| 1 [j] hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvazaH dhRtarASTro mahArAjaH zrutvA kim akaron mune 2 tathaiva kauravo rAjA dharmaputro mahAmanAH kRpaprabhRtayaz caiva kim akurvata te trayaH 3 azvatthAmnaH zrutaM karma zApaz cAnyonya kAritaH vRttAntam uttaraM brUhi yad abhASata saMjayaH 4 [v] hate putrazate dInaM chinnazAkham iva drumam putrazokAbhisaMtaptaM dhRtarASTraM mahIpatim 5 dhyAnamUkatvam ApannaM cintayA samabhiplutam abhigamya mahAprAjJaH saMjayo vAkyam abravIt 6 kiM zocasi mahArAja nAsti zoke sahAyatA akSauhiNyo hatAz cASTau daza caiva vizAM pate nirjaneyaM vasumatI zUnyA saMprati kevalA 7 nAnAdigbhyaH samAgamya nAnAdezyA narAdhipAH sahitAs tava putreNa sarve vai nidhanaM gatAH 8 pitRRNAM putrapautrANAM jJAtInAM suhRdAM tathA gurUNAM cAnupUrvyeNa pretakAryANi kAraya 9 [v] tac chrutvA karuNaM vAkyaM putrapautra vadhArditaH papAta bhuvi durdharSo vAtAhata iva drumaH 10 [dhR] hataputro hatAmAtyo hatasarvasuhRj janaH duHkhaM nUnaM bhaviSyAmi vicaran pRthivIm imAm 11 kiM nu bandhuvihInasya jIvitena mamAdya vai lUnapakSasya iva me jarA jIrNasya pakSiNaH 12 hRtarAjyo hatasuhRd dhatacakSuz ca vai tathA na bhrAjiSye mahAprAjJa kSINarazmir ivAMzumAn 13 na kRtaM suhRdo vAkyaM jAmadagnyasya jalpataH nAradasya ca devarSeH kRSNadvaipAyanasya ca 14 sabhAmadhye tu kRSNena yac chreyo 'bhihitaM mama alaM vaireNa te rAjan putraH saMgRhyatAm iti 15 tac ca vAkyam akRtvAhaM bhRzaM tapyAmi durmatiH na hi zrotAsmi bhISmasya dharmayuktaM prabhASitam 16 duryodhanasya ca tathA vRSabhasyeva nardataH duHzAsana vadhaM zrutvA karNasya ca viparyayam droNa sUryoparAgaM ca hRdayaM me vidIryate 17 na smarAmy AtmanaH kiM cit purA saMjaya duSkRtam yasyedaM phalam adyeha mayA mUDhena bhujyate 18 nUnaM hy apakRtaM kiM cin mayA pUrveSu janmasu yena mAM duHkhabhAgeSu dhAtA karmasu yuktavAn 19 pariNAmaz ca vayasaH sarvabandhukSayaz ca me suhRn mitra vinAzaz ca daivayogAd upAgataH ko 'nyo 'sti duHkhitataro mayA loke pumAn iha 20 tan mAm adyaiva pazyantu pANDavAH saMzitavratam vivRtaM brahmalokasya dIrgham adhvAnam Asthitam 21 [v] tasya lAlapyamAnasya bahu zokaM vicinvataH zokApahaM narendrasya saMjayo vAkyam abravIt 22 zokaM rAjan vyapanuda zrutAs te veda nizcayAH zAstrAgamAz ca vividhA vRddhebhyo nRpasattama sRJjaye putrazokArte yad Ucur munayaH purA 23 tathA yauvanajaM darpam Asthite te sute nRpa na tvayA suhRdAM vAkyaM bruvatAm avadhAritam svArthaz ca na kRtaH kaz cil lubdhena phalagRddhinA 24 tava duHzAsano mantrI rAdheyaz ca durAtmavAn zakuniz caiva duSTAtmA citrasenaz ca durmatiH zalyaz ca yena vai sarvaM zalya bhUtaM kRtaM jagat 25 kuruvRddhasya bhISmasya gAndhAryA vidurasya ca na kRtaM vacanaM tena tava putreNa bhArata 26 na dharmaH satkRtaH kaz cin nityaM yuddham iti bruvan kSapitAH kSatriyAH sarve zatrUNAM vardhitaM yazaH 27 madhyastho hi tvam apy AsIr na kSamaM kiM cid uktavAn dhUr dhareNa tvayA bhAras tulayA na samaM dhRtaH 28 AdAv eva manuSyeNa vartitavyaM yathA kSamam yathA nAtItam arthaM vai pazcAt tApena yujyate 29 putragRddhyA tvayA rAjan priyaM tasya cikIrSatA pazcAt tApam idaM prAptaM na tvaM zocitum arhasi 30 madhu yaH kevalaM dRSTvA prapAtaM nAnupazyati sa bhraSTo madhu lobhena zocaty eva yathA bhavAn 31 arthAn na zocan prApnoti na zocan vindate sukham na zocaJ zriyam Apnoti na zocan vindate param 32 svayam utpAdayitvAgniM vastreNa pariveSTayet dahyamAno manastApaM bhajate na sa paNDitaH 33 tvayaiva sa sutenAyaM vAkyavAyusamIritaH lobhAjyena ca saMsikto jvalitaH pArtha pAvakaH 34 tasmin samiddhe patitAH zalabhA iva te sutAH tAn kezavArcir nirdagdhAn na tvaM zocitum arhasi 35 yac cAzrupAta kalilaM vadanaM vahase nRpa azAstradRSTam etad dhi na prazaMsanti paNDitAH 36 visphuliGgA iva hy etAn dahanti kila mAnavAn jahIhi manyuM buddhyA vai dhArayAtmAnam AtmanA 37 evam AzvAsitas tena saMjayena mahAtmanA viduro bhUya evAha buddhipUrvaM paraMtapa | | 1 [v] tato 'mRtasamair vAkyair hlAdayan puruSarSabham vaicitra vIryaM viduro yad uvAca nibodha tat 2 [vidura] uttiSTha rAjan kiM zeSe dhArayAtmAnam AtmanA sthirajaGgama martyAnAM sarveSAm eSa nirNayaH 3 sarve kSayAntA nicayAH patanAntAH samucchrayAH saMyogA viprayogAntA maraNAntaM hi jIvitam 4 yadA zUraM ca bhIruM ca yamaH karSati bhArata tat kiM na yotsyanti hi te kSatriyAH kSatriyarSabha 5 ayudhyamAno mriyate yudhyamAnaz ca jIvati kAlaM prApya mahArAja na kaz cid ativartate 6 na cApy etAn hatAn yuddhe rAjaJ zocitum arhasi pramANaM yadi zAstrANi gatAs te paramAM gatim 7 sarve svAdhyAyavanto hi sarve ca caritavratAH sarve cAbhimukhAH kSINAs tatra kA paridevanA 8 adarzanAd ApatitAH punaz cAdarzanaM gatAH na te tava na teSAM tvaM tatra kA paridevanA 9 hato 'pi labhate svargaM hatvA ca labhate yazaH ubhayaM no bahuguNaM nAsti niSphalatA raNe 10 teSAM kAmadughAm*l lokAn indraH saMkalpayiSyati indrasyAtithayo hy ete bhavanti puruSarSabha 11 na yajJair dakSiNAvadbhir na tapobhir na vidyayA svargaM yAnti tathA martyA yathA zUrA raNe hatAH 12 mAtA pitRsahasrANi putradArazatAni ca saMsAreSv anubhUtAni kasya te kasya vA vayam 13 zokasthAna sahasrANi bhayasthAna zatAni ca divase divase mUDham Avizanti na paNDitam 14 na kAlasya priyaH kaz cin na dveSyaH kurusattama na madhyasthaH kva cit kAlaH sarvaM kAlaH prakarSati 15 anityaM jIvitaM rUpaM yauvanaM dravyasaMcayaH ArogyaM priya saMvAso gRdhyed eSu na paNDitaH 16 na jAnapadikaM duHkham ekaH zocitum arhasi apy abhAvena yujyeta tac cAsya na nivartate 17 azocan pratikurvIta yadi pazyet parAkramam bhaiSajyam etad duHkhasya yad etan nAnucintayet cintyamAnaM hi na vyeti bhUyaz cApi vivardhate 18 aniSTa saMprayogAc ca viprayogAt priyasya ca manuSyA mAnasair duHkhair yujyante ye 'lpabuddhayaH 19 nArtho na dharmo na sukhaM yad etad anuzocasi na ca nApaiti kAryArthAt trivargAc caiva bhrazyate 20 anyAm anyAM dhanAvasthAM prApya vaizeSikIM narAH asaMtuSTAH pramuhyanti saMtoSaM yAnti paNDitAH 21 prajJayA mAnasaM duHkhaM hanyAc chArIram auSadhaiH etaj jJAnasya sAmarthyaM na bAlaiH samatAm