस ते परकीर्तिताः या सा नारी बृहत काया अधितिष्ठति तत्र वै ताम आहुस तु जरां पराज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम 7 यस तत्र कूपॊ नृपते स तु थेहः शरीरिणाम यस तत्र वसते ऽधस्तान महाहिः काल एव सः अन्तकः सर्वभूतानां थेहिनां सर्वहार्य असौ 8 कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः परताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम 9 स यस तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति षड वक्त्रः कुञ्जरॊ राजन स तु संवत्सरः समृतः मुखानि ऋतवॊ मासाः पाथा थवाथश कीर्तिताः 10 ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततॊत्दिताः रात्र्यहानि तु तान्य आहुर भूतानां परिचिन्तकाः ये ते मधुकरास तत्र कामास ते परिकीर्तिताः 11 यास तु ता बहुशॊ धाराः सरवन्ति मधु निस्रवम तांस तु कामरसान विथ्याथ यत्र मज्जन्ति मानवाः 12 एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं सम ये विथुः ते वै संसारचक्रस्य पाशांश छिन्थन्ति वै बुधाः



| 1 [धृ] अहॊ ऽभिहितम आख्यानं भवता तत्त्वथर्शिना भूय एव तु मे हर्षः शरॊतुं वाग अमृतं तव 2 [विथुर] शृणु भूयः परवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम यच छरुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यॊ विचक्षणाः 3 यदा तु पुरुषॊ राजन थीर्घम अध्वानम आस्दितः कव चित कव चिच छरमात सदाता कुरुते वासम एव वा 4 एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत कुर्वन्ति थुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः 5 तस्माथ अध्वानम एवैतम आहुः शास्त्रविथॊ जनाः यत तु संसारगहनं वनम आहुर मनीषिणः 6 सॊ ऽयं लॊकसमावर्तॊ मर्त्यानां भरतर्षभ चराणां सदावराणां च गृध्येत तत्र न पण्डितः 7 शारीरा मानसाश चैव मर्त्यानां ये तु वयाधयः परत्यक्षाश च परॊक्षाश च ते वयालाः कदिता बुधैः 8 कलिश्यमानाश च तैर नित्यं हन्यमानाश च भारत सवकर्मभिर महाव्यालैर नॊथ्विजन्त्य अल्पबुथ्धयः 9 अदापि तैर विमुच्येत वयाधिभिः पुरुषॊ नृप आवृणॊत्य एव तं पश्चाज जरा रूपविनाशिनी 10 शब्थरूपरसस्पर्शैर गन्धैर्श च विविधैर अपि मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः 11 संवत्सरर्तवॊ मासाः पक्षाहॊ रात्रसंधयः करमेणास्य परलुम्पन्ति रूपम आयुस तदैव च 12 एते कालस्य निधयॊ नैताज जानन्ति थुर्बुधाः अत्राभिलिखितान्य आहुः सर्वभूतानि कर्मणा 13 रदं शरीरं भूतानां सत्त्वम आहुस तु सारदिम इन्थ्रियाणि हयान आहुः कर्म बुथ्धिश च रश्मयः 14 तेषां हयानां यॊ वेगं धावताम अनुधावति स तु संसारचक्रे ऽसमिंश चक्रवत परिवर्तते 15 यस तान यमयते बुथ्ध्या स यन्ता न निवर्तते याम्यम आहू रदं हय एनं मुह्यन्ते येन थुर्बुधाः 16 स चैतत पराप्नुते राजन यत तवं पराप्तॊ नराधिप राज्यनाशं सुहृन नाशं सुत नाशं च भारत 17 अनुतर्षुलम एवैतथ थुःखं भवति भारत साधुः परमथुःखानां थुःखभैषज्यम आचरेत 18 न विक्रमॊ न चाप्य अर्दॊ न मित्रं न सुहृज्जनः तदॊन्मॊचयते थुःखाथ यदात्मा सदिरसंयमः 19 तस्मान मैत्रं समास्दाय शीलम आपथ्य भारत थमस तयागॊ ऽपरमाथश च ते तरयॊ बरह्मणॊ हयाः 20 शीलरश्मि समायुक्ते सदितॊ यॊ मानसे रदे तयक्त्वा मृत्युभयं राजन बरह्मलॊकं स गच्छति


| 1 [] विथुरस्य तु तथ वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः पुत्रशॊकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः 2 तं तदा पतितं भूमौ निःसंज्ञं परेक्ष्य बान्धवाः कृष्णथ्वैपायनश चैव कषत्ता च विथुरस तदा 3 संजयः सुहृथश चान्ये थवाःस्दा ये चास्य संमताः जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश च भारत 4 पस्पृशुश च करैर गात्रं वीजमानाश च यत्नतः अन्वासन सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तदागतम 5 अद थीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञॊ महीपतिः विललाप चिरं कालं पुत्राधि भिर अभिप्लुतः 6 धिग अस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम यतॊमूलानि थुःखानि संभवन्ति मुहुर मुहुः 7 पुत्र नाशे ऽरदनाशे च जञातिसंबन्धिनाम अपि पराप्यते सुमहथ थुःखं विषाग्निप्रतिमं विभॊ 8 येन थह्यन्ति गात्राणि येन परज्ञा विनश्यति येनाभिभूतः पुरुषॊ मरणं बहु मन्यते 9 तथ इथं वयसनं पराप्तं मया भाग्यविवर्ययात तच चैवाहं करिष्यामि अथ्यैव थविजसत्तम 10 इत्य उक्त्वा तु महात्मानं पितरं बरह्मवित्तमम धृतराष्ट्रॊ ऽभवन मूढः शॊकं च परमं गतः अभूच च तूष्णीं राजासौ धयायमानॊ महीपते 11 तस्य तथ वचनं शरुत्वा कृष्णथ्वैपायनः परभुः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनम अब्रवीत 12 धृतराष्ट्र महाबाहॊ यत तवां वक्ष्यामि तच छृणु शरुतवान असि मेधावी धर्मार्दकुशलस तदा 13 न ते ऽसत्य अविथितं किं चिथ वेथितव्यं परंतप अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः 14 अध्रुवे जीवलॊके च सदाने वाशाश्वते सति जीविते मरणान्ते च कस्माच छॊचसि भारत 15 परत्यक्षं तव राजेन्थ्र वैरस्यास्य समुथ्भवः पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयॊगेन कारितः 16 अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप कस्माच छॊचसि ताञ शूरान गतान परमिकां गतिम 17 जानता च महाबाहॊ विथुरेण महात्मना यतितं सर्वयत्नेन शमं परति जनेश्वर 18 न च थैवकृतॊ मार्गः शक्यॊ भूतेन केन चित घटतापि चिरं कालं नियन्तुम इति मे मतिः 19 थेवतानां हि यत कार्यं मया परत्यक्षतः शरुतम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि कदं सदैर्यं भवेत तव 20 पुराहं तवरितॊ यातः सभाम ऐन्थ्रीं जितक्लमः अपश्यं तत्र च तथा समवेतान थिवौकसः नारथप्रमुखांश चापि सर्वान थेव ऋषींस तदा 21 तत्र चापि मया थृष्टा पृदिवी पृदिवीपते कार्यार्दम उपसंप्राप्ता थेवतानां समीपतः 22 उपगम्य तथा धात्री थेवान आह समागतान यत कार्यं मम युष्माभिर बरह्मणः सथने तथा परतिज्ञातं महाभागास तच छीघ्रं संविधीयताम 23 तस्यास तथ वचनं शरुत्वा विष्णुर लॊकनमस्कृतः उवाच परहसन वाक्यं पृदिवीं थेव संसथि 24 धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस तु जयेष्ठः शतस्य वै थुर्यॊधन इति खयातः स ते कार्यं करिष्यति तं च पराप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि 25 तस्यार्दे पृदिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः अन्यॊन्यं घातयिष्यन्ति थृढैः शस्त्रैः परहारिणः 26 ततस ते भविता थेवि भारस्य युधि नाशनम गच्छ शीघ्रं सवकं सदानं लॊकान धारय शॊभने 27 स एष ते सुतॊ राजँल लॊकसंहार कारणात कलेर अंशः समुत्पन्नॊ गान्धार्या जठरे नृप 28 अमर्षी चपलश चापि करॊधनॊ थुष्प्रसाधनः थैवयॊगात समुत्पन्ना भरातरश चास्य ताथृशाः 29 शकुनिर मातुलश चैव कर्णश च परमः सखा समुत्पन्ना विनाशार्दं पृदिव्यां सहिता नृपाः एतम अर्दं महाबाहॊ नारथॊ वेथ तत्त्वतः 30 आत्मापराधात पुत्रास ते विनष्टाः पृदिवीपते मा ताञ शॊचस्व राजेन्थ्र न हि शॊके ऽसति कारणम 31 न हि ते पाण्डवाः सवल्पम अपराध्यन्ति भारत पुत्रास तव थुरात्मानॊयैर इयं घातिता मही 32 नारथेन च भथ्रं ते पूर्वम एव न संशयः युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेथितम 33 पाण्डवाः कौरवाश चैव समासाथ्य परस्परम न भविष्यन्ति कौन्तेय यत ते कृत्यं तथ आचर 34 नारथस्य वचः शरुत्वा तथाशॊचन्त पाण्डवाः एतत ते सर्वम आख्यातं थेव गुह्यं सनातनम 35 कदं ते शॊकनाशः सयात पराणेषु च थया परभॊ सनेहश च पाण्डुपुत्रेषु जञात्वा थैवकृतं विधिम 36 एष चार्दॊ महाबाहॊ पूर्वम एव मया शरुतः कदितॊ धर्मराजस्य राजसूये करतूत्तमे 37 यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेथिते अविग्रहे कौरवाणां थैवं तु बलवत्तरम 38 अनतिक्रमणीयॊ हि विधी राजन कदं चन कृतान्तस्य हि भूतेन सदावरेण तरसेन च 39 भवान कर्म परॊ यत्र बुथ्धिश्रेष्ठश च भारत मुह्यते पराणिनां जञात्वा गतिं चागतिम एव च 40 तवां तु शॊकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर मुहुः जञात्वा युधिष्ठिरॊ राजा पराणान अपि परित्यजेत 41 कृपालुर नित्यशॊ वीरस तिर्यग्यॊनिगतेष्व अपि स कद तवयि राजेन्थ्र कृपां वै न करिष्यति 42 मम चैव नियॊगेन विधेश चाप्य अनिवर्तनात पाण्डवानां च कारुण्यात पराणान धारय भारत 43 एवं ते वर्तमानस्य लॊके कीर्तिर भविष्यति धर्मश च सुमहांस तात तप्तं सयाच च तपश चिरात 44 पुत्रशॊकसमुत्पन्नं हुताशं जवलितं यदा परज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सथा सथा 45 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासस्यामित तेजसः मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत 46 महता शॊकजालेन परणुन्नॊ ऽसमि थविजॊत्तम नात्मानम अवबुध्यामि मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः 47 इथं तु वचनं शरुत्वा तव थैवनियॊगजम धारयिष्याम्य अहं पराणान यतिष्ये च न शॊचितुम 48 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः सत्यवती सुतः धृतराष्ट्रस्य राजेन्थ्र तत्रैवान्तरधीयत