iyAt 22 zayAnaM cAnuzayati tiSThantaM cAnutiSThati anudhAvati dhAvantaM karma pUrvakRtaM naram 23 yasyAM yasyAm avasthAyAM yat karoti zubhAzubham tasyAM tasyAm avasthAyAM tat tat phalam upAznute | | 1 [dhR] subhASitair mahAprAjJa zoko 'yaM vigato mama bhuya eva tu vAkyAni zrotum icchAmi tattvataH 2 aniSTAnAM ca saMsargAd iSTAnAM ca vivarjanAt kathaM hi mAnasair duHkhaiH pramucyante 'tra paNDitAH 3 [vidura] yato yato manoduHkhAt sukhAd vApi pramucyate tatas tataH zamaM labdhvA sugatiM vindate budhaH 4 azAzvatam idaM sarvaM cintyamAnaM nararSabha kadalI saMnibho lokaH sAro hy asya na vidyate 5 gRhANy eva hi martyAnAm Ahur dehAni paNDitAH kAlena viniyujyante sattvam ekaM tu zobhanam 6 yathA jIrNam ajIrNaM vA vastraM tyaktvA tu vai naraH anyad rocayate vastram evaM dehAH zarIriNAm 7 vaicitra vIryavAsaM hi duHkhaM vAyadi vA sukham prApnuvantIha bhUtAni svakRtenaiva karmaNA 8 karmaNA prApyate svargaM sukhaM duHkhaM ca bhArata tato vahati taM bhAram avazaH svavazo 'pi vA 9 yathA ca mRn mayaM bhANDaM cakrArUDhaM vipadyate kiM cit prakiryamANaM vA kRtamAtram athApi vA 10 chinnaM vApy avaropyantam avatIrNam athApi vA ArdraM vApy atha vA zuSkaM pacyamAnam athApi vA 11 avatAryamANam ApAkAd uddhRtaM vApi bhArata atha vA paribhujyantam evaM dehAH zarIriNAm 12 garbhastho vA prasUto vApy atha vA divasAntaraH ardhamAsa gato vApi mAsamAtragato 'pi vA 13 saMvatsaragato vApi dvisaMvatsara eva vA yauvanastho 'pi madhyastho vRddho vApi vipadyate 14 prAk karmabhis tu bhUtAni bhavanti na bhavanti ca evaM sAMsiddhike loke kimartham anutapyase 15 yathA ca salile rAjan krIDArtham anusaMcaran unmajjec ca nimajjec ca kiM cit sattvaM narAdhipa 16 evaM saMsAragahanAd unmajjana nimajjanAt karma bhogena badhyantaH klizyante ye 'lpabuddhayaH 17 ye tu prAjJAH sthitAH satye saMsArAnta gaveSiNaH samAgamajJA bhUtAnAM te yAnti paramAM gatim | | 1 [dhR] subhASitair mahAprAjJa zoko 'yaM vigato mama bhuya eva tu vAkyAni zrotum icchAmi tattvataH 2 aniSTAnAM ca saMsargAd iSTAnAM ca vivarjanAt kathaM hi mAnasair duHkhaiH pramucyante 'tra paNDitAH 3 [vidura] yato yato manoduHkhAt sukhAd vApi pramucyate tatas tataH zamaM labdhvA sugatiM vindate budhaH 4 azAzvatam idaM sarvaM cintyamAnaM nararSabha kadalI saMnibho lokaH sAro hy asya na vidyate 5 gRhANy eva hi martyAnAm Ahur dehAni paNDitAH kAlena viniyujyante sattvam ekaM tu zobhanam 6 yathA jIrNam ajIrNaM vA vastraM tyaktvA tu vai naraH anyad rocayate vastram evaM dehAH zarIriNAm 7 vaicitra vIryavAsaM hi duHkhaM vAyadi vA sukham prApnuvantIha bhUtAni svakRtenaiva karmaNA 8 karmaNA prApyate svargaM sukhaM duHkhaM ca bhArata tato vahati taM bhAram avazaH svavazo 'pi vA 9 yathA ca mRn mayaM bhANDaM cakrArUDhaM vipadyate kiM cit prakiryamANaM vA kRtamAtram athApi vA 10 chinnaM vApy avaropyantam avatIrNam athApi vA ArdraM vApy atha vA zuSkaM pacyamAnam athApi vA 11 avatAryamANam ApAkAd uddhRtaM vApi bhArata atha vA paribhujyantam evaM dehAH zarIriNAm 12 garbhastho vA prasUto vApy atha vA divasAntaraH ardhamAsa gato vApi mAsamAtragato 'pi vA 13 saMvatsaragato vApi dvisaMvatsara eva vA yauvanastho 'pi madhyastho vRddho vApi vipadyate 14 prAk karmabhis tu bhUtAni bhavanti na bhavanti ca evaM sAMsiddhike loke kimartham anutapyase 15 yathA ca salile rAjan krIDArtham anusaMcaran unmajjec ca nimajjec ca kiM cit sattvaM narAdhipa 16 evaM saMsAragahanAd unmajjana nimajjanAt karma bhogena badhyantaH klizyante ye 'lpabuddhayaH 17 ye tu prAjJAH sthitAH satye saMsArAnta gaveSiNaH samAgamajJA bhUtAnAM te yAnti paramAM gatim | | 1 [dhR] kathaM saMsAragahanaM vijJeyaM vadatAM vara etad icchAmy ahaM zrotuM tattvam AkhyAhi pRcchataH 2 [vidura] janmaprabhRti bhUtAnAM kriyAH sarvAH zRNu prabho pUrvam eveha kalale vasate kiM cid antaram 3 tataH sa paJcame 'tIte mAse mAsaM prakalpayet tataH sarvAGgasaMpUrNo garbho mAse prajAyate 4 amedhyamadhye vasati mAMsazoNitalepane tatas tu vAyuvegena UrdhvapAdo hy adhaHzirAH 5 yonidvAram upAgamya bahUn klezAn samRcchati yonisaMpIDanAc caiva pUrvakarmabhir anvitaH 6 tasmAn muktaH sa saMsArAd anyAn pazyaty upadravAn grahAs tam upasarpanti sArameyA ivAmiSam 7 tataH prAptottare kAle vyAdhayaz cApi taM tathA upasarpanti jIvantaM badhyamAnaM svakarmabhiH 8 baddham indriyapAzais taM saGgasvAdubhir Aturam vyasanAny upavartante vividhAni narAdhipa badhyamAnaz ca tair bhUyo naiva tRptim upaiti saH 9 ayaM na budhyate tAvad yama lokam athAgatam yamadUtair vikRSyaMz ca mRtyuM kAlena gacchati 10 vAg ghInasya ca yan mAtram iSTAniSTaM kRtaM mukhe bhUya evAtmanAtmAnaM badhyamAnam upekSate 11 aho vinikRto loko lobhena ca vazIkRtaH lobhakrodhamadonmatto nAtmAnam avabudhyate 12 kulInatvena ramate duSkulInAn vikutsayan dhanadarpeNa dRptaz ca daridrAn parikutsayan 13 mUrkhAn iti parAn Aha nAtmAnaM samavekSate zikSAM kSipati cAnyeSAM nAtmAnaM zAstum icchati 14 adhruve jIvaloke 'smin yo dharmam anupAlayan janmaprabhRti varteta prApnuyAt paramAM gatim 15 evaM sarvaM viditvA vai yas tattvam anuvartate sa pramokSAya labhate panthAnaM manujAdhipa | | 1 [dhR] yad idaM dharmagahanaM buddhyA samanugamyate etad vistarazaH sarvaM buddhimArgaM prazaMsa me 2 [vidura] atra te vartayiSyAmi nama H kRtvA svayaM bhuve yathA saMsAragahanaM vadanti paramarSayaH 3 kaz cin mahati saMsAre vartamAno dvijaH kila vanaM durgam anuprApto mahat kravyAdasaMkulam 4 siMhavyAghra gajAkArair atighorair mahAzanaiH samantAt saMparikSiptaM mRtyor api bhayapradam 5 tad asya dRSTvA hRdayam udvegam agamat param abhyucchrayaz ca romNAM vai vikriyAz ca paraMtapa 6 sa tad vanaM vyanusaran vipradhAvan itas tataH vIkSamANo dizaH sarvAH zaraNaM kva bhaved iti 7 sa teSAM chidram anvicchan pradruto bhayapIDitaH na ca niryAti vai dUraM na ca tair viprayujyate 8 athApazyad vanaM ghoraM samantAd vAgurAvRtam bAhubhyAM saMpariSvaktaM striyA paramaghorayA 9 paJcazIrSa dharair nAgaiH zailair iva samunnataiH nabhaHspRzair mahAvRkSaiH parikSiptaM mahAvanam 10 vanamadhye ca tatrAbhUd udapAnaH samAvRtaH vallIbhis tRNachannAbhir gUDhAbhir abhisaMvRtaH 11 papAta sa dvijas tatra nigUDhe salilAzaye vilagnaz cAbhavat tasmim*l latA saMtAnasaMkaTe 12 panasasya yathA jAtaM vRnta baddhaM mahAphalam sa tathA lambate tatra UrdhvapAdo hy adhaHzirAH 13 atha tatrApi cAnyo 'sya bhUyo jAta upadravaH kUpavInAha velAyAm apazyata mahAgajam 14 SaD vaktraM kRSNa zabalaM dviSaTka padacAriNam krameNa parisarpantaM vallI vRkSasamAvRtam 15 tasya cApi prazAkhAsu vRkSazAkhAvalambinaH nAnArUpA madhukarA ghorarUpA bhayAvahAH Asate madhu saMbhRtya pUrvam eva niketajAH 16 bhUyo bhUyaH samIhante madhUni bharatarSabha svAdanIyAni bhUtAnAM na yair bAlo 'pi tRpyate 17 teSAM madhUnAM bahudhA dhArA prasravate sadA tAM lambamAnaH sa pumAn dhArAM pibati sarvadA na cAsya tRSNA viratA pibamAnasya saMkaTe 18 abhIpsati ca tAM nityam atRptaH sa punaH punaH na cAsya jIvite rAjan nirvedaH samajAyata 19 tatraiva ca manuSyasya jIvitAzA pratiSThitA kRSNAH zvetAz ca taM vRkSaM kuTTayanti sma mUSakAH 20 vyAlaiz ca vanadurgAnte striyA ca paramograyA kUpAdhastAc ca nAgena vInAhe kuJjareNa ca 21 vRkSaprapAtAc ca bhayaM mUSakebhyaz ca paJcamam madhu lobhAn madhukaraiH SaSTham Ahur mahad bhayam 22 evaM sa vasate tatra kSiptaH saMsArasAgare na caiva jIvitAzAyAM nirvedam upagacchati | | 1 [dhR] aho khalu mahad duHkhaM kRcchravAsaM vasaty asau kathaM tasya ratis tatra tuSTir vA vadatAM vara 2 sa dezaH kva nu yatrAsau vasate dharmasaMkaTe kathaM vA sa vimucyeta naras tasmAn mahAbhayAt 3 etan me sarvam AcakSva sAdhu ceSTAmahe tathA kRpA me mahatI jAtA tasyAbhyuddharaNena hi 4 [vidura] upamAnam idaM rAjan mokSavidbhir udAhRtam sugatiM vindate yena paralokeSu mAnavaH 5 yat tad ucyati kAntAraM mahat saMsAra eva saH vanaM durgaM hi yat tv etat saMsAragahanaM hi tat 6 ye ca te kathitA vyAlA vyAdhayas te prakIrtitAH yA sA nArI bRhat kAyA adhitiSThati tatra vai tAm Ahus tu jarAM prAjJA varNarUpavinAzinIm 7 yas tatra kUpo nRpate sa tu dehaH zarIriNAm yas tatra vasate 'dhastAn mahAhiH kAla eva saH antakaH sarvabhUtAnAM dehinAM sarvahAry asau 8 kUpamadhye ca yA jAtA vallI yatra sa mAnavaH pratAne lambate sA tu jIvitAzA zarIriNAm 9 sa yas tu kUpavInAhe taM vRkSaM parisarpati SaD vaktraH kuJjaro rAjan sa tu saMvatsaraH smRtaH mukhAni Rtavo mAsAH pAdA dvAdaza kIrtitAH 10 ye tu vRkSaM nikRntanti mUSakAH satatotthitAH rAtryahAni tu tAny Ahur bhUtAnAM paricintakAH ye te madhukarAs tatra kAmAs te parikIrtitAH 11 yAs tu tA bahuzo dhArAH sravanti madhu nisravam tAMs tu kAmarasAn vidyAd yatra majjanti mAnavAH 12 evaM saMsAracakrasya parivRttiM sma ye viduH te vai saMsAracakrasya pAzAMz chindanti vai budhAH | | 1 [dhR] aho 'bhihitam AkhyAnaM bhavatA tattvadarzinA bhUya eva tu me harSaH zrotuM vAg amRtaM tava 2 [vidura] zRNu bhUyaH pravakSyAmi mArgasyaitasya vistaram yac chrutvA vipramucyante saMsArebhyo vicakSaNAH 3 yathA tu puruSo rAjan dIrgham adhvAnam AsthitaH kva cit kva cic chramAt sthAtA kurute vAsam eva vA 4 evaM saMsAraparyAye garbhavAseSu bhArata kurvanti durbudhA vAsaM mucyante tatra paNDitAH 5 tasmAd adhvAnam evaitam AhuH zAstravido janAH yat tu saMsAragahanaM vanam Ahur manISiNaH 6 so 'yaM lokasamAvarto martyAnAM bharatarSabha carANAM sthAvarANAM ca gRdhyet tatra na paNDitaH 7 zArIrA mAnasAz caiva martyAnAM ye tu vyAdhayaH pratyakSAz ca parokSAz ca te vyAlAH kathitA budhaiH 8 klizyamAnAz ca tair nityaM hanyamAnAz ca bhArata svakarmabhir mahAvyAlair nodvijanty alpabuddhayaH 9 athApi tair vimucyeta vyAdhibhiH puruSo nRpa AvRNoty eva taM pazcAj jarA rUpavinAzinI 10 zabdarUparasasparzair gandhairz ca vividhair api majjamAnaM mahApaGke nirAlambe samantataH 11 saMvatsarartavo mAsAH pakSAho rAtrasaMdhayaH krameNAsya pralumpanti rUpam Ayus tathaiva ca 12 ete kAlasya nidhayo naitAj jAnanti durbudhAH atrAbhilikhitAny AhuH sarvabhUtAni karmaNA 13 rathaM zarIraM bhUtAnAM sattvam Ahus tu sArathim indriyANi hayAn AhuH karma buddhiz ca razmayaH 14 teSAM hayAnAM yo vegaM dhAvatAm anudhAvati sa tu saMsAracakre 'smiMz cakravat parivartate 15 yas tAn yamayate buddhyA sa yantA na nivartate yAmyam AhU rathaM hy enaM muhyante yena durbudhAH 16 sa caitat prApnute rAjan yat tvaM prApto narAdhipa rAjyanAzaM suhRn nAzaM suta nAzaM ca bhArata 17 anutarSulam evaitad duHkhaM bhavati bhArata sAdhuH paramaduHkhAnAM duHkhabhaiSajyam Acaret 18 na vikramo na cApy artho na mitraM na suhRjjanaH tathonmocayate duHkhAd yathAtmA sthirasaMyamaH 19 tasmAn maitraM samAsthAya zIlam Apadya bhArata damas tyAgo 'pramAdaz ca te trayo brahmaNo hayAH 20 zIlarazmi samAyukte sthito yo mAnase rathe tyaktvA mRtyubhayaM rAjan brahmalokaM sa gacchati | | 1 [v] vidurasya tu tad vAkyaM nizamya kurusattamaH putrazokAbhisaMtaptaH papAta bhuvi mUrchitaH 2 taM tathA patitaM bhUmau niHsaMjJaM prekSya bAndhavAH kRSNadvaipAyanaz caiva kSattA ca viduras tathA 3 saMjayaH suhRdaz cAnye dvAHsthA ye cAsya saMmatAH jalena sukhazItena tAlavRntaiz ca bhArata 4 paspRzuz ca karair gAtraM vIjamAnAz ca yatnataH anvAsan suciraM kAlaM dhRtarASTraM tathAgatam 5 atha dIrghasya kAlasya labdhasaMjJo mahIpatiH vilalApa ciraM kAlaM putrAdhi bhir abhiplutaH 6 dhig astu khalu mAnuSyaM mAnuSye ca parigraham yatomUlAni duHkhAni saMbhavanti muhur muhuH 7 putra nAze 'rthanAze ca jJAtisaMbandhinAm api prApyate sumahad duHkhaM viSAgnipratimaM vibho 8 yena dahyanti gAtrANi yena prajJA vinazyati yenAbhibhUtaH puruSo maraNaM bahu manyate 9 tad idaM vyasanaM prAptaM mayA bhAgyavivaryayAt tac caivAhaM kariSyAmi adyaiva dvijasattama 10 ity uktvA tu mahAtmAnaM pitaraM brahmavittamam dhRtarASTro 'bhavan mUDhaH zokaM ca paramaM gataH abhUc ca tUSNIM rAjAsau dhyAyamAno mahIpate 11 tasya tad vacanaM zrutvA kRSNadvaipAyanaH prabhuH putrazokAbhisaMtaptaM putraM vacanam abravIt 12 dhRtarASTra mahAbAho yat tvAM vakSyAmi tac chRNu zrutavAn asi medhAvI dharmArthakuzalas tathA 13 na te 'sty aviditaM kiM cid veditavyaM paraMtapa anityatAM hi martyAnAM vijAnAsi na saMzayaH 14 adhruve jIvaloke ca sthAne vAzAzvate sati jIvite maraNAnte ca kasmAc chocasi