| 1 [] गते भगवति वयासे धृतराष्ट्रॊ महीपतिः किम अचेष्टत विप्रर्षे तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 [] एतच छरुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं धयात्वा तव अचेतनः संजयं यॊजयेत्य उक्त्वा विथुरं परत्यभाषत 3 कषिप्रम आनय गान्धारीं सर्वाश च भरत सत्रियः वधूं कुन्तीम उपाथाय याश चान्यास तत्र यॊषितः 4 एवम उक्त्वा स धर्मात्मा विथुरं धर्मवित्तमम शॊकविप्रहत जञानॊ यानम एवान्वपथ्यत 5 गान्धारी चैव शॊकार्ता भर्तुर वचनचॊथिता सह कुन्त्या यतॊ राजा सह सत्रीभिर उपाथ्रवत 6 ताः समासाथ्य राजानं भृशं शॊकसमन्विताः आमन्त्र्यान्यॊन्यम ईयुः सम भृशम उच्चुक्रुशुस ततः 7 ताः समाश्वासयत कषत्ता ताभ्यश चार्ततरः सवयम अश्रुकण्ठीः समारॊप्य ततॊ ऽसौ निर्ययौ पुरात 8 ततः परणाथः संजज्ञे सर्वेषु कुरु वेश्मसु आ कुमारं पुरं सर्वम अभवच छॊककर्शितम 9 अथृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा थेवगणैर अपि पृदग्जनेन थृश्यन्त तास तथा निहतेश्वराः 10 परकीर्य केशान सुशुभान भूषणान्य अवमुच्य च एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुर अनादवत 11 शवेतपर्वत रूपेभ्यॊ गृहेभ्यस तास तव अपाक्रमन गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यॊ हतयूदपाः 12 तान्य उथीर्णानि नारीणां तथा वृन्थान्य अनेकशः शॊकार्तान्य अथ्रवान राजन किशॊरीणाम इवाङ्गने 13 परगृह्य बाहून करॊशन्त्यः पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि थर्शयन्तीव ता ह सम युगान्ते लॊकसंक्षयम 14 विलपन्त्यॊ रुथन्त्यश च धावमानास ततस ततः शॊकेनाभ्याहत जञानाः कर्तव्यं न परजज्ञिरे 15 वरीडां जग्मुः पुरा याः सम सखीनाम अपि यॊषितः ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः शवश्रूणां पुरतॊ ऽभवन 16 परस्परं सुसूक्ष्मेषु शॊकेष्व आश्वासयन सम याः ताः शॊकविह्वला राजन्न उपैक्षन्त परस्परम 17 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः निर्ययौ नगराथ थीनस तूर्णम आ यॊधनं परति 18 शिल्पिनॊ वणिजॊ वैश्याः सर्वकर्मॊपजीविनः ते पार्दिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर नगराथ बहिः 19 तासां विक्रॊशमानानाम आर्तानां कुरु संक्षये पराथुरासीन महाञ शब्थॊ वयदयन भुवनान्य उत 20 युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां थह्यताम इव अभावः सयाथ अयं पराप्त इति भूतानि मेनिरे 21 भृशम उथ्विग्नमनसस ते पौराः कुरु संक्षये पराक्रॊशन्त महाराज सवनुरक्तास तथा भृशम


| 1 [] करॊशमात्रं ततॊ गत्वा थथृशुस तान महारदान शारथ्वतं कृपं थरौणिं कृतवर्माणम एव च 2 ते तु थृष्ट्वैव राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुथन्तम इथम अब्रुवन 3 पुत्रस तव महाराज कृत्वा कर्म सुथुष्करम गतः सानुचरॊ राजञ शक्र लॊकं महीपतिः 4 थुर्यॊधन बलान मुक्ता वयम एव तरयॊ रदाः सर्वम अन्यत परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ 5 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृपः शारथ्वतस तथा गान्धारीं पुत्रशॊकार्ताम इथं वचनम अब्रवीत 6 अभीता युध्यमानास ते घनन्तः शत्रुगणान बहून वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास ते निधनं गताः 7 धरुवं संप्राप्य लॊकांस ते निर्मलाञ शस्त्रनिर्जितान भास्वरं थेहम आस्दाय विहरन्त्य अमरा इव 8 न हि कश चिथ धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः शस्त्रेण निधनं पराप्तॊ न च कश चित कृताञ्जलिः 9 एतां तां कषत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम शस्त्रेण निधनं संख्ये तान न शॊचितुम अर्हसि 10 न चापि शत्रवस तेषाम ऋध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः शृणु यत्कृतम अस्माभिर अश्वत्दाम पुरॊगमैः 11 अधर्मेण हतं शरुत्वा भीमसेनेन ते सुतम सुप्तं शिबिरम आविश्य पाण्डूनां कथनं कृतम 12 पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टथ्युम्नपुरॊगमाः थरुपथस्यात्मजाश चैव थरौपथेयाश च पातिताः 13 तदा विशसनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते पराथ्रवाम रणे सदातुं न हि शक्यामहे तरयः 14 ते हि शूरा महेष्वासाः कषिप्रम एष्यन्ति पाण्डवाः अमर्षवशम आपन्ना वैरं परतिजिहीर्षवः 15 निहतान आत्मजाञ शरुत्वा परमत्तान पुरुषर्षभाः निनीषन्तः पथं शूराः कषिप्रम एव यशस्विनि 16 पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्दातुं नॊत्सहामहे अनुजानीहि नॊ राज्ञि मा च शॊके मनः कृदाः 17 राजंस तवम अनुजानीहि धैर्यम आतिष्ठ चॊत्तमम निष्ठान्तं पश्य चापि तवं कषत्रधर्मं च केवलम 18 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रथक्षिणम कृपश च कृतवर्मा च थरॊणपुत्रश च भारत 19 अवेक्षमाणा राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम गङ्गाम अनु महात्मानस तूर्णम अश्वान अचॊथयन 20 अपक्रम्य तु ते राजन सर्व एव महारदाः आमन्त्र्यान्यॊन्यम उथ्विग्नास तरिधा ते परययुस ततः 21 जगाम हास्तिनपुरं कृपः शारथ्वतस तथा सवम एव राष्ट्रं हार्थिक्यॊ थरौणिर वयासाश्रमं ययौ 22 एवं ते परययुर वीरा वीक्षमाणाः परस्परम भयार्ताः पाण्डुपुत्राणाम आगः कृत्वा महात्मनाम 23 समेत्य वीरा राजानं तथा तव अनुथिते रवौ विप्रजग्मुर महाराज यदेच्छकम अरिंथमाः



| 1 [] हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः शुश्रुवे पितरं वृथ्धं निर्यातं गजसाह्वयात 2 सॊ ऽभययात पुत्रशॊकार्तः पुत्रशॊकपरिप्लुतम शॊचमानॊ महाराज भरातृभिः सहितस तथा 3 अन्वीयमानॊ वीरेण थाशार्हेण महात्मना युयुधानेन च तदा तदैव च युयुत्सुना 4 तम अन्वगात सुथुःखार्ता थरौपथी शॊककर्शिता सह पाञ्चाल यॊषिथ्भिर यास तत्रासन समागताः 5 स गङ्गाम अनु वृन्थानि सत्रीणां भरतसत्तम कुररीणाम इवार्तानां करॊशन्तीनां थथर्श ह 6 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः ऊर्ध्वबाहुभिर आर्ताभिर बरुवतीभिः परियाप्रिये 7 कव नु धर्मज्ञता राज्ञः कव नु साथ्य नृशंसता यथावधीत पितॄन भरातॄन गुरून पुत्रान सखीन अपि 8 घातयित्वा कदं थरॊणं भीष्मं चापि पितामहम मनस ते ऽभून महाबाहॊ हत्वा चापि जयथ्रदम 9 किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन भरातॄन अपश्यतः अभिमन्युं च थुर्धर्षं थरौपथेयांश च भारत 10 अतीत्य ता महाबाहुः करॊशन्तीः कुररीर इव ववन्थे पितरं जयेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 11 ततॊ ऽभिवाथ्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः नयवेथयन्त नामानि पाण्डवास ते ऽपि सर्वशः 12 तम आत्मजान्त करणं पिता पुत्रवधार्थितः अप्रीयमाणः शॊकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे 13 धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत थुष्टात्मा भीमम अन्वैच्छथ थिधक्षुर इव पावकः 14 स कॊपपावकस तस्य शॊकवायुसमीरितः भीमसेन मयं थावं थिधक्षुर इव थृश्यते 15 तस्य संकल्पम आज्ञाय भीमं परत्यशुभं हरिः भीमम आक्षिप्य पाणिभ्यां परथथौ भीमम आयसम 16 पराग एव तु महाबुथ्धिर बुथ्ध्वा तस्येङ्गिरं हरिः संविधानं महाप्राज्ञस तत्र चक्रे जनार्थनः 17 तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनम अयस्मयम बभञ्ज बलवान राजा मन्यमानॊ वृकॊथरम 18 नागायुत बलप्राणः स राजा भीमम आयसम भङ्क्त्वा विमदितॊरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात 19 ततः पपात मेथिन्यां तदैव रुधिरॊक्षितः परपुष्पिताग्र शिखरः पारिजात इव थरुमः 20 पर्यगृह्णत तं विथ्वान सूतॊ गावल्गणिस तथा मैवम इत्य अब्रवीच चैनं शमयन सान्त्वयन्न इव 21 स तु कॊपं समुत्सृज्य गतमन्युर महामनाः हाहा भीमेति चुक्रॊश भूयः शॊकसमन्वितः 22 तं विथित्वा गतक्रॊधं भीमसेनवधार्थितम वासुथेवॊ वरः पुंसाम इथं वचनम अब्रवीत 23 मा शुचॊ धृतराष्ट्र तवं नैष भीमस तवया हतः आयसी परतिमा हय एषा तवया राजन निपातिता 24 तवां करॊधवशम आपन्नं विथित्वा भरतर्षभ मयापकृष्टः कौन्तेयॊ मृत्यॊर थंष्ट्रान्तरं गतः 25 न हि ते राजशार्थूल बले तुल्यॊ ऽसति कश चन कः सहेत महाबाहॊ बाह्वॊर निग्रहणं नरः 26 यदान्तकम अनुप्राप्य जीवन कश चिन न मुच्यते एवं बाह्वन्तरं पराप्य तव जीवेन न कश चन 27 तस्मात पुत्रेण या सा ते परतिमा कारितायसी भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवॊपहृता मया 28 पुत्रशॊकाभिसंतापाथ धर्माथ अपहृतं मनः तव राजेन्थ्र तेन तवं भीमसेनं जिघांससि 29 न च ते तत्क्षमं राजन हन्यास तवं यथ वृकॊथरम न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस ते कदं चन 30 तस्माथ यत्कृतम अस्माभिर मन्यमानैः कषमं परति अनुमन्यस्व तत सर्वं मा च शॊके मनः कृदाः


| 1 [] तत एनम उपातिष्ठञ शौचार्दं परिचारकाः कृतशौचं पुनश चैनं परॊवाच मधुसूथनः 2 राजन्न अधीता वेथास ते शास्त्राणि विविधानि च शरुतानि च पुराणानि राजधर्माश च केवलाः 3 एवं विथ्वान महाप्राज्ञ नाकार्षीर वचनं तथा पाण्डवान अधिकाञ जानबले शौर्ये च कौरव 4 राजा हि यः सदिरप्रज्ञः सवयं थॊषान अवेक्षते थेशकालविभागं च परं शरेयः स विन्थति 5 उच्यमानं च यः शरेयॊ गृह्णीते नॊ हिताहिते आपथं समनुप्राप्य स शॊचत्य अनये सदितः 6 ततॊ ऽनयवृत्तम आत्मानं समवेक्षस्व भारत राजंस तवं हय अविधेयात्मा थुर्यॊधन वशे सदितः 7 आत्मापराधाथ आयस्तस तत किं भीमं जिघांससि तस्मात संयच्छ कॊपं तवं सवम अनुस्मृत्य थुष्कृतम 8 यस तु तां सपर्धया कषुथ्रः पाञ्चालीम आनयत सभाम स हतॊ भीमसेनेन वैरं परतिचिकीर्षता 9 आत्मनॊ ऽतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च थुरात्मनः यथ अनागसि पाण्डूनां परित्यागः परंतप 10 एवम उक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप उवाच थेवकीपुत्रं धृतराष्ट्रॊ महीपतिः 11 एवम एतन महाबाहॊ यदा वथसि माधव पुत्रस्नेहस तु धर्मात्मन धैर्यान मां समचालयत 12 थिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रॊ बलवान सत्यविक्रमः तवथ गुप्तॊ नागमत कृष्ण भीमॊ बाह्वन्तरं मम 13 इथानीं तव अहम एकाग्रॊ गतमन्युर गतज्वरः मध्यमं पाण्डवं वीरं सप्रष्टुम इच्छामि केशव 14 हतेषु पार्दिवेन्थ्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च पाण्डुपुत्रेषु मे शर्म परीतिश चाप्य अवतिष्ठते 15 ततः स भीमं च धनंजयं च; माथ्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ पस्पर्श गात्रैः पररुथन सुगात्रान; आश्वास्य कल्याणम उवाच चैनान



| 1 [] धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास ततस ते कुरुपुंगवाः अभ्ययुर भरातरः सर्वे गान्धारीं सह केशवाः 2 ततॊ जञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम गान्धारी पुत्रशॊकार्ता शप्तुम ऐच्छथ अनिन्थिता 3 तस्याः पापम अभिप्रायं विथित्वा पाण्डवान परति ऋषिः सत्यवती पुत्रः पराग एव समबुध्यत 4 स गङ्गायाम उपस्पृश्य पुण्यगन्धं पयः शुचि तं थेशम उपसंपेथे परमर्षिर मनॊजवः 5 थिव्येन चक्षुषा पश्यन मनसानुथ्धतेन च सर्वप्राणभृतां भावं स तत्र समबुध्यत 6 स सनुषाम अब्रवीत काले कल्य वाथी महातपाः शापकालम अवाक्षिप्य शम कालम उथीरयन 7 न कॊपः काण्डवे कार्यॊ गान्धारि शमम आप्नुहि रजॊ निगृह्यताम एतच छृणु चेथं वचॊ मम 8 उक्तास्य अष्टाथशाहानि पुत्रेण जयम इच्छता शिवम आशास्स्व मे मातर युध्यमानस्य शत्रुभिः 9 सा तदा याच्यमाना तवं काले काले जयैषिणा उक्तवत्य असि गान्धारि यतॊ धर्मस ततॊ जयः 10 न चाप्य अतीतां गान्धारि वाचं ते वितदाम अहम समरामि भाषमाणायास तदा परणिहिता हय असि 11 सा तवं धर्मं परिस्मृत्य वाचा चॊक्त्वा मनस्विनि कॊपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवाथिनि 12 [] भगवन नाभ्यसूयामि नैतान इच्छामि नश्यतः पुत्रशॊकेन तु बलान मनॊ विह्वलतीव मे 13 यदैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास तदा मया यदैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्यास तदा मया 14 थुर्यॊधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च कर्ण थुःशासनाभ्यां च वृत्तॊ ऽयं कुरु संक्षयः 15 नापराध्यति बीभत्सुर न च पार्दॊ वृकॊथरः नकुलः सहथेवॊ वा नैव जातु युधिष्ठिरः 16 युध्यमाना हि कौरव्याः कृन्तमानाः परस्परम निहताः सहिताश चान्यैस तत्र नास्त्य अप्रियं मम 17 यत तु कर्माकरॊथ भीमॊ वासुथेवस्य पश्यतः थुर्यॊधनं समाहूय गथायुथ्धे महामनाः 18 शिक्षयाम्य अधिकं जञात्वा चरन्तं बहुधा रणे अधॊ नाभ्यां परहृतवांस तन मे कॊपम अवर्धयत 19 कदं नु धर्मं धर्मज्ञैः समुथ्धिष्टं महात्मभिः तयजेयुर आहवे शूराः पराणहेतॊः कदं चन

| 1 [] तच छरुत्वा वचनं तस्या भीमसेनॊ ऽद भीतवत गान्धारीं परत्युवाचेथं वचः सानुनयं तथा 2 अधर्मॊ यथि वा धर्मस तरासात तत्र मया कृतः आत्मानं तरातुकामेन तन मे तवं कषन्तुम अर्हसि 3 न हि युथ्धेन पुत्रस ते धर्मेण स महाबलः शक्यः केन चिथ उथ्यन्तुम अतॊ विषमम आचरम 4 सैन्यस्यैकॊ ऽवशिष्टॊ ऽयं गथायुथ्धे च वीर्यवान मां हत्वा न हरेथ राज्यम इति चैतत कृतं मया 5 राजपुत्रीं च पाञ्चालीम एकवस्त्रां रजस्वलाम भवत्या विथितं सर्वम उक्तवान यत सुतस तव 6 सुयॊधनम असंगृह्य न शक्या भूः स सारगा केवला भॊक्तुम अस्माभिर अतश चैतत कृतं मया 7 तच चाप्य अप्रियम अस्माकं पुत्रस ते समुपाचरत थरौपथ्या यत सभामध्ये सव्यम ऊरुम अथर्शयत 8 तत्रैव वध्यः सॊ ऽसमाकं थुराचारॊ ऽमब ते सुतः धर्मराजाज्ञया चैव सदिताः सम समये तथा 9 वैरम उथ्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन महत कलेशिताश च वने नित्यं तत एतत कृतं मया 10 वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा थुर्यॊधनं रणे राज्यं युधिष्ठिरः पराप्तॊ वयं च गतमन्यवः 11 [गान्धारी] न तस्यैष वधस तात यत परशंससि मे सुतम कृतवांश चापि तत सर्वं यथ इथं भाषसे मयि 12 हताश्वे नकुले यत तथ वृषसेनेन भारत अपिबः शॊणितं संख्ये थुःशासन शरीरजम 13 सथ्भिर विगर्हितं घॊरम अनार्य जनसेवितम करूरं कर्माकरॊः कस्मात तथ अयुक्तं वृकॊथर 14 [भीम] अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः सवकम यदैवात्मा तदा भराता विशेषॊ नास्ति कश चन 15 रुधिरं न वयतिक्रामथ थन्तौष्ठं मे ऽमब मा शुचः वैवस्वतस तु तथ वेथ हस्तौ मे रुधिरॊक्षितौ 16 हताश्वं नकुलं थृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे भरातॄणां संप्रहृष्टानां तरासः संजनितॊ मया 17 केशपक्षपरामर्शे थरौपथ्या थयूतकारिते करॊधाथ यथ अब्रुवं चाहं तच च मे हृथि वर्तते 18 कषत्रधर्माच चयुतॊ राज्ञि भवेयं शास्वतीः समाः परतिज्ञां ताम अनिस्तीर्य ततस तत कृतवान अहम 19 न माम अर्हसि गान्धारि थॊषेण परिशङ्कितुम अनिगृह्य पुरा पुत्रान अस्मास्व अनपकारिषु 20 [] वृथ्धस्यास्य शतं पुत्रान निघ्नंस तवम अपराजितः कस्मान न शेषयः कं चिथ येनाल्पम अपराधितम 21 संतानम आवयॊस तात वृथ्धयॊर हृतराज्ययॊः अक्दम अन्धथ्वयस्यास्य यष्टिर एका न वर्जिता 22 शेषे हय अवस्दिते तात पुत्राणाम अन्तके तवयि न मे थुःखं भवेथ एतथ यथि तवं धर्मम आचरः


| 1 [] एवम उक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरम अपृच्छत कव स राजेति सक्रॊधा पुत्रपौत्र वधार्थिता 2 ताम अभ्यगच्छथ राजेन्थ्रॊ वेपमानः कृताञ्जलिः युधिष्ठिर इथं चैनां मधुरं वाक्यम अब्रवीत 3 पुत्र हन्ता नृशंसॊ ऽहं तव थेवि युधिष्ठिरः शापार्हः पृदिवी नाशे हेतुभूतः शपस्व माम 4 न हि मे जीवितेनार्दॊ न राज्येन धनेन वा ताथृशान सुहृथॊ हत्वा मूढस्यास्य सुहृथ थरुहः 5 तम एवं वाथिनं भीतं संनिकर्ष गतं तथा नॊवाच किं चिथ गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम 6 तस्यावनत थेहस्य पाथयॊर निपतिष्यतः युधिष्ठिरस्य नृपतेर धर्मज्ञा धर्मथर्शिनी अङ्गुल्य अग्राणि थथृशे थेवी पट्टान्तरेण सा 7 ततः स कु नकी भूतॊ थर्शनीयनखॊ नृपः तं थृष्ट्वा चार्जुनॊ ऽगच्छथ वासुथेवस्य पृष्ठतः 8 एवं संचेष्टमानांस तान इतश चेतश च भारत गान्धारी विगतक्रॊधा सान्त्वयाम आस मातृवत 9 तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम अभ्यगच्छन्त सहिताः पृदां पृदुल वक्षसः 10 चिरस्य थृष्ट्वा पुत्रान सा पुत्राधिभिर अभिप्लुता बाष्पम आहारयथ थेवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम 11 ततॊ बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस तदा पृदा अपश्यथ एताञ शस्त्रौघैर बहुधा परिविक्षतान 12 सा तान एकैकशः पुत्रान संस्पृशन्ती पुनः पुनः अन्वशॊचन्त थुःखार्ता थरौपथीं च हतात्मजाम रुथतीम अद पाञ्चालीं थथर्श पतितां भुवि 13 [थर] आर्ये पौत्राः कव ते सर्वे सौभथ्र सहिता गताः न तवां ते ऽथयाभिगच्छन्ति चिरथृष्टां तपस्विनीम किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर मम 14 [] तां समाश्वासयाम आस पृदा पृदुल लॊचना उत्दाप्य याज्ञसेनीं तु रुथतीं शॊककर्शिताम 15 तयैव सहिता चापि पुत्रैर अनुगता पृदा अभ्यगच्छत गान्धारीम आर्ताम आर्ततरा सवयम 16 ताम उवाचाद गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम मैवं पुत्रीति शॊकार्ता पश्य माम अपि थुःखिताम 17 मन्ये लॊकविनाशॊ ऽयं कालपर्याय चॊथितः अवश्य भावी संप्राप्तः सवभावाल लॊमहर्षणः 18 इथं तत समनुप्राप्तं विथुरस्य वचॊ महत असिथ्धानुनये कृष्णे यथ उवाच महामतिः 19 तस्मिन्न अपरिहार्ये ऽरदे वयतीते च विशेषतः मा शुचॊ न हि शॊच्यास ते संग्रामे निधनं गताः 20 यदैव तवं तदैवाहं कॊ वा माश्वासयिष्यति ममैव हय अपराधेन कुलम अग्र्यं विनाशितम



| 1 [] एवम उक्त्वा तु गान्धारी कुरूणाम आविकर्तनम अपश्यत तत्र तिष्ठन्ती सर्वं थिव्येन चक्षुषा 2 पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवाथिनी 3 वरथानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः थिव्यज्ञानबलॊपेता विविधं पर्यथेवयत 4 थथर्श सा बुथ्धिमती थूराथ अपि यदान्तिके रणाजिरं नृवीराणाम अथ्भुतं लॊमहर्षणम 5 अस्दि केशपरिस्तीर्णं शॊणितौघपरिप्लुतम शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 6 गजाश्वरदयॊधानाम आवृतं रुधिराविलैः शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 7 गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैर अभिसंवृतम सृगालबड काकॊल कङ्ककाकनिषेवितम 8 रक्षसां पुरुषाथानां मॊथनं कुरराकुलम अशिवाभिः शिवाभिश च नाथितं गृध्रसेवितम 9 ततॊ वयासाभ्यनुज्ञातॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः पाण्डुपुत्राश च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः 10 वासुथेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्दिवम कुरु सत्रियः समासाथ्य जग्मुर आयॊधनं परति 11 समासाथ्य कुरुक्षेत्रं ताः सत्रियॊ निहतेश्वराः अपश्यन्त हतांस तत्र पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 12 करव्याथैर भक्ष्यमाणान वै गॊमायुबड वायसैः भूतैः पिशाचै रक्षॊभिर विविधैश च निशाचरैः 13 रुथ्राक्रीड निभं थृष्ट्वा तथा विशसनं सत्रियः महार्हेभ्यॊ ऽद यानेभ्यॊ विक्रॊशन्त्यॊ निपेतिरे 14 अथृष्टपूर्वं पश्यन्त्यॊ थुःखार्ता भरत सत्रियः शरीरेष्व अस्खलन्न अन्या नयपतंश चापरा भुवि 15 शरान्तानां चाप्य अनादानां नासीत का चन चेतना पाञ्चाल कुर यॊषाणां कृपणं तथ अभून महत 16 थुःखॊपहत चित्ताभिः समन्ताथ अनुनाथितम थृष्ट्वायॊधनम अत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा 17 ततः सा पुण्डरीकाक्षम आमन्त्र्य पुरुषॊत्तमम कुरूणां वैशसं थृष्ट्वा थुःखाथ वचनम अब्रवीत 18 पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष सनुषा मे निहतेश्वराः परकीर्णकेशाः करॊशन्तीः कुररीर इव माधव 19 अमूस तव अभिसमागम्य समरन्त्यॊ भरतर्षभान पृदग एवाभ्यधावन्त पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 20 वीरसूभिर महाबाहॊ हतपुत्राभिर आवृतम कव चिच च वीर पत्नीभिर हतवीराभिर आकुलम 21 शॊभितं पुरुषव्याघ्रैर भीष्म कर्णाभिमन्युभिः थरॊण थरुपथ शल्यैश च जवलथ्भिर इव पावकैः 22 काञ्चनैः कवचैर निष्कैर मणिभिश च महात्मनाम अङ्गथैर हस्तकेयूरैः सरग्भिश च समलंकृतम 23 वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैर अपि खड्गैश च विमलैस तीक्ष्णैः स शरैश च शरासनैः 24 करव्याथसंघैर मुथितैस तिष्ठथ्भिः सहितैः कव चित कव चिथ आक्रीडमानैश च शयानैर अपरैः कव चित 25 एतथ एवंविधं वीर संपश्यायॊधनं विभॊ पश्यमाना च थह्यामि शॊकेनाहं जनार्थन 26 पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूथन पञ्चानाम इव भूतानां नाहं वधम अचिन्तयम 27 तान सुपर्णाश च गृध्राश च निष्कर्षन्त्य असृग उक्षितान निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः 28 जयथ्रदस्य कर्णस्य तदैव थरॊण भीष्मयॊः अभिमन्यॊर विनाशं च कश चिन्तयितुम अर्हति 29 अवध्यकल्पान निहतान थृष्ट्वाहं मधुसूथन गृध्रकङ्कबड शयेनश्वसृगालाथनी कृतान 30 अमर्षवशम आपन्नान थुर्यॊधन वशे सदितान पश्येमान पुरुषव्याघ्रान संशान्तान पावकान इव 31 शयनान्यूचिताः सर्वे मृथूनि विमलानि च विपन्नास ते ऽथय वसुधां विवृताम अधिशेरते 32 बन्थिभिः सततं काले सतुवथ्भिर अभिनन्थिताः शिवानाम अशिवा घॊराः शृण्वन्ति विविधा गिरः 33 ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः चन्थनागुरुथिग्धाङ्गास ते ऽथय पांसुषु शेरते 34 तेषाम आभरणान्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः आक्षिपन्त्य अशिवा घॊरा विनथन्तः पुनः पुनः 35 चापानि विशिखान पीतान निस्त्रिंशान विमला गथा युथ्धाभिमानिनः परीता जीवन्त इव बिभ्रति 36 सुरूप वर्णा बहवः करव्याथैर अवघट्टिताः ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः 37 अपरे पुनर आलिङ्ग्य गथाः परिघबाहवः शेरते ऽभिमुखाः शूरा थयिता इव यॊषितः 38 बिभ्रतः कवचान्य अन्ये विमलान्य आयुधानि च न धर्षयन्ति करव्याथा जीवन्तीति जनार्थन 39 करव्याथैः कृष्यमाणानाम अपरेषां महात्मनाम शातकौम्भ्यः सरजश चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः 40 एते गॊमायवॊ भीमा निहतानां यशस्विनाम कण्ठान्तर गतान हारान आक्षिपन्ति सहस्रशः 41 सर्वेष्व अपररात्रेषु यान अनन्थन्त बन्थिनः सतुतिभिश च परार्ध्याभिर उपचारैश च शिक्षिताः 42 तान इमाः परिथेवन्ति थुःखार्ताः परमाङ्गनाः कृपणं वृष्णिशार्थूल थुःखशॊकार्थिता भृशम 43 रक्तॊत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव 44 रुथितॊपरता हय एता धयायन्त्यः संपरिप्लुताः कुरु सत्रियॊ ऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव थुःखिताः 45 एतान्य आथित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च रॊषरॊथन ताम्राणि वक्त्राणि कुरु यॊषिताम 46 आ साम परिपूर्णार्दं निशम्य परिथेवितम इतरेतर संक्रन्थान न विजानन्ति यॊषितः 47 एता थीर्घम इवॊच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च विस्पन्थमाना थुःखेन वीरा जहति जीवितम 48 बह्व्यॊ थृष्ट्वा शरीराणि करॊशन्ति विलपन्ति च पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मृथु पाणयः 49 शिरॊभिः पतितैर हस्तैः सर्वाङ्गैर यूदशः कृतैः इतरेतर संपृक्तैर आकीर्णा भाति मेथिनी 50 विशिरस्कान अदॊ कायान थृष्ट्वा घॊराभिनन्थिनः मुह्यन्त्य अनुचिता नार्यॊ विथेहानि शिरांसि च 51 शिरः कायेन संधाय परेक्षमाणा विचेतसः अपश्यन्त्यॊ परं तत्र नेथम अस्येति थुःखिताः 52 बाहूरुचरणान अन्यान विशिखॊन्मदितान पृदक संथधत्यॊ ऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्य एताः पुनः पुनः 53 उत्कृत्त शिरसश चान्यान विजग्धान मृगपक्षिभिः थृष्ट्वा काश चिन न जानन्ति भर्तॄन भरत यॊषितः 54 पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मधुसूथन परेक्ष्य भरातॄन पितॄन पुत्रान पतींश च निहतान परैः 55 बाहुभिश च स खड्गैश च शिरॊभिश च सकुण्डलैः अगम्यकल्पा पृदिवी मांसशॊणितकर्थमा 56 न थुःखेषूचिताः पूर्वं थुःखं गाहन्त्य अनिन्थिताः भरातृभिः पितृभिः पुत्रैर उपकीर्णां वसुंधराम 57 यूदानीव किशॊरीणां सुकेशीनां जनार्थन सनुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्थान्य अनेकशः 58 अतॊ थुःखतरं कुं नु केशव परतिभाति मे यथ इमाः कुर्वते सर्वा रूपम उच्चावचं सत्रियः 59 नूनम आचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु या पश्यामि हतान पुत्रान पौत्रान भरातॄंश च केशव एवम आर्ता विलपती थथर्श निहतं सुतम


| 1 [वैषम्पायन] ततॊ थुर्यॊधनं थृष्ट्वा गान्धारी शॊककर्शिता सहसा नयपतथ भूमौ छिन्नेव कथली वने 2 सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः थुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरॊक्षितम 3 परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यथेवयत हाहा पुत्रेति गान्धारी विललापाकुलेन्थ्रिया 4 सुगूढ जत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम वारिणा नेत्रजेनॊरः सिञ्चन्ती शॊकतापिता समीपस्दं हृषीकेशम इथं वचनम अब्रवीत 5 उपस्दितेऽसमिन संग्रामे जञातीनां संक्षये विभॊ माम अयं पराह वार्ष्णेय पराञ्जलिर नृपसत्तमः अस्मिञ जञातिसमुथ्धर्षे जयम अम्बा बरवीतु मे 6 इत्य उक्ते जानती सर्वम अहं सवं वयसनागमम अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतॊ धर्मस ततॊ जयः 7 यदा न युध्यमानस तवं संप्रमुह्यसि पुत्रक धरुवं शास्त्रजिताँल लॊकान पराप्तास्य अमरवथ विभॊ 8 इत्य एवम अब्रुवं पूर्वं नैनं शॊचामि वै परभॊ धृतराष्ट्रं तु शॊचामि कृपणं हतबान्धवम 9 अमर्षणं युधां शरेष्ठं कृतास्त्रं युथ्धथुर्मथम शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम 10 यॊ ऽयं मूर्धावसिक्तानाम अग्रे याति परंतपः सॊ ऽयं पांसुषु शेते ऽथय पश्य कालस्य पर्ययम 11 धरुवं थुर्यॊधनॊ वीरॊ गतिं नसुलभां गतः तदा हय अभिमुखः शेते शयने वीरसेविते 12 यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः महीतलस्दं निहतं गृध्रास तं पर्युपासते 13 यं पुरा वयजनैर अग्र्यैर उपवीजन्ति यॊषितः तम अथ्य पक्षव्यजनैर उपवीजन्ति पक्षिणः 14 एष शेते महाबाहुर बलवान सत्यविक्रमः सिंहेनेव थविपः संख्ये भीमसेनेन पातितः 15 पश्य थुर्यॊधनं कृष्ण शयानं रुधिरॊक्षितम निहतं भीमसेनेन गथाम उथ्यम्य भारत 16 अक्षौहिणीर महाबाहुर थश चैकां च केशव अनयथ यः पुरा संख्ये सॊ ऽनयान निधनं गतः 17 एष थुर्यॊधनः शेते महेष्वासॊ महारदः शार्थूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः 18 विथुरं हय अवमन्यैष पितरं चैव मन्थभाक बालॊ वृथ्धावमानेन मन्थॊ मृत्युवशं गतः 19 निःसपत्ना मही यस्य तरयॊथश समाः सदिता स शेते निहतॊ भूमौ पुत्रॊ मे पृदिवीपतिः 20 अपश्यं कृष्ण पृदिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच चिरम 21 ताम एवाथ्य महाबाहॊ पश्याम्य अन्यानुशासनात हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव 22 इथं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान मम यथ इमां पर्युपासन्ते हताञ शूरान रणे सत्रियः 23 परकीर्णकेशां सुश्रॊणीं थुर्यॊधन भुजाङ्कगाम रुक्मवेथी निभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम 24 नूनम एषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे भुजाव आश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी 25 कदं तु शतधा नेथं हृथयं मम थीर्यते पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे 26 पुत्रं रुधिरसंसिक्तम उपजिघ्रत्य अनिन्थिता थुर्यॊधनं तु वामॊरुः पाणिना परिमार्जति 27 किं नु शॊचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी तदा हय अवस्दिता भाति पुत्रं चाप्य अभिवीक्ष्य सा 28 सवशिरः पञ्चशाखाभ्याम अभिहत्यायतेक्षणा पतत्य उरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव 29 पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तर परभा मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश चैव तपस्विनी 30 यथि चाप्य आगमाः सन्ति यथि वा शरुतयस तदा धरुवं लॊकान अवाप्तॊ ऽयं नृपॊ बाहुबलार्जितान


| 1 [गान्धारी] पश्य माधव पुत्रान मे शतसंख्याञ जितक्लमान गथया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान रणे 2 इथं थुःखतरं मे ऽथय यथ इमा मुक्तमूर्धजाः हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे सनुषाः 3 परासाथतलचारिण्यश चरणैर भूषणान्वितैः आपन्ना यत सपृशन्तीमा रुधिरार्थ्रां वसुंधराम 4 गृध्रान उत्सारयन्त्यश च गॊमायून वायसांस तदा शॊकेनार्ता विघूर्णन्त्यॊ मत्ता इव चरन्त्य उत 5 एषान्या तव अनवथ्याङ्गी करसंमितमध्यमा घॊरं तथ वैशसं थृष्ट्वा निपतत्य अतिथुःखिता 6 थृष्ट्वा मे पार्दिवसुताम एतां लक्ष्मणमातरम राजपुत्रीं महाबाहॊ मनॊ न वयुपशाम्यति 7 भरातॄंश चान्याः पतींश चान्याः पुत्रांश च निहतान भुवि थृष्ट्वा परिपतन्त्य एताः परगृह्य सुभुजा भुजान 8 मध्यमानां तु नारीणां वृथ्धानां चापराजित आक्रन्थं हतबन्धूनां थारुणे वैशसे शृणु 9 रदनीडानि थेहांश च हतानां गजवाजिनाम आश्रिताः शरममॊहार्ताः सदिताः पश्य महाबल 10 अन्या चापहृतं कायाच चारुकुण्डलम उन्नसम सवस्य बन्धॊः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति 11 पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाप्लम इवानघ एताभिर अनवथ्याभिर मया चैवाल्पमेधया 12 तथ इथं धर्मराजेन यातितं नॊ जनार्थन न हि नाशॊ ऽसति वार्ष्णेय कर्मणॊः शुभपापयॊः 13 परत्यग्र वयसः पश्य थर्शनीयकुचॊथराः कुलेषु जाता हरीमत्यः कृष्णपक्षाक्षि मूर्धजाः 14 हंसगथ्गथ भाषिण्यॊ थुःखशॊकप्रमॊहिताः सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव 15 फुल्लपथ्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष यॊषिताम अनवथ्यानि वत्राणि तपत्य असुखरश्मिवान 16 ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुथेवावरॊधनम मत्तमातङ्गथर्पाणां पश्यन्त्य अथ्य पृदग्जनाः 17 शतचन्थ्राणि चर्माणि धवजांश चाथित्यसंनिभान रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कान अपि च काञ्चनान 18 शीर्ष तराणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले पश्य थीप्तानि गॊविन्थ पावकान सुहुतान इव 19 एष थुःशासनः शेते शूरेणामित्र घातिना पीतशॊणितसर्वाङ्गॊ भीमसेनेन पातितः 20 गथया वीर घातिन्या पश्य माधव मे सुतम थयूतक्लेशान अनुस्मृत्य थरौपथ्या चॊथितेन च 21 उक्ता हय अनेन पाञ्चाली सभायां थयूतनिर्जिता परियं चिकीर्षता भरातुः कर्णस्य च जनार्थन 22 सहैव सहथेवेन नकुलेनार्जुनेन च थासभार्यासि पाञ्चालि कषिप्रं परविश नॊ गृहान 23 ततॊ ऽहम अब्रुवं कृष्ण तथा थुर्यॊधनं नृपम मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय 24 निबॊधैनं सुथुर्बुथ्धिं मातुलं कलहप्रियम कषिप्रम एनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः 25 न बुध्यसे तवं थुर्बुथ्धे भीमसेनम अमर्षणम वाङ्नाराचैस तुथंस तीक्ष्णैर उल्काभिर इव कुञ्जरम 26 तान एष रभसः करूरॊ वाक्शल्यान अवधारयन उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पॊ गॊवृषभेष्व इव 27 एष थुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ निहतॊ भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः 28 अत्यर्दम अकरॊथ रौथ्रं भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः थुःशासनस्य यत करुथ्धॊ ऽपिबच छॊणितम आहवे

| 1 [] एष माधव पुत्रॊ मे विकर्णः पराज्ञसंमतः भूमौ विनिहतः शेते भीमेन शतधा कृतः 2 गजमध्य गतः शेते विकर्णॊ मधुसूथन नीलमेघपरिक्षिप्तः शरथीव थिवाकरः 3 अस्य चापग्रहेणैष पाणिः कृतकिणॊ महान कदं चिच छिथ्यते गृध्रैर अत्तु कामैस तलत्रवान 4 अस्य भार्यामिष परेप्सून गृध्रान एतांस तपस्विनी वारयत्य अनिशं बाला न च शक्नॊति माधव 5 युवा वृन्थारकः शूरॊ विकर्णः पुरुषर्षभ सुखॊचितः सुखार्हश च शेते पांसुषु माधव 6 कर्णिनालीकनाराचैर भिन्नमर्माणम आहवे अथ्यापि न जहात्य एनं लक्ष्णीर भरतसत्तमम 7 एष संग्रामशूरेण परतिज्ञां पालयिष्यता थुर्मुखॊ ऽभिमुखः शेते हतॊ ऽरिगणहा रणे 8 तस्यैतथ वथनं कृष्ण शवापथैर अर्धभक्षितम विभात्य अभ्यधिकं तात सप्तम्याम इव चन्थ्रमाः 9 शूरस्य हि रणे कृष्ण यस्याननम अदेथृशम स कदं निहतॊ ऽमित्रैः पांसून गरसति मे सुतः 10 यस्याहवं मुखे सौम्या सदाता नैवॊपपथ्यते स कदं कुर्मुखॊ ऽमित्रैर हतॊ विबुधलॊकजित 11 चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूथन धार्तराष्ट्रम इमं पश्य परतिमानं थनुष्मताम 12 तं चित्रमाल्याभरणं युवत्यः शॊककर्शिताः करव्याथसंघैः सहिता रुथन्त्यः पर्युपासते 13 सत्रीणां रुथितनिर्घॊषः शवापथानां च गर्जितम चित्ररूपम इथं कृष्ण विचित्रं परतिभाति मे 14 युवा वृन्थारकॊ नित्यं परवर सत्री निषेवितः विविंशतिर असौ शेते धवस्तः पांसुषु माधव 15 शरसंकृत्त वर्णाणं वीरं विशसने हतम परिवार्यासते गृध्राः परिविंशा विविंशतिम 16 परविश्य समरे वीरः पाण्डवानाम अनीकिनाम आविश्य शयने शेते पुनः सत्पुरुषॊचितम 17 समितॊपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपॊपमम अतीव शुभ्रं वथनं पश्य कृष्ण विविंशतेः 18 यं सम तं पर्युपासन्ते वसुं वासव यॊषितः करीडन्तम इव गन्धर्वं थेवकन्याः सहस्रशः 19 हन्तारं वीरसेनानां शूरं समितिशॊभनम निबर्हणम अमित्राणां थुःसहं विषहेत कः 20 थुःसहस्यैतथ आभाति शरीरं संवृतं शरैः गिरिर आत्मरुहैः फुल्लैः कर्णिकारैर इवावृतः 21 शातकौम्भ्या सरजा भाति कवचेन च भास्वता अग्निनेव गिरिः शवेतॊ गतासुर अपि थुःसहः


| 1 [] अध्यर्धगुणम आहुर यं बले शौर्ये च माधव पित्रा तवया च थाशार्ह थृप्तं सिंहम इवॊत्कटम 2 यॊ बिभेथ चमूम एकॊ मम पुत्रस्य थुर्भिथाम स भूत्वा मृत्युर अन्येषां सवयं मृत्युवशं गतः 3 तस्यॊपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेर अमिततेजसः अभिमन्यॊर हतस्यापि परभा नैवॊपशाम्यति 4 एषा विराट थुहिता सनुषा गाण्डीवधन्वनः आर्ता बाला पतिं वीरं शॊच्या शॊचत्य अनिन्थिता 5 तम एषा हि समासाथ्य भार्या भर्तारम अन्तिके विराट थुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति 6 तस्य वक्त्रम उपाघ्राय सौभथ्रस्य यशस्विनी विबुथ्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरॊ धरम 7 काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी लज्ज माना पुरैवैनं माध्वीक मथमूर्छिता 8 तस्य कषतजसंथिग्धं जातरूपपरिष्कृतम विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरम अभिवीक्षते 9 अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण तवाम अभिभाषते अयं ते पुण्डरीकाक्ष सथृशाक्षॊ निपातितः 10 बले वीर्ये च सथृशस तेजसा चैव ते ऽनघ रूपेण च तवात्यर्दं शेते भुवि निपातितः 11 अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्क वाजिन शायिनः कच चिथ अथ्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते 12 मातङ्गभुज वर्ष्माणौ जयाक्पेप कठिन तवचौ काञ्चनाङ्गथिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ 13 वयायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः शरमाथ इव एवं विलपतीम आर्तां न हि माम अभिभाषसे 14 आर्याम आर्य सुभथ्रां तवम इमांश च तरिथशॊपमान पितॄन मां चैव थुःखार्तां विहाय कव गमिष्यसि 15 तस्य शॊणितसंथिग्धान केशान उन्नाम्य पाणिना उत्सङ्गे वक्त्रम आधाय जीवन्तम इव पृच्छति सवस्रीयं वासुथेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः 16 कदं तवां रणमध्यस्दं जघ्नुर एते महारदाः धिग अस्तु करूर कर्तॄंस तान कृप कर्णजयथ्रदान 17 थरॊण थरौणायनी चॊभौ यैर असि वयसनी कृतः रदर्षभाणां सर्वेषां कदम आसीत तथा मनः 18 बालं तवां परिवार्यैकं मम थुःखाय जघ्नुषाम कदं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम तवं वीर निधनं पराप्तॊ नादवान सन्ननादवत 19 थृष्ट्वा बहुभिर आक्रन्थे निहतं तवाम अनादवत वीरः पुरुषशार्थूलः कदं जीवति पाण्डवः 20 न राज्यलाभॊ विपुलः शत्रूणां वा पराभवः परीतं थास्यति पार्दानां तवाम ऋते पुष्करेक्षण 21 तव शस्त्रजिताँल लॊकान धर्मेण च थमेन च कषिप्रम अन्वागमिष्यामि तत्र मां परतिपालय 22 थुर्मरं पुनर अप्राप्ते काले भवति केन चित यथ अहं तवां रणे थृष्ट्वा हतं जीवामि थुर्भगा 23 काम इथानीं नरव्याघ्र शलक्ष्णया समितया गिरा पितृलॊके समेत्यान्यां माम इवामन्त्रयिष्यसि 24 नूनम अप्सरसां सवर्गे मनांसि परमदिष्यसि परमेण च रूपेण गिरा च समितपूर्वया 25 पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान अप्सरॊभिः समेयिवान सौभथ्र विहरन काले समरेदाः सुकृतानि मे 26 एतावान इह संवासॊ विहितस ते मया सह षण मासान सप्तमे मासि तवं वीर निधनं गतः 27 इत्य उक्तवचनाम एताम अपकर्षन्ति थुःखिताम उत्तरां मॊघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः 28 उत्तराम अपकृष्यैनाम आर्ताम आर्ततराः सवयम विराटं निहतं थृष्ट्वा करॊशन्ति विलपन्ति च 29 थरॊणास्त्र शरसंकृत्तं शयानं रुधिरॊक्षितम विराटं वितुथन्त्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः 30 वितुथ्यमानं विहगैर विराटम असितेक्षणाः न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुम आतुराः 31 आसाम आतपतप्तानाम आयसेन च यॊषिताम शरमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः 32 उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बॊजं च सुथक्षिणम शिशून एतान हतान पश्य लक्ष्मणं च सुथर्शनम आयॊधन शिरॊमध्ये शयानं पश्य माधव


| 1 [गान्धारी] एष वैकर्तनः शेते महेष्वासॊ महारदः जवलितानलवत संख्ये संशान्तः पार्द तेजसा 2 पश्य वैकर्तनं कर्णं निहत्यातिरदान बहून शॊणितौघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि 3 अमर्षी थीर्घरॊषश च महेष्वासॊ महारदः रणे विनिहतः शेते शूरॊ गाण्डीवधन्वना 4 यं सम पाण्डव संत्रासान मम पुत्रा महारदाः परायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूदपम 5 शार्थूलम इव सिंहेन समरे सव्यसाचिना मातङ्गम इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितम 6 समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शूरम आहवे परकीर्णमूर्धजाः पत्न्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 7 उथ्विग्नः सततं यस्माथ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तरयॊथश समा निथ्रां चिन्तयन्न नाध्यगच्छत 8 अनाधृष्यः परैर युथ्धे शत्रुभिर मघवान इव युगान्ताग्निर इवार्चिष्मान हिमवान इव च सदिरः 9 स भूत्वा शरणं वीरॊ धार्तराष्ट्रस्य माधव भूमौ विनिहतः शेते वातरुग्ण इव थरुमः 10 पश्य कर्णस्य पत्नीं तवं वृषसेनस्य मातरम लालप्यमानाः करुणं रुथतीं पतितां भुवि 11 आचार्य शापॊ ऽनुगतॊ धरुवं तवां; यथ अग्रसच चक्रम इयं धरा ते ततः शरेणापहृतं शिरस ते; धनंजयेनाहवे शत्रुमध्ये 12 अहॊ धिग एषा पतिता विसंज्ञा; समीक्ष्य जाम्बूनथबथ्धनिष्कम कर्णं महाबाहुम अथीनसत्त्वं; सुषेण माता रुथती भृशार्ता 13 अल्पावशेषॊ हि कृतॊ महात्मा; शरीरभक्षैः परिभक्षयथ्भिः थरष्टुं न संप्रीति करः शशीव; कृष्णश्य पक्षस्य चतुर्थशाहे 14 सावर्तमाना पतिता पृदिव्याम; उत्दाय थीना पुनर एव चैषा कर्णस्य वक्त्रं परिजिघ्रमाणा; रॊरूयते पुत्रवधाभितप्ता

| 1 [] आवन्त्यं भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातितम गृध्रगॊमायवः शूरं बहु बन्धुम अबन्धुवत 2 तं पश्य कथनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूथन शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम 3 तं सृगालाश च कङ्काश च करव्याथाश च पृदग्विधाः तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम 4 शयानं वीरशयने वीरम आक्रन्थ सारिणम आवन्त्यम अभितॊ नार्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 5 परातिपीयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्लिकम परसुप्तम इव शार्थूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम 6 अतीव मुखवर्णॊ ऽसय निहतस्यापि शॊभते सॊमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुथ्यतः 7 पुत्रशॊकाभितप्तेन परतिज्ञां परिरक्षता पाकशासनिना संख्ये वार्थ्ध कषत्रिर निपातितः 8 एकाथश चमूर जित्वा रक्ष्यमाणं महात्मना सत्यं चिकीर्षता पश्य हतम एनं जयथ्रदम 9 सिन्धुसौवीरभर्तारं थर्पपूर्णं मनस्विनम भक्षयन्ति शिवा गृध्रा जनार्थन जयथ्रदम 10 संरक्ष्यमाणं भार्याभिर अनुरक्ताभिर अच्युत भषन्तॊ वयपकर्षन्ति गहनं निम्नम अन्तिकात 11 तम एताः पर्युपासन्ते रक्षमाणा महाभुजम सिन्धुसौवीरगान्धारकाम्बॊजयवनस्त्रियः 12 यथा कृष्णाम उपाथाय पराथ्रवत केकयैः सह तथैव वध्यः पाण्डूनां जनार्थन जयथ्रद 13 थुःशलां मानयथ्भिस तु यथा मुक्तॊ जयथ्रदः कदम अथ्य न तां कृष्ण मानयन्ति सम ते पुनः 14 सैषा मम सुता बाला विलपन्ती सुथुःखिता परमापयति चात्मानम आक्रॊशति च पाण्डवान 15 किं नु थुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति यत सुता विधवा बाला सनुषाश च निहतेश्वराः 16 अहॊ धिग थुःशलां पश्य वीतशॊकभयाम इव शिरॊ भर्तुर अनासाथ्य धावमानाम इतस ततः 17 वारयाम आस यः सर्वान पाण्डवान पुत्रगृथ्धिनः स हत्वा विपुलाः सेनाः सवयं मृत्युवशं गतः 18 तं मत्तम इव मातङ्गं वीरं परमथुर्जयम परिवार्य रुथन्त्य एताः सत्रियश चन्थ्रॊपमाननाः

| 1 [] एष शल्यॊ हतः शेते साक्षान नकुल मातुलः धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे 2 यस तवया सपर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ स एष निहतः शेते मथ्रराजॊ महारदः 3 येन संगृह्णता तात रदम आधिरदेर युधि जवार्दं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजॊवधः कृतः 4 अहॊ धिक पश्य शल्यस्य पूर्णचन्थ्र सुथर्शनम मुखं पथ्मपलाशाक्षं वडैर आथष्टम अव्रणम 5 एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनस परभा आस्याथ विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्णपक्षिभिः 6 युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशॊभनम रुथन्त्यः पर्युपासन्ते मथ्रराजकुलस्त्रियः 7 एताः सुसूक्ष्म वसना मथ्रराजं नरर्षभम करॊशन्त्य अभिसमासाथ्य कषत्रियाः कषत्रियर्षभम 8 शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः सदिताः वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नम इवर्षभम 9 शल्यं शरणथं शूरं पश्यैनं रदसत्तमम शयानं वीरशयने शरैर विशकलीकृतम 10 एष शैलालयॊ राजा भगथत्तः परतापवान गजाङ्कुश धरः शरेष्ठः शेते भुवि निपातितः 11 यस्य रुक्ममयी माला शिरस्य एषा विराजते शवापथैर भक्ष्यमाणस्य शॊभयन्तीव मूर्धजान 12 एतेन किल पार्दस्य युथ्धम आसीत सुथारुणम लॊमहर्षणम अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यदा 13 यॊधयित्वा महाबाहुर एष पार्दं धनंजयम संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः 14 यस्य नास्ति समॊ लॊके शौर्ये वीर्ये च कश चन स एष निहतः शेते भीष्मॊ भीष्मकृथ आहवे 15 पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम अम्बरात 16 एष तप्त्वा रणे शत्रूञ शस्त्रतापेन वीर्यवान नरसूर्यॊ ऽसतम अभ्येति सूर्यॊ ऽसतम इव केशव 17 शरतल्पगतं वीरं धर्मे थेवापिना समम शयानं वीरशयने पश्य शूर निषेविते 18 कर्णिनालीकनाराचैर आस्तीर्य शयनॊत्तमम आविश्य शेते भगवान सकन्थः शरवणं यदा 19 अतूल पूर्णं गाङ्गेयस तरिभिर बाणैः समन्वितम उपधायॊपधानाग्र्यं थत्तं गाण्डीवधन्वना 20 पालयानः पितुः शास्त्रम ऊर्ध्वरेता महायशाः एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमॊ युधि 21 धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारम्पर्येण निर्णये अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न एष पराणान अधारयत 22 नास्ति युथ्धे कृती कश चिन न विथ्वान न पराक्रमी यत्र शांतनवॊ भीष्मः शेते ऽथय निहतः परैः 23 सवयम एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर आख्यातः सत्यवाथिना 24 परनष्टः कुरुवंशश च पुनर येन समुथ्धृतः स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुथ्धिः पराभवम 25 धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव गते थेवव्रते सवर्गं थेवकल्पे नरर्षभे 26 अर्जुनस्य विनेतारम आचार्यं सात्यकेस तदा तं पश्य पतितं थरॊणं कुरूणां गुरु सत्तमम 27 अस्त्रं चतुर्विधं वेथ यदैव तरिथशेश्वरः भार्गवॊ वा महावीर्यस तदा थरॊणॊ ऽपि माधव 28 यस्य परसाथाथ बीभत्सुः पाण्डवः कर्म थुष्करम चकार स हतः शेते नैनम अस्त्राण्य अपालयन 29 यं पुरॊधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान सॊ ऽयं शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ थरॊणः शस्त्रैः पृदक कृतः 30 यस्य निर्थहतः सेनां गतिर अग्नेर इवाभवत स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर इव पावकः 31 धनुर मुष्टिर अशीर्णश च हस्तावापश च माधव थरॊणस्य निहतस्यापि थृश्यते जीवतॊ यदा 32 वेथा यस्माच च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव अनपेतानि वै शूराथ यदैवाथौ परजापतेः 33 बन्थनार्हाव इमौ तस्य बन्थिभिर वन्थितौ शुभौ गॊमायवॊ विकर्षन्ति पाथौ शिष्यशतार्चितौ 34 थरॊणं थरुपथपुत्रेण निहतं मधुसूथन कृपी कृपणम अन्वास्ते थुःखॊपहत चेतना 35 तां पश्य रुथतीम आर्तां मुखकेशीम अधॊमुखीम हतं पतिम उपासन्तीं थरॊणं शस्त्रभृतां वरम 36 बाणैर भिन्नतनु तराणं धृष्टथ्युम्नेन केशव उपास्ते वै मृधे थरॊणं जटिला बरह्मचारिणी 37 परेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम आतुरा हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी 38 अग्नीन आहृत्य विधिवच चितां परज्वाल्य सर्वशः थरॊणम आधाय गायन्ति तरीणि सामानि सामगाः 39 किरन्ति च चिताम एते जटिला बरह्मचारिणः धनुर्भिः शक्तिभिश चैव रदनीथैश च माधव 40 शस्त्रैश च विविधैर अन्यैर धक्ष्यन्ते भूरि तेजसम त एते थरॊणम आधाय शंसन्ति च रुथन्ति च 41 सामभिस तरिभिर अन्तःस्दैर अनुशंसन्ति चापरे अग्नाव अग्निम इवाधाय थरॊणं हुत्वा हुताशने 42 गच्छन्त्य अभिमुखा गङ्गां थरॊणशिष्या थविजातयः अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा


| 1 [] सॊमथत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम वितुथ्यमानं विहगैर बहुभिर माधवान्तिके 2 पुत्रशॊकाभिसंतप्तः सॊमथत्तॊ जनार्थन युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्न इव थृश्यते 3 असौ तु भूरिश्रवसॊ माता शॊकपरिप्लुता आश्वासयति भर्तारं सॊमथत्तम अनिन्थिता 4 थिष्ट्या नेथं महाराज थारुणं भरतक्षयम कुरु संक्रन्थनं घॊरं युगान्तम अनुपश्यसि 5 थिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रथम अनेकक्रतुयज्वानां निहतं नाथ्य पश्यसि 6 थिष्ट्या सनुषाणाम आक्रन्थे घॊरं विलपितं बहु न शृणॊषि महाराज सारसीनाम इवार्णवे 7 एकवस्त्रानुसंवीताः परकीर्णासित मूर्धजाः सनुषास ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः 8 शवापथैर भक्ष्यमाणं तवम अहॊ थिष्ट्या न पश्यसि छिन्नबाहुं नरव्याघ्रम अर्जुनेन निपातितम 9 शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसम एव च सनुषाश च विधवाः सर्वा थिष्ट्या नाथ्येह पश्यसि 10 थिष्ट्या तत काञ्चनं छत्रं यूपकेतॊर महात्मनः विनिकीर्णं रदॊपस्दे सौमथत्तेर न पश्यसि 11 अमूस तु भूरिश्रवसॊ भार्याः सात्यकिना हतम परिवार्यानुशॊचन्ति भर्तारम असितेक्षणाः 12 एता विलप्य बहुलं भर्तृशॊकेन कर्शिताः पतन्त्य अभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव 13 बीभत्सुर अतिबीभत्सं कर्मेथम अकरॊत कदम परमत्तस्य यथ अच्छैत्सीथ बाहुं शूरस्य यज्वनः 14 ततः पापतरं कर्मकृतवान अपि सात्यकिः यस्मात परायॊपविष्टस्य पराहार्षीत संशितात्मनः 15 एकॊ थवाभ्यां हतः शेषे तवम अधर्मेण धार्मिकः इति यूपध्वजस्यैताः सत्रियः करॊशन्ति माधव 16 भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा कृत्वॊत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यथेवयत 17 अयं स रशनॊत्कर्षी पीनस्तन विमर्थनः नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवी विस्रंसनः करः 18 वासुथेवस्य सांनिध्ये पार्देनाक्लिष्ट कर्मणा युध्यतः समरे ऽनयेन परमत्तस्य निपातितः 19 किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कदासु च जनार्थन अर्जुनस्य महत कर्म सवयं वा स किरीटवान 20 इत्य एवं गर्हयित्वैषा तूष्टीम आस्ते वराङ्गना ताम एताम अनुशॊचन्ति सपत्न्यः सवाम इव सनुषाम 21 गान्धारराजः शकुनिर बलवान सत्यविक्रमः निहतः सहथेवेन भागिनेयेन मातुलः 22 यः पुरा हेमथण्डाभ्यां वयजनाभ्यां सम वीज्यते स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते 23 यः सम रूपाणि कुरुते शतशॊ ऽद सहस्रशः तस्य मायाविनॊ माया थग्धाः पाण्डव तेजसा 24 मायया निकृतिप्रज्ञॊ जितवान यॊ युधिष्ठिरम सभायां विपुलं राज्यं स पुनर जीवितं जितः 25 शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात पर्युपासते कितवं मम पुत्राणां विनाशायॊपशिक्षितम 26 एतेनैतन महथ वैरं परसक्तं पाण्डवैः सह वधाय मम पुत्राणाम आत्मनः सगणस्य च 27 यदैव मम पुत्राणां लॊकाः शस्त्रजिताः परभॊ एवम अस्यापि थुर्बुथ्धेर लॊकाः शस्त्रेण वै जिताः 28 कदं च नायं तत्रापि पुत्रान मे भरातृभिः सह विरॊधयेथ ऋजु परज्ञान अनृजुर मधुसूथनx


| 1 [] काम्बॊजं पश्य थुर्धर्षं काम्बॊजास्तरणॊचितम शयानम ऋषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव 2 यस्य कषतजसंथिग्धौ बाहू चन्थनरूषितौ अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्य अतिथुःखिता 3 इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली ययॊर विवरम आपन्नां न रतिर मां पुराजहत 4 कां गतिं नु गमिष्यामि तवया हीना जनेश्वर थूरबन्धुर नादेव अतीव मधुरस्वरा 5 आतपे कलाम्यमानानां विविधानाम इव सरजाम कलान्तानाम अपि नारीणां न शरीर जहति वै तनुम 6 शयानम अभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूथन पश्य थीप्ताङ्गथ युगप्रतिबथ्ध महाभुजम 7 मागधानाम अधिपतिं जयत्सेनं जनार्थन परिवार्य पररुथिता मागध्यः पश्य यॊषितः 8 आसाम आयतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्थन मनः शरुतिहरॊ नाथॊ मनॊ मॊहयतीव मे 9 परकीर्णसर्वाभरणा रुथन्त्यः शॊककर्शिताः सवास्तीर्णशयनॊपेता मागध्यः शेरते भुवि 10 कॊसलानाम अधिपतिं राजपुत्रं बृहथ्बलम भर्तारं परिवार्यैताः पृदक पररुथिताः सत्रियः 11 अस्य गात्रगतान बाणान कार्ष्णि बाहुबलार्पितान उथ्धरन्त्य असुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः 12 आसां सर्वानवथ्यानाम आतपेन परिश्रमात परम्लान नलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव 13 थरॊणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गथाः थरॊणेनाभिमुखाः सर्वे भरातरः पञ्च केलयाः 14 तप्तकाञ्चनवर्माणस ताम्रध्वजरदस्रजः भासयन्ति महीं भासा जवलिता इव पावकाः 15 थरॊणेन थरुपथं संख्ये पश्य माधव पातितम महाथ्विपम इवारण्ये सिंहेन महता हतम 16 पाञ्चालराज्ञॊ विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम आतपत्रं समाभाति शरथीव थिवाकरः 17 एतास तु थरुपथं वृथ्धं सनुषा भार्याश च थुःखिताः थग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानम अपसव्यतः 18 धृष्टकेतुं महेष्वासं चेथिपुंगवम अङ्गनाः थरॊणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः 19 थरॊणास्त्रम अभिहत्यैष विमर्थे मधुसूथन महेष्वासॊ हतः शेते नथ्या हृत इव थरुमः 20 एष चेथिपतिः शूरॊ धृष्टकेतुर महारदः शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून सहस्रशः 21 वितुथ्यमानं विहगैस तं भार्याः परत्युपस्दिताः चेथिराजं हृषीकेशहतं सबलबान्धवम 22 थाशार्ही पुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम आरॊप्याङ्के रुथन्त्य एताश चेथिराजवराङ्गनाः 23 अस्य पुत्रं हृषीकेशसुवक्त्रं चारुकुण्डलम थरॊणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः 24 पितरं नूनम आजिस्दं युध्यमानं परैः सह नाजहात पृष्ठतॊ वीरम अथ्यापि मधुसूथन 25 एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरम अन्वगात थुर्यॊधनं महाबाहॊ लक्ष्मणः परवीरहा 26 विन्थानुविन्थाव आवन्त्यौ पतितौ पश्य माधव हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताव इव 27 काञ्चनाङ्गथवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ ऋषभप्रति रूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ 28 अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव तवया सह ये मुक्ता थरॊण भीष्माभ्यां कर्णाथ वैकर्तनात कृपात 29 थुर्यॊधनाथ थरॊणसुतात सैन्धवाच च महारदात सॊमथत्ताथ विकर्णाच च शूराच च कृतवर्मणः ये हन्युः शस्त्रवेगेन थेवान अपि नरर्षभाः 30 त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम नातिभारॊ ऽसति थैवस्य धरुवं माधव कश चन यथ इमे निहताः शूराः कषत्रियैः कषत्रियर्षभाः 31 तथैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास तरस्विनः यथैवाकृत कामस तवम उपप्लव्यं गतः पुनः 32 शंतनॊश चैव पुत्रेण पराज्ञेन विथुरेण च तथैवॊक्तास्मि मा सनेहं कुरुष्वात्म सुतेष्व इति 33 तयॊर न थर्शनं तात मिद्या भवितुम अर्हति अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्थन 34 [] इत्य उक्त्वा नयपतथ भूमौ गान्धारी शॊककर्शिता थुःखॊपहत विज्ञाना धैर्यम उत्सृज्य भारत 35 ततः कॊपपरीताङ्गी पुत्रशॊकपरिप्लुता जगाम शौरिं थॊषेण गान्धारी वयदितेन्थ्रिया 36 [] पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च थरुग्धाः कृष्ण परस्परम उपेक्षिता विनश्यन्तस तवया कस्माज जनार्थन 37 शक्तेन बहु भृत्येन विपुले तिष्ठता बले उभयत्र समर्देन शरुतवाक्येन चैव ह 38 इच्छतॊपेक्षितॊ नाशः कुरूणां मधुसूथन यस्मात तवया महाबाहॊ फलं तस्माथ अवाप्नुहि 39 पतिशुश्रूषया यन मे तपः किं चिथ उपार्जितम तेन तवां थुरवापात्मञ शप्स्ये चक्रगथाधर 40 यस्मात परस्परं घनन्तॊ जञातयः कुरुपाण्डवाः उपेक्षितास ते गॊविन्थ तस्माज जञातीन वधिष्यसि 41 तवम अप्य उपस्दिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूथन हतज्ञातिर हतामात्यॊ हतपुत्रॊ वनेचरः कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि 42 तवाप्य एवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः सत्रियः परिपतिष्यन्ति यदैता भरत सत्रियः 43 [] तच छरुत्वा वचनं घॊरं वासुथेवॊ महामनाः उवाच थेवीं गान्धारीम ईषथ अभ्युत्स्मयन्न इव 44 संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यॊ मथ विथ्यते शुभे जाने ऽहम एतथ अप्य एवं चीर्णं चरसि कषत्रिये 45 अवध्यास ते नरैर अन्यैर अपि वा थेवथानवैः परस्परकृतं नाशम अतः पराप्स्यन्ति याथवाः 46 इत्य उक्तवति थाशार्हे पाण्डवास तरस्तचेतसः बभूवुर भृशसंविग्ना निराशाश चापि जीविते

| 1 [वा] उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारि मा च शॊके मनः कृदाः तवैव हय अपराधेन कुरवॊ निधनं गताः 2 या तवं पुत्रं थुरात्मानम ईर्षुम अत्यन्तमानिनम थुर्यॊधनं पुरस्कृत्य थुष्कृतं साधु मन्यसे 3 निष्ठुरं वैरपरुषं वृथ्धानां शासनातिगम कदम आत्मकृतं थॊषं मय्य आधातुम इहेच्छसि 4 मृतं वा यथि वा नष्टं यॊ ऽतीतम अनुशॊचति थुःखेन लभते थुःखं थवाव अनर्दौ परपथ्यते 5 तपॊ ऽरदीयं बराह्मणी धत्त गर्भं; गौर वॊढारं धावितारं तुरंगी शूथ्रा थासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्दीयं तवथ्विधा राजपुत्री 6 [] तच छरुत्वा वासुथेवस्य पुनरुक्तं वचॊ ऽपरियम तूष्णीं बभूव गान्धारी शॊकव्याकुल लॊचना 7 धृतराष्ट्रस तु राजर्षिर निगृह्याबुथ्धिजं तमः पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम 8 जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानाम असि पाण्डव हतानां यथि जानीषे परिमाणं वथस्व मे 9 [] थशायुतानाम अयुतं सहस्राणि च विंशतिः कॊट्यः षष्टिश च षट चैव ये ऽसमिन राजमृधे हताः 10 अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्थश थश चान्यानि राजेन्थ्र शतं षष्टिश च पञ्च च 11 [धृ] युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः आचक्ष्व मे महाबाहॊ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 12 [] यैर हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे थेवराजसमाँल लॊकान गतास ते सत्यविक्रमाः 13 ये तव अहृष्टेन मनसा मर्तव्यम इति भारत युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः 14 ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः शस्त्रेण निधनं पराप्ता गतास ते गुह्यकान परति 15 पीड्यमानाः परैर ये तु हीयमाना निरायुधाः हरीनिषेधा महात्मानः परान अभिमुखा रणे 16 छिथ्यमानाः शितैः शस्त्रैः कषत्रधर्मपरायणाः गतास ते बरह्म सथनं हता वीराः सुवर्चसः 17 ये तत्र निहता राजन्न अन्तर आयॊधनं परति यदा कदं चित ते राजन संप्राप्ता उत्तरान कुरून 18 [धृ] केन जञानबलेनैवं पुत्रपश्यसि सिथ्धवत तन मे वथ महाबाहॊ शरॊतव्यं यथि वै मया 19 [] निथेशाथ भवतः पूर्वं वने विचरता मया तीर्दयात्रा परसङ्गेन संप्राप्तॊ ऽयम अनुग्रहः 20 थेवर्षिर लॊमशॊ हृष्टस ततः पराप्तॊ ऽसम्य अनुस्मृतिम थिव्यं चक्षुर अपि पराप्तं जञानयॊगेन वै पुरा 21 [धृ] ये ऽतरानादा जनस्यास्य स नादा ये च भारत कच चित तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम 22 न येषां सन्ति कर्तारॊ न च ये ऽतराहिताग्नयः वयं च कस्य कुर्यामॊ बहुत्वात तात कर्मणः 23 यान सुपर्णाश च गृध्राश च विकर्षन्ति ततस ततः तेषां तु कर्मणा लॊका भविष्यन्ति युधिष्ठिर 24 [] एवम उक्तॊ महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः आथिथेश सुधर्माणं थौम्यं सूतं च संजयम 25 विथुरं च महाबुथ्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम इन्थ्रसेन मुखांश चैव भृत्यान सूतांश च सर्वशः 26 भवन्तः कारयन्त्व एषां परेतकार्याणि सर्वशः यदा चानादवत किं चिच छरीरं न विनश्यति 27 शासनाथ धर्मराजस्य कषत्ता सूतश च संजयः सुधर्मा धौम्य सहित इन्थ्रसेनाथयस तदा 28 चन्थनागुरुकाष्ठानि तदा कालीयकान्य उत घृतं तैलं च गन्धांश च कषौमाणि वसनानि च 29 समाहृत्य महार्हाणि थारूणां चैव संचयान रदांश च मृथितांस तत्र नानाप्रहरणानि च 30 चिताः कृत्वा परयत्नेन यदामुख्यान नराधिपान थाहयाम आसुर अव्यग्रा विधिथृष्टेन कर्मणा 31 थुर्यॊधनं च राजानं भरातॄंश चास्य शताधिकान शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसम एव च 32 जयथ्रदं च राजानम अभिमन्युं च भारत थौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्दिवम 33 बृहन्तं सॊमथत्तं च सृञ्जयांश च शताधिकान राजानं कषेमधन्वानं विराटथ्रुपथौ तदा 34 शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टथ्युम्नं च पार्षतम युधामन्युं च विक्रान्तम उत्तमौजसम एव च 35 कौसल्यं थरौपथेयांश च शकुनिं चापि सौबलम अचलं वृषकं चैव भगथत्तं च पार्दिवम 36 कर्णं वैकर्तनं चैव सह पुत्रम अमर्षणम केकयांश च महेष्वासांस तरिगर्तांश च महारदान 37 घटॊत्कचं राक्षसेन्थ्रं बकभ्रातरम एव च अलम्बुसं च राजानं जलसंघं च पार्दिवम 38 अन्यांश च पार्दिवान राजञ शतशॊ ऽद सहस्रशः घृतधारा हुतैर थीप्तैः पावकैः समथाहयन 39 पितृमेधाश च केषां चिथ अवर्तन्त महात्मनाम सामभिश चाप्य अगायन्त ते ऽनवशॊच्यन्त चापरैः 40 साम्नाम ऋचां च नाथेन सत्रीणां च रुथितस्वनैः कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपथ्यत 41 ते विधूमाः परथीप्ताश च थीप्यमानाश च पावकाः नभसीवान्वथृश्यन्त गरहास तन्व अभ्रसंवृताः 42 ये चाप्य अनादास तत्रासन नानाथेशसमागताः तांश च सर्वान समानाय्य राशीन कृत्वा सहस्रशः 43 चित्वा थारुभिर अव्यग्रः परभूतैः सनेहतापितैः थाहयाम आस विथुरॊ धर्मराजस्य शासनात 44 कारयित्वा करियास तेषां कुरुराजॊ युधिष्ठिरः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गाम अभिमुखॊ ऽगमत



| 1 [] ते समासाथ्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजनॊचिताम हरथिनीं वप्रसंपन्नां महानूपां महावनाम 2 भूषणान्य उत्तरीयाणि वेष्टनान्य अवमुच्य च ततः पितॄणां पौत्राणां भरातॄणां सवजनस्य च 3 पुत्राणाम आर्यकाणां च पतीनां च कुरु सत्रियः उथकं चक्रिरे सर्वा रुथन्त्यॊ भृशथुःखिताः सुहृथां चापि धर्मज्ञाः परचक्रुः सलिलक्रियाः 4 उथके करियमाणे तु वीराणां वीर पत्निभिः सूपतीर्दा अभवथ गङ्गा भूयॊ विप्रससार च 5 तन महॊथधि संकाशं निरानन्थम अनुत्सवम वीर पत्नीभिर आकीर्णं गङ्गातीरम अशॊभत 6 ततः कुन्ती महाराज सहसा शॊककर्शिता रुथती मन्थया वाचा पुत्रान वचनम अब्रवीत 7 यः स शूरॊ महेष्वासॊ रदयूदप यूदपः अर्जुनेन हतः संख्ये वीर लक्षणलक्षितः 8 यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयम इति पाण्डवाः यॊ वयराजच चमूमध्ये थिवाकर इव परभुः 9 परत्ययुध्यत यः सर्वान पुरा वः सपथानुगान थुर्यॊधन बलं सर्वं यः परकर्षन वयरॊचत 10 यस्य नास्ति समॊ वीर्ये पृदिव्याम अपि कश चन सत्यसंधस्य शूरस्य संग्रामेष्व अपलायिनः 11 कुरुध्वम उथकं तस्य भरातुर अक्लिष्टकर्मणः स हि वः पूर्वजॊ भराता भास्करान मय्य अजायत कुण्डली कवची शूरॊ थिवाकरसमप्रभः 12 शरुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर वचनम अप्रियम कर्णम एवानुशॊचन्त भूयश चार्ततराभवन 13 ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः उवाच मातरं वीरॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः 14 यस्येषु पातम आसाथ्य नान्यस तिष्ठेथ धनंजयात कदं पुत्रॊ भवत्यां स थेवगर्भः पुराभवत 15 यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतॊ वयम तम अग्निम इव वस्त्रेण कदंछाथितवत्य असि यस्य बाहुबलं घॊरं धार्तराष्ट्त्रैर उपासितम 16 नान्यः कुन्तीसुतात कर्णाथ अगृह्णाथ रदिनां रदी स नः परदमजॊ भराता सर्वशस्त्रभृतां वरः असूत तं भवत्य अग्रे कदम अथ्भुतविक्रमम 17 अहॊ भवत्या मन्त्रस्य पिधानेन वयं हताः निधनेन हि कर्णस्य पीडिताः सम स बान्धवाः 18 अभिमन्यॊर विनाशेन थरौपथेय वधेन च पाञ्चालानां च नाशेन कुरूणां पतनेन च 19 ततः शतगुणं थुःखम इथं माम अस्पृशथ भृशम कर्णम एवानुशॊचन हि थह्याम्य अग्नाव इवाहितः 20 न हि सम किं चिथ अप्राप्यं भवेथ अपि थिवि सदितम न च सम वैशसं घॊरं कौरवान्त करं भवेत 21 एवं विलप्य बहुलं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनथञ शनकै राजंश चकारास्यॊथकं परभुः 22 ततॊ विनेथुः सहसा सत्रीपुंसास तत्र सर्वशः अभितॊ ये सदितास तत्र तस्मिन्न उथककर्मणि 23 तत आनाययाम आस कर्णस्य स परिच्छथम सत्रियः कुरुपतिर धीमान भरातुः परेम्णा युधिष्ठिरः 24 स ताभिः सहधर्मात्मा परेतकृत्यम अनन्तरम कृत्वॊत्ततार गङ्गायाः सलिलाथ आकुलेन्थ्रियः