bhArata 15 pratyakSaM tava rAjendra vairasyAsya samudbhavaH putraM te kAraNaM kRtvA kAlayogena kAritaH 16 avazyaM bhavitavye ca kurUNAM vaizase nRpa kasmAc chocasi tAJ zUrAn gatAn paramikAM gatim 17 jAnatA ca mahAbAho vidureNa mahAtmanA yatitaM sarvayatnena zamaM prati janezvara 18 na ca daivakRto mArgaH zakyo bhUtena kena cit ghaTatApi ciraM kAlaM niyantum iti me matiH 19 devatAnAM hi yat kAryaM mayA pratyakSataH zrutam tat te 'haM saMpravakSyAmi kathaM sthairyaM bhavet tava 20 purAhaM tvarito yAtaH sabhAm aindrIM jitaklamaH apazyaM tatra ca tadA samavetAn divaukasaH nAradapramukhAMz cApi sarvAn deva RSIMs tathA 21 tatra cApi mayA dRSTA pRthivI pRthivIpate kAryArtham upasaMprAptA devatAnAM samIpataH 22 upagamya tadA dhAtrI devAn Aha samAgatAn yat kAryaM mama yuSmAbhir brahmaNaH sadane tadA pratijJAtaM mahAbhAgAs tac chIghraM saMvidhIyatAm 23 tasyAs tad vacanaM zrutvA viSNur lokanamaskRtaH uvAca prahasan vAkyaM pRthivIM deva saMsadi 24 dhRtarASTrasya putrANAM yas tu jyeSThaH zatasya vai duryodhana iti khyAtaH sa te kAryaM kariSyati taM ca prApya mahIpAlaM kRtakRtyA bhaviSyasi 25 tasyArthe pRthivIpAlAH kurukSetre samAgatAH anyonyaM ghAtayiSyanti dRDhaiH zastraiH prahAriNaH 26 tatas te bhavitA devi bhArasya yudhi nAzanam gaccha zIghraM svakaM sthAnaM lokAn dhAraya zobhane 27 sa eSa te suto rAjam*l lokasaMhAra kAraNAt kaler aMzaH samutpanno gAndhAryA jaThare nRpa 28 amarSI capalaz cApi krodhano duSprasAdhanaH daivayogAt samutpannA bhrAtaraz cAsya tAdRzAH 29 zakunir mAtulaz caiva karNaz ca paramaH sakhA samutpannA vinAzArthaM pRthivyAM sahitA nRpAH etam arthaM mahAbAho nArado veda tattvataH 30 AtmAparAdhAt putrAs te vinaSTAH pRthivIpate mA tAJ zocasva rAjendra na hi zoke 'sti kAraNam 31 na hi te pANDavAH svalpam aparAdhyanti bhArata putrAs tava durAtmAnoyair iyaM ghAtitA mahI 32 nAradena ca bhadraM te pUrvam eva na saMzayaH yudhiSThirasya samitau rAjasUye niveditam 33 pANDavAH kauravAz caiva samAsAdya parasparam na bhaviSyanti kaunteya yat te kRtyaM tad Acara 34 nAradasya vacaH zrutvA tadAzocanta pANDavAH etat te sarvam AkhyAtaM deva guhyaM sanAtanam 35 kathaM te zokanAzaH syAt prANeSu ca dayA prabho snehaz ca pANDuputreSu jJAtvA daivakRtaM vidhim 36 eSa cArtho mahAbAho pUrvam eva mayA zrutaH kathito dharmarAjasya rAjasUye kratUttame 37 yatitaM dharmaputreNa mayA guhye nivedite avigrahe kauravANAM daivaM tu balavattaram 38 anatikramaNIyo hi vidhI rAjan kathaM cana kRtAntasya hi bhUtena sthAvareNa trasena ca 39 bhavAn karma paro yatra buddhizreSThaz ca bhArata muhyate prANinAM jJAtvA gatiM cAgatim eva ca 40 tvAM tu zokena saMtaptaM muhyamAnaM muhur muhuH jJAtvA yudhiSThiro rAjA prANAn api parityajet 41 kRpAlur nityazo vIras tiryagyonigateSv api sa katha tvayi rAjendra kRpAM vai na kariSyati 42 mama caiva niyogena vidhez cApy anivartanAt pANDavAnAM ca kAruNyAt prANAn dhAraya bhArata 43 evaM te vartamAnasya loke kIrtir bhaviSyati dharmaz ca sumahAMs tAta taptaM syAc ca tapaz cirAt 44 putrazokasamutpannaM hutAzaM jvalitaM yathA prajJAmbhasA mahArAja nirvApaya sadA sadA 45 etac chrutvA tu vacanaM vyAsasyAmita tejasaH muhUrtaM samanudhyAya dhRtarASTro 'bhyabhASata 46 mahatA zokajAlena praNunno 'smi dvijottama nAtmAnam avabudhyAmi muhyamAno muhur muhuH 47 idaM tu vacanaM zrutvA tava daivaniyogajam dhArayiSyAmy ahaM prANAn yatiSye ca na zocitum 48 etac chrutvA tu vacanaM vyAsaH satyavatI sutaH dhRtarASTrasya rAjendra tatraivAntaradhIyata | | 1 [j] gate bhagavati vyAse dhRtarASTro mahIpatiH kim aceSTata viprarSe tan me vyAkhyAtum arhasi 2 [v] etac chrutvA narazreSTha ciraM dhyAtvA tv acetanaH saMjayaM yojayety uktvA viduraM pratyabhASata 3 kSipram Anaya gAndhArIM sarvAz ca bharata striyaH vadhUM kuntIm upAdAya yAz cAnyAs tatra yoSitaH 4 evam uktvA sa dharmAtmA viduraM dharmavittamam zokaviprahata jJAno yAnam evAnvapadyata 5 gAndhArI caiva zokArtA bhartur vacanacoditA saha kuntyA yato rAjA saha strIbhir upAdravat 6 tAH samAsAdya rAjAnaM bhRzaM zokasamanvitAH AmantryAnyonyam IyuH sma bhRzam uccukruzus tataH 7 tAH samAzvAsayat kSattA tAbhyaz cArtataraH svayam azrukaNThIH samAropya tato 'sau niryayau purAt 8 tataH praNAdaH saMjajJe sarveSu kuru vezmasu A kumAraM puraM sarvam abhavac chokakarzitam 9 adRSTapUrvA yA nAryaH purA devagaNair api pRthagjanena dRzyanta tAs tadA nihatezvarAH 10 prakIrya kezAn suzubhAn bhUSaNAny avamucya ca ekavastradharA nAryaH paripetur anAthavat 11 zvetaparvata rUpebhyo gRhebhyas tAs tv apAkraman guhAbhya iva zailAnAM pRSatyo hatayUthapAH 12 tAny udIrNAni nArINAM tadA vRndAny anekazaH zokArtAny adravAn rAjan kizorINAm ivAGgane 13 pragRhya bAhUn krozantyaH putrAn bhrAtRRn pitRRn api darzayantIva tA ha sma yugAnte lokasaMkSayam 14 vilapantyo rudantyaz ca dhAvamAnAs tatas tataH zokenAbhyAhata jJAnAH kartavyaM na prajajJire 15 vrIDAM jagmuH purA yAH sma sakhInAm api yoSitaH tA ekavastrA nirlajjAH zvazrUNAM purato 'bhavan 16 parasparaM susUkSmeSu zokeSv AzvAsayan sma yAH tAH zokavihvalA rAjann upaikSanta parasparam 17 tAbhiH parivRto rAjA rudatIbhiH sahasrazaH niryayau nagarAd dInas tUrNam A yodhanaM prati 18 zilpino vaNijo vaizyAH sarvakarmopajIvinaH te pArthivaM puraskRtya niryayur nagarAd bahiH 19 tAsAM vikrozamAnAnAm ArtAnAM kuru saMkSaye prAdurAsIn mahAJ zabdo vyathayan bhuvanAny uta 20 yugAntakAle saMprApte bhUtAnAM dahyatAm iva abhAvaH syAd ayaM prApta iti bhUtAni menire 21 bhRzam udvignamanasas te paurAH kuru saMkSaye prAkrozanta mahArAja svanuraktAs tadA bhRzam | | 1 [v] krozamAtraM tato gatvA dadRzus tAn mahArathAn zAradvataM kRpaM drauNiM kRtavarmANam eva ca 2 te tu dRSTvaiva rAjAnaM prajJA cakSuSam Izvaram azrukaNThA viniHzvasya rudantam idam abruvan 3 putras tava mahArAja kRtvA karma suduSkaram gataH sAnucaro rAjaJ zakra lokaM mahIpatiH 4 duryodhana balAn muktA vayam eva trayo rathAH sarvam anyat parikSINaM sainyaM te bharatarSabha 5 ity evam uktvA rAjAnaM kRpaH zAradvatas tadA gAndhArIM putrazokArtAm idaM vacanam abravIt 6 abhItA yudhyamAnAs te ghnantaH zatrugaNAn bahUn vIrakarmANi kurvANAH putrAs te nidhanaM gatAH 7 dhruvaM saMprApya lokAMs te nirmalAJ zastranirjitAn bhAsvaraM deham AsthAya viharanty amarA iva 8 na hi kaz cid dhi zUrANAM yudhyamAnaH parAGmukhaH zastreNa nidhanaM prApto na ca kaz cit kRtAJjaliH 9 etAM tAM kSatriyasyAhuH purANAM paramAM gatim zastreNa nidhanaM saMkhye tAn na zocitum arhasi 10 na cApi zatravas teSAm Rdhyante rAjJi pANDavAH zRNu yatkRtam asmAbhir azvatthAma purogamaiH 11 adharmeNa hataM zrutvA bhImasenena te sutam suptaM zibiram Avizya pANDUnAM kadanaM kRtam 12 pAJcAlA nihatAH sarve dhRSTadyumnapurogamAH drupadasyAtmajAz caiva draupadeyAz ca pAtitAH 13 tathA vizasanaM kRtvA putrazatrugaNasya te prAdravAma raNe sthAtuM na hi zakyAmahe trayaH 14 te hi zUrA maheSvAsAH kSipram eSyanti pANDavAH amarSavazam ApannA vairaM pratijihIrSavaH 15 nihatAn AtmajAJ zrutvA pramattAn puruSarSabhAH ninISantaH padaM zUrAH kSipram eva yazasvini 16 pANDUnAM kilbiSaM kRtvA saMsthAtuM notsahAmahe anujAnIhi no rAjJi mA ca zoke manaH kRthAH 17 rAjaMs tvam anujAnIhi dhairyam AtiSTha cottamam niSThAntaM pazya cApi tvaM kSatradharmaM ca kevalam 18 ity evam uktvA rAjAnaM kRtvA cAbhipradakSiNam kRpaz ca kRtavarmA ca droNaputraz ca bhArata 19 avekSamANA rAjAnaM dhRtarASTraM manISiNam gaGgAm anu mahAtmAnas tUrNam azvAn acodayan 20 apakramya tu te rAjan sarva eva mahArathAH AmantryAnyonyam udvignAs tridhA te prayayus tataH 21 jagAma hAstinapuraM kRpaH zAradvatas tadA svam eva rASTraM hArdikyo drauNir vyAsAzramaM yayau 22 evaM te prayayur vIrA vIkSamANAH parasparam bhayArtAH pANDuputrANAm AgaH kRtvA mahAtmanAm 23 sametya vIrA rAjAnaM tadA tv anudite ravau viprajagmur mahArAja yathecchakam ariMdamAH | | 1 [v] hateSu sarvasainyeSu dharmarAjo yudhiSThiraH zuzruve pitaraM vRddhaM niryAtaM gajasAhvayAt 2 so 'bhyayAt putrazokArtaH putrazokapariplutam zocamAno mahArAja bhrAtRbhiH sahitas tadA 3 anvIyamAno vIreNa dAzArheNa mahAtmanA yuyudhAnena ca tathA tathaiva ca yuyutsunA 4 tam anvagAt suduHkhArtA draupadI zokakarzitA saha pAJcAla yoSidbhir yAs tatrAsan samAgatAH 5 sa gaGgAm anu vRndAni strINAM bharatasattama kurarINAm ivArtAnAM krozantInAM dadarza ha 6 tAbhiH parivRto rAjA rudatIbhiH sahasrazaH UrdhvabAhubhir ArtAbhir bruvatIbhiH priyApriye 7 kva nu dharmajJatA rAjJaH kva nu sAdya nRzaMsatA yadAvadhIt pitRRn bhrAtRRn gurUn putrAn sakhIn api 8 ghAtayitvA kathaM droNaM bhISmaM cApi pitAmaham manas te 'bhUn mahAbAho hatvA cApi jayadratham 9 kiM nu rAjyena te kAryaM pitRRn bhrAtRRn apazyataH abhimanyuM ca durdharSaM draupadeyAMz ca bhArata 10 atItya tA mahAbAhuH krozantIH kurarIr iva vavande pitaraM jyeSThaM dharmarAjo yudhiSThiraH 11 tato 'bhivAdya pitaraM dharmeNAmitrakarzanAH nyavedayanta nAmAni pANDavAs te 'pi sarvazaH 12 tam AtmajAnta karaNaM pitA putravadhArditaH aprIyamANaH zokArtaH pANDavaM pariSasvaje 13 dharmarAjaM pariSvajya sAntvayitvA ca bhArata duSTAtmA bhImam anvaicchad didhakSur iva pAvakaH 14 sa kopapAvakas tasya zokavAyusamIritaH bhImasena mayaM dAvaM didhakSur iva dRzyate 15 tasya saMkalpam AjJAya bhImaM pratyazubhaM hariH bhImam AkSipya pANibhyAM pradadau bhImam Ayasam 16 prAg eva tu mahAbuddhir buddhvA tasyeGgiraM hariH saMvidhAnaM mahAprAjJas tatra cakre janArdanaH 17 taM tu gRhyaiva pANibhyAM bhImasenam ayasmayam babhaJja balavAn rAjA manyamAno vRkodaram 18 nAgAyuta balaprANaH sa rAjA bhImam Ayasam bhaGktvA vimathitoraskaH susrAva rudhiraM mukhAt 19 tataH papAta medinyAM tathaiva rudhirokSitaH prapuSpitAgra zikharaH pArijAta iva drumaH 20 paryagRhNata taM vidvAn sUto gAvalgaNis tadA maivam ity abravIc cainaM zamayan sAntvayann iva 21 sa tu kopaM samutsRjya gatamanyur mahAmanAH hAhA bhImeti cukroza bhUyaH zokasamanvitaH 22 taM viditvA gatakrodhaM bhImasenavadhArditam vAsudevo varaH puMsAm idaM vacanam abravIt 23 mA zuco dhRtarASTra tvaM naiSa bhImas tvayA hataH AyasI pratimA hy eSA tvayA rAjan nipAtitA 24 tvAM krodhavazam ApannaM viditvA bharatarSabha mayApakRSTaH kaunteyo mRtyor daMSTrAntaraM gataH 25 na hi te rAjazArdUla bale tulyo 'sti kaz cana kaH saheta mahAbAho bAhvor nigrahaNaM naraH 26 yathAntakam anuprApya jIvan kaz cin na mucyate evaM bAhvantaraM prApya tava jIven na kaz cana 27 tasmAt putreNa yA sA te pratimA kAritAyasI bhImasya seyaM kauravya tavaivopahRtA mayA 28 putrazokAbhisaMtApAd dharmAd apahRtaM manaH tava rAjendra tena tvaM bhImasenaM jighAMsasi 29 na ca te tatkSamaM rAjan hanyAs tvaM yad vRkodaram na hi putrA mahArAja jIveyus te kathaM cana 30 tasmAd yatkRtam asmAbhir manyamAnaiH kSamaM prati anumanyasva tat sarvaM mA ca zoke manaH kRthAH | | 1 [v] tata enam upAtiSThaJ zaucArthaM paricArakAH kRtazaucaM punaz cainaM provAca madhusUdanaH 2 rAjann adhItA vedAs te zAstrANi vividhAni ca zrutAni ca purANAni rAjadharmAz ca kevalAH 3 evaM vidvAn mahAprAjJa nAkArSIr vacanaM tadA pANDavAn adhikAJ jAnabale zaurye ca kaurava 4 rAjA hi yaH sthiraprajJaH svayaM doSAn avekSate dezakAlavibhAgaM ca paraM zreyaH sa vindati 5 ucyamAnaM ca yaH zreyo gRhNIte no hitAhite ApadaM samanuprApya sa zocaty anaye sthitaH 6 tato 'nyavRttam AtmAnaM samavekSasva bhArata rAjaMs tvaM hy avidheyAtmA duryodhana vaze sthitaH 7 AtmAparAdhAd Ayastas tat kiM bhImaM jighAMsasi tasmAt saMyaccha kopaM tvaM svam anusmRtya duSkRtam 8 yas tu tAM spardhayA kSudraH pAJcAlIm Anayat sabhAm sa hato bhImasenena vairaM praticikIrSatA 9 Atmano 'tikramaM pazya putrasya ca durAtmanaH yad anAgasi pANDUnAM parityAgaH paraMtapa 10 evam uktaH sa kRSNena sarvaM satyaM janAdhipa uvAca devakIputraM dhRtarASTro mahIpatiH 11 evam etan mahAbAho yathA vadasi mAdhava putrasnehas tu dharmAtman dhairyAn mAM samacAlayat 12 diSTyA tu puruSavyAghro balavAn satyavikramaH tvad gupto nAgamat kRSNa bhImo bAhvantaraM mama 13 idAnIM tv aham ekAgro gatamanyur gatajvaraH madhyamaM pANDavaM vIraM spraSTum icchAmi kezava 14 hateSu pArthivendreSu putreSu nihateSu ca pANDuputreSu me zarma prItiz cApy avatiSThate 15 tataH sa bhImaM ca dhanaMjayaM ca; mAdryAz ca putrau puruSapravIrau pasparza gAtraiH prarudan sugAtrAn; AzvAsya kalyANam uvAca cainAn | | 1 [b] dhRtarASTrAbhyanujJAtAs tatas te kurupuMgavAH abhyayur bhrAtaraH sarve gAndhArIM saha kezavAH 2 tato jJAtvA hatAmitraM dharmarAjaM yudhiSThiram gAndhArI putrazokArtA zaptum aicchad aninditA 3 tasyAH pApam abhiprAyaM viditvA pANDavAn prati RSiH satyavatI putraH prAg eva samabudhyata 4 sa gaGgAyAm upaspRzya puNyagandhaM payaH zuci taM dezam upasaMpede paramarSir manojavaH 5 divyena cakSuSA pazyan manasAnuddhatena ca sarvaprANabhRtAM bhAvaM sa tatra samabudhyata 6 sa snuSAm abravIt kAle kalya vAdI mahAtapAH zApakAlam avAkSipya zama kAlam udIrayan 7 na kopaH kANDave kAryo gAndhAri zamam Apnuhi rajo nigRhyatAm etac chRNu cedaM vaco mama 8 uktAsy aSTAdazAhAni putreNa jayam icchatA zivam AzAssva me mAtar yudhyamAnasya zatrubhiH 9 sA tathA yAcyamAnA tvaM kAle kAle jayaiSiNA uktavaty asi gAndhAri yato dharmas tato jayaH 10 na cApy atItAM gAndhAri vAcaM te vitathAm aham smarAmi bhASamANAyAs tathA praNihitA hy asi 11 sA tvaM dharmaM parismRtya vAcA coktvA manasvini kopaM saMyaccha gAndhAri maivaM bhUH satyavAdini 12 [g] bhagavan nAbhyasUyAmi naitAn icchAmi nazyataH putrazokena tu balAn mano vihvalatIva me 13 yathaiva kuntyA kaunteyA rakSitavyAs tathA mayA yathaiva dhRtarASTreNa rakSitavyAs tathA mayA 14 duryodhanAparAdhena zakuneH saubalasya ca karNa duHzAsanAbhyAM ca vRtto 'yaM kuru saMkSayaH 15 nAparAdhyati bIbhatsur na ca pArtho vRkodaraH nakulaH sahadevo vA naiva jAtu yudhiSThiraH 16 yudhyamAnA hi kauravyAH kRntamAnAH parasparam nihatAH sahitAz cAnyais tatra nAsty apriyaM mama 17 yat tu karmAkarod bhImo vAsudevasya pazyataH duryodhanaM samAhUya gadAyuddhe mahAmanAH 18 zikSayAmy adhikaM jJAtvA carantaM bahudhA raNe adho nAbhyAM prahRtavAMs tan me kopam avardhayat 19 kathaM nu dharmaM dharmajJaiH samuddhiSTaM mahAtmabhiH tyajeyur Ahave zUrAH prANahetoH kathaM cana | | 1 [v] tac chrutvA vacanaM tasyA bhImaseno 'tha bhItavat gAndhArIM pratyuvAcedaM vacaH sAnunayaM tadA 2 adharmo yadi vA dharmas trAsAt tatra mayA kRtaH AtmAnaM trAtukAmena tan me tvaM kSantum arhasi 3 na hi yuddhena putras te dharmeNa sa mahAbalaH zakyaH kena cid udyantum ato viSamam Acaram 4 sainyasyaiko 'vaziSTo 'yaM gadAyuddhe ca vIryavAn mAM hatvA na hared rAjyam iti caitat kRtaM mayA 5 rAjaputrIM ca pAJcAlIm ekavastrAM rajasvalAm bhavatyA viditaM sarvam uktavAn yat sutas tava 6 suyodhanam asaMgRhya na zakyA bhUH sa sAragA kevalA bhoktum asmAbhir ataz caitat kRtaM mayA 7 tac cApy apriyam asmAkaM putras te samupAcarat draupadyA yat sabhAmadhye savyam Urum adarzayat 8 tatraiva vadhyaH so 'smAkaM durAcAro 'mba te sutaH dharmarAjAjJayA caiva sthitAH sma samaye tadA 9 vairam uddhukSitaM rAjJi putreNa tava tan mahat klezitAz ca vane nityaM tata etat kRtaM mayA 10 vairasyAsya gataH pAraM hatvA duryodhanaM raNe rAjyaM yudhiSThiraH prApto vayaM ca gatamanyavaH 11 [gAndhArI] na tasyaiSa vadhas tAta yat prazaMsasi me sutam kRtavAMz cApi tat sarvaM yad idaM bhASase mayi 12 hatAzve nakule yat tad vRSasenena bhArata apibaH zoNitaM saMkhye duHzAsana zarIrajam 13 sadbhir vigarhitaM ghoram anArya janasevitam krUraM karmAkaroH kasmAt tad ayuktaM vRkodara 14 [bhIma] anyasyApi na pAtavyaM rudhiraM kiM punaH svakam yathaivAtmA tathA bhrAtA vizeSo nAsti kaz cana 15 rudhiraM na vyatikrAmad dantauSThaM me 'mba mA zucaH vaivasvatas tu tad veda hastau me rudhirokSitau 16 hatAzvaM nakulaM dRSTvA vRSasenena saMyuge bhrAtRRNAM saMprahRSTAnAM trAsaH saMjanito mayA 17 kezapakSaparAmarze draupadyA dyUtakArite krodhAd yad abruvaM cAhaM tac ca me hRdi vartate 18 kSatradharmAc cyuto rAjJi bhaveyaM zAsvatIH samAH pratijJAM tAm anistIrya tatas tat kRtavAn aham 19 na mAm arhasi gAndhAri doSeNa parizaGkitum anigRhya purA putrAn asmAsv anapakAriSu 20 [g] vRddhasyAsya zataM putrAn nighnaMs tvam aparAjitaH kasmAn na zeSayaH kaM cid yenAlpam aparAdhitam 21 saMtAnam Avayos tAta vRddhayor hRtarAjyayoH aktham andhadvayasyAsya yaSTir ekA na varjitA 22 zeSe hy avasthite tAta putrANAm antake tvayi na me duHkhaM bhaved etad yadi tvaM dharmam AcaraH | | 1 [v] evam uktvA tu gAndhArI yudhiSThiram apRcchata kva sa rAjeti sakrodhA putrapautra vadhArditA 2 tAm abhyagacchad rAjendro vepamAnaH kRtAJjaliH yudhiSThira idaM cainAM madhuraM vAkyam abravIt 3 putra hantA nRzaMso 'haM tava devi yudhiSThiraH zApArhaH pRthivI nAze hetubhUtaH zapasva mAm 4 na hi me jIvitenArtho na rAjyena dhanena vA tAdRzAn suhRdo hatvA mUDhasyAsya suhRd druhaH 5 tam evaM vAdinaM bhItaM saMnikarSa gataM tadA novAca kiM cid gAndhArI niHzvAsaparamA bhRzam 6 tasyAvanata dehasya pAdayor nipatiSyataH yudhiSThirasya nRpater dharmajJA dharmadarzinI aGguly agrANi dadRze devI paTTAntareNa sA 7 tataH sa ku nakI bhUto darzanIyanakho nRpaH taM dRSTvA cArjuno 'gacchad vAsudevasya pRSThataH 8 evaM saMceSTamAnAMs tAn itaz cetaz ca bhArata gAndhArI vigatakrodhA sAntvayAm Asa mAtRvat 9 tayA te samanujJAtA mAtaraM vIramAtaram abhyagacchanta sahitAH pRthAM pRthula vakSasaH 10 cirasya dRSTvA putrAn sA putrAdhibhir abhiplutA bASpam AhArayad devI vastreNAvRtya vai mukham 11 tato bASpaM samutsRjya saha putrais tathA pRthA apazyad etAJ zastraughair bahudhA parivikSatAn 12 sA tAn ekaikazaH putrAn saMspRzantI punaH punaH anvazocanta duHkhArtA draupadIM ca hatAtmajAm rudatIm atha pAJcAlIM dadarza patitAM bhuvi 13 [dr] Arye pautrAH kva te sarve saubhadra sahitA gatAH na tvAM te 'dyAbhigacchanti ciradRSTAM tapasvinIm kiM nu rAjyena vai kAryaM vihInAyAH sutair mama 14 [v] tAM samAzvAsayAm Asa pRthA pRthula locanA utthApya yAjJasenIM tu rudatIM zokakarzitAm 15 tayaiva sahitA cApi putrair anugatA pRthA abhyagacchata gAndhArIm ArtAm ArtatarA svayam 16 tAm uvAcAtha gAndhArI saha vadhvA yazasvinIm maivaM putrIti zokArtA pazya mAm api duHkhitAm 17 manye lokavinAzo 'yaM kAlaparyAya coditaH avazya bhAvI saMprAptaH svabhAvAl lomaharSaNaH 18 idaM tat samanuprAptaM vidurasya vaco mahat asiddhAnunaye kRSNe yad uvAca mahAmatiH 19 tasminn aparihArye 'rthe vyatIte ca vizeSataH mA zuco na hi zocyAs te saMgrAme nidhanaM gatAH 20 yathaiva tvaM tathaivAhaM ko vA mAzvAsayiSyati mamaiva hy aparAdhena kulam agryaM vinAzitam | | 1 [v] evam uktvA tu gAndhArI kurUNAm Avikartanam apazyat tatra tiSThantI sarvaM divyena cakSuSA 2 pativratA mahAbhAgA samAnavratacAriNI ugreNa tapasA yuktA satataM satyavAdinI 3 varadAnena kRSNasya maharSeH puNyakarmaNaH divyajJAnabalopetA vividhaM paryadevayat 4 dadarza sA buddhimatI dUrAd api yathAntike raNAjiraM nRvIrANAm adbhutaM lomaharSaNam 5 asthi kezaparistIrNaM zoNitaughapariplutam zarIrair bahusAhasrair vinikIrNaM samantataH 6 gajAzvarathayodhAnAm AvRtaM rudhirAvilaiH zarIrair bahusAhasrair vinikIrNaM samantataH 7 gajAzvanaravIrANAM niHsattvair abhisaMvRtam sRgAlabaDa kAkola kaGkakAkaniSevitam 8 rakSasAM puruSAdAnAM modanaM kurarAkulam azivAbhiH zivAbhiz ca nAditaM gRdhrasevitam 9 tato vyAsAbhyanujJAto dhRtarASTro mahIpatiH pANDuputrAz ca te sarve yudhiSThirapurogamAH 10 vAsudevaM puraskRtya hatabandhuM ca pArthivam kuru striyaH samAsAdya jagmur AyodhanaM prati 11 samAsAdya kurukSetraM tAH striyo nihatezvarAH apazyanta hatAMs tatra putrAn bhrAtRRn pitRRn patIn 12 kravyAdair bhakSyamANAn vai gomAyubaDa vAyasaiH bhUtaiH pizAcai rakSobhir vividhaiz ca nizAcaraiH 13 rudrAkrIDa nibhaM dRSTvA tadA vizasanaM striyaH mahArhebhyo 'tha yAnebhyo vikrozantyo nipetire 14 adRSTapUrvaM pazyantyo duHkhArtA bharata striyaH zarIreSv askhalann anyA nyapataMz cAparA bhuvi 15 zrAntAnAM cApy anAthAnAM nAsIt kA cana cetanA pAJcAla kura yoSANAM kRpaNaM tad abhUn mahat 16 duHkhopahata cittAbhiH samantAd anunAditam dRSTvAyodhanam atyugraM dharmajJA subalAtmajA 17 tataH sA puNDarIkAkSam Amantrya puruSottamam kurUNAM vaizasaM dRSTvA duHkhAd vacanam abravIt 18 pazyaitAH puNDarIkAkSa snuSA me nihatezvarAH prakIrNakezAH krozantIH kurarIr iva mAdhava 19 amUs tv abhisamAgamya smarantyo bharatarSabhAn pRthag evAbhyadhAvanta putrAn bhrAtRRn pitRRn patIn 20 vIrasUbhir mahAbAho hataputrAbhir AvRtam kva cic ca vIra patnIbhir hatavIrAbhir Akulam 21 zobhitaM puruSavyAghrair bhISma karNAbhimanyubhiH droNa drupada zalyaiz ca jvaladbhir iva pAvakaiH 22 kAJcanaiH kavacair niSkair maNibhiz ca mahAtmanAm aGgadair hastakeyUraiH sragbhiz ca samalaMkRtam 23 vIrabAhuvisRSTAbhiH zaktibhiH parighair api khaDgaiz ca vimalais tIkSNaiH sa zaraiz ca zarAsanaiH 24 kravyAdasaMghair muditais tiSThadbhiH sahitaiH kva cit kva cid AkrIDamAnaiz ca zayAnair aparaiH kva cit 25 etad evaMvidhaM vIra saMpazyAyodhanaM vibho pazyamAnA ca dahyAmi zokenAhaM janArdana 26 pAJcAlAnAM kurUNAM ca vinAzaM madhusUdana paJcAnAm iva bhUtAnAM nAhaM vadham acintayam 27 tAn suparNAz ca gRdhrAz ca niSkarSanty asRg ukSitAn nigRhya kavaceSUgrA bhakSayanti sahasrazaH 28 jayadrathasya karNasya tathaiva droNa bhISmayoH abhimanyor vinAzaM ca kaz cintayitum arhati 29 avadhyakalpAn nihatAn dRSTvAhaM madhusUdana gRdhrakaGkabaDa zyenazvasRgAlAdanI kRtAn 30 amarSavazam ApannAn duryodhana vaze sthitAn pazyemAn puruSavyAghrAn saMzAntAn pAvakAn iva 31 zayanAnyUcitAH sarve mRdUni vimalAni ca vipannAs te 'dya vasudhAM vivRtAm adhizerate 32 bandibhiH satataM kAle stuvadbhir abhinanditAH zivAnAm azivA ghorAH zRNvanti vividhA giraH 33 ye purA zerate vIrAH zayaneSu yazasvinaH candanAgurudigdhAGgAs te 'dya pAMsuSu zerate 34 teSAm AbharaNAny ete gRdhragomAyuvAyasAH AkSipanty azivA ghorA vinadantaH punaH punaH 35 cApAni vizikhAn pItAn nistriMzAn vimalA gadA yuddhAbhimAninaH prItA jIvanta iva bibhrati 36 surUpa varNA bahavaH kravyAdair avaghaTTitAH RSabhapratirUpAkSAH zerate haritasrajaH 37 apare punar AliGgya gadAH parighabAhavaH zerate 'bhimukhAH zUrA dayitA iva yoSitaH 38 bibhrataH kavacAny anye vimalAny AyudhAni ca na dharSayanti kravyAdA jIvantIti janArdana 39 kravyAdaiH kRSyamANAnAm apareSAM mahAtmanAm zAtakaumbhyaH srajaz citrA viprakIrNAH samantataH 40 ete gomAyavo bhImA nihatAnAM yazasvinAm kaNThAntara gatAn hArAn AkSipanti sahasrazaH 41 sarveSv apararAtreSu yAn anandanta bandinaH stutibhiz ca parArdhyAbhir upacAraiz ca zikSitAH 42 tAn imAH paridevanti duHkhArtAH paramAGganAH kRpaNaM vRSNizArdUla duHkhazokArditA bhRzam 43 raktotpalavanAnIva vibhAnti rucirANi vai mukhAni paramastrINAM parizuSkANi kezava 44 ruditoparatA hy etA dhyAyantyaH saMpariplutAH kuru striyo 'bhigacchanti tena tenaiva duHkhitAH 45 etAny AdityavarNAni tapanIyanibhAni ca roSarodana tAmrANi vaktrANi kuru yoSitAm 46 A sAma paripUrNArthaM nizamya paridevitam itaretara saMkrandAn na vijAnanti yoSitaH 47 etA dIrgham ivocchvasya vikruzya ca vilapya ca vispandamAnA duHkhena vIrA jahati jIvitam 48 bahvyo dRSTvA zarIrANi krozanti vilapanti ca pANibhiz cAparA ghnanti zirAMsi mRdu pANayaH 49 zirobhiH patitair hastaiH sarvAGgair yUthazaH kRtaiH itaretara saMpRktair AkIrNA bhAti medinI 50 viziraskAn atho kAyAn dRSTvA ghorAbhinandinaH muhyanty anucitA nAryo videhAni zirAMsi ca 51 ziraH kAyena saMdhAya prekSamANA vicetasaH apazyantyo paraM tatra nedam asyeti duHkhitAH 52 bAhUrucaraNAn anyAn vizikhonmathitAn pRthak saMdadhatyo 'sukhAviSTA mUrchanty etAH punaH punaH 53 utkRtta zirasaz cAnyAn vijagdhAn mRgapakSibhiH dRSTvA kAz cin na jAnanti bhartRRn bharata yoSitaH 54 pANibhiz cAparA ghnanti zirAMsi madhusUdana prekSya bhrAtRRn pitRRn putrAn patIMz ca nihatAn paraiH 55 bAhubhiz ca sa khaDgaiz ca zirobhiz ca sakuNDalaiH agamyakalpA pRthivI mAMsazoNitakardamA 56 na duHkheSUcitAH pUrvaM duHkhaM gAhanty aninditAH bhrAtRbhiH pitRbhiH putrair upakIrNAM vasuMdharAm 57 yUthAnIva kizorINAM sukezInAM janArdana snuSANAM dhRtarASTrasya pazya vRndAny anekazaH 58 ato duHkhataraM kuM nu kezava pratibhAti me yad imAH kurvate sarvA rUpam uccAvacaM striyaH 59 nUnam AcaritaM pApaM mayA pUrveSu janmasu yA pazyAmi hatAn putrAn pautrAn bhrAtRRMz ca kezava evam ArtA vilapatI dadarza nihataM sutam | | 1 [vaiSampAyana] tato duryodhanaM dRSTvA gAndhArI zokakarzitA sahasA nyapatad bhUmau chinneva kadalI vane 2 sA tu labdhvA punaH saMjJAM vikruzya ca punaH punaH duryodhanam abhiprekSya zayAnaM rudhirokSitam 3 pariSvajya ca gAndhArI kRpaNaM paryadevayat hAhA putreti gAndhArI vilalApAkulendriyA 4 sugUDha jatru vipulaM hAraniSkaniSevitam vAriNA netrajenoraH siJcantI zokatApitA samIpasthaM hRSIkezam idaM vacanam abravIt 5 upasthite'smin saMgrAme jJAtInAM saMkSaye vibho mAm ayaM prAha vArSNeya prAJjalir nRpasattamaH asmiJ jJAtisamuddharSe jayam ambA bravItu me 6 ity ukte jAnatI sarvam ahaM svaM vyasanAgamam abruvaM puruSavyAghra yato dharmas tato jayaH 7 yathA na yudhyamAnas tvaM saMpramuhyasi putraka dhruvaM zAstrajitAm*l lokAn prAptAsy amaravad vibho 8 ity evam abruvaM pUrvaM nainaM zocAmi vai prabho dhRtarASTraM tu zocAmi kRpaNaM hatabAndhavam 9 amarSaNaM yudhAM zreSThaM kRtAstraM yuddhadurmadam zayAnaM vIrazayane pazya mAdhava me sutam 10 yo 'yaM mUrdhAvasiktAnAm agre yAti paraMtapaH so 'yaM pAMsuSu zete 'dya pazya kAlasya paryayam 11 dhruvaM duryodhano vIro gatiM nasulabhAM gataH tathA hy abhimukhaH zete zayane vIrasevite 12 yaM purA paryupAsInA ramayanti mahIkSitaH mahItalasthaM nihataM gRdhrAs taM paryupAsate 13 yaM purA vyajanair agryair upavIjanti yoSitaH tam adya pakSavyajanair upavIjanti pakSiNaH 14 eSa zete mahAbAhur balavAn satyavikramaH siMheneva dvipaH saMkhye bhImasenena pAtitaH 15 pazya duryodhanaM kRSNa zayAnaM rudhirokSitam nihataM bhImasenena gadAm udyamya bhArata 16 akSauhiNIr mahAbAhur daza caikAM ca kezava anayad yaH purA saMkhye so 'nayAn nidhanaM gataH 17 eSa duryodhanaH zete maheSvAso mahArathaH zArdUla iva siMhena bhImasenena pAtitaH 18 viduraM hy avamanyaiSa pitaraM caiva mandabhAk bAlo vRddhAvamAnena mando mRtyuvazaM gataH 19 niHsapatnA mahI yasya trayodaza samAH sthitA sa zete nihato bhUmau putro me pRthivIpatiH 20 apazyaM kRSNa pRthivIM dhArtarASTrAnuzAsanAt pUrNAM hastigavAzvasya vArSNeya na tu tac ciram 21 tAm evAdya mahAbAho pazyAmy anyAnuzAsanAt hInAM hastigavAzvena kiM nu jIvAmi mAdhava 22 idaM kRcchrataraM pazya putrasyApi vadhAn mama yad imAM paryupAsante hatAJ zUrAn raNe striyaH 23 prakIrNakezAM suzroNIM duryodhana bhujAGkagAm rukmavedI nibhAM pazya kRSNa lakSmaNamAtaram 24 nUnam eSA purA bAlA jIvamAne mahAbhuje bhujAv Azritya ramate subhujasya manasvinI 25 kathaM tu zatadhA nedaM hRdayaM mama dIryate pazyantyA nihataM putraM putreNa sahitaM raNe 26 putraM rudhirasaMsiktam upajighraty aninditA duryodhanaM tu vAmoruH pANinA parimArjati 27 kiM nu zocati bhartAraM putraM caiSA manasvinI tathA hy avasthitA bhAti putraM cApy abhivIkSya sA 28 svaziraH paJcazAkhAbhyAm abhihatyAyatekSaNA pataty urasi vIrasya kururAjasya mAdhava 29 puNDarIkanibhA bhAti puNDarIkAntara prabhA mukhaM vimRjya putrasya bhartuz caiva tapasvinI 30 yadi cApy AgamAH santi yadi vA zrutayas tathA dhruvaM lokAn avApto 'yaM nRpo bAhubalArjitAn | | 1 [gAndhArI] pazya mAdhava putrAn me zatasaMkhyAJ jitaklamAn gadayA bhImasenena bhUyiSThaM nihatAn raNe 2 idaM duHkhataraM me 'dya yad imA muktamUrdhajAH hataputrA raNe bAlAH paridhAvanti me snuSAH 3 prAsAdatalacAriNyaz caraNair bhUSaNAnvitaiH ApannA yat spRzantImA rudhirArdrAM vasuMdharAm 4 gRdhrAn utsArayantyaz ca gomAyUn vAyasAMs tathA zokenArtA vighUrNantyo mattA iva caranty uta 5 eSAnyA tv anavadyAGgI karasaMmitamadhyamA ghoraM tad vaizasaM dRSTvA nipataty atiduHkhitA 6 dRSTvA me pArthivasutAm etAM lakSmaNamAtaram rAjaputrIM mahAbAho mano na vyupazAmyati 7 bhrAtRRMz cAnyAH patIMz cAnyAH putrAMz ca nihatAn bhuvi dRSTvA paripatanty etAH pragRhya subhujA bhujAn 8 madhyamAnAM tu nArINAM vRddhAnAM cAparAjita AkrandaM hatabandhUnAM dAruNe vaizase zRNu 9 rathanIDAni dehAMz ca hatAnAM gajavAjinAm AzritAH zramamohArtAH sthitAH pazya mahAbala 10 anyA cApahRtaM kAyAc cArukuNDalam unnasam svasya bandhoH ziraH kRSNa gRhItvA pazya tiSThati 11 pUrvajAtikRtaM pApaM manye nAplam ivAnagha etAbhir anavadyAbhir mayA caivAlpamedhayA 12 tad idaM dharmarAjena yAtitaM no janArdana na hi nAzo 'sti vArSNeya karmaNoH zubhapApayoH 13 pratyagra vayasaH pazya darzanIyakucodarAH kuleSu jAtA hrImatyaH kRSNapakSAkSi mUrdhajAH 14 haMsagadgada bhASiNyo duHkhazokapramohitAH sArasya iva vAzantyaH patitAH pazya mAdhava 15 phullapadmaprakAzAni puNDarIkAkSa yoSitAm anavadyAni vatrANi tapaty asukharazmivAn 16 IrSUNAM mama putrANAM vAsudevAvarodhanam mattamAtaGgadarpANAM pazyanty adya pRthagjanAH 17 zatacandrANi carmANi dhvajAMz cAdityasaMnibhAn raukmANi caiva varmANi niSkAn api ca kAJcanAn 18 zIrSa trANAni caitAni putrANAM me mahItale pazya dIptAni govinda pAvakAn suhutAn iva 19 eSa duHzAsanaH zete zUreNAmitra ghAtinA pItazoNitasarvAGgo bhImasenena pAtitaH 20 gadayA vIra ghAtinyA pazya mAdhava me sutam dyUtaklezAn anusmRtya draupadyA coditena ca 21 uktA hy anena pAJcAlI sabhAyAM dyUtanirjitA priyaM cikIrSatA bhrAtuH karNasya ca janArdana 22 sahaiva sahadevena nakulenArjunena ca dAsabhAryAsi pAJcAli kSipraM praviza no gRhAn 23 tato 'ham abruvaM kRSNa tadA duryodhanaM nRpam mRtyupAzaparikSiptaM zakuniM putra varjaya 24 nibodhainaM sudurbuddhiM mAtulaM kalahapriyam kSipram enaM parityajya putra zAmyasva pANDavaiH 25 na budhyase tvaM durbuddhe bhImasenam amarSaNam vAGnArAcais tudaMs tIkSNair ulkAbhir iva kuJjaram 26 tAn eSa rabhasaH krUro vAkzalyAn avadhArayan utsasarja viSaM teSu sarpo govRSabheSv iva 27 eSa duHzAsanaH zete vikSipya vipulau bhujau nihato bhImasenena siMheneva maharSabhaH 28 atyartham akarod raudraM bhImaseno 'tyamarSaNaH duHzAsanasya yat kruddho 'pibac choNitam Ahave | | 1 [g] eSa mAdhava putro me vikarNaH prAjJasaMmataH bhUmau vinihataH zete bhImena zatadhA kRtaH 2 gajamadhya gataH zete vikarNo madhusUdana nIlameghaparikSiptaH zaradIva divAkaraH 3 asya cApagraheNaiSa pANiH kRtakiNo mahAn kathaM cic chidyate gRdhrair attu kAmais talatravAn 4 asya bhAryAmiSa prepsUn gRdhrAn etAMs tapasvinI vArayaty anizaM bAlA na ca zaknoti mAdhava 5 yuvA vRndArakaH zUro vikarNaH puruSarSabha sukhocitaH sukhArhaz ca zete pAMsuSu mAdhava 6 karNinAlIkanArAcair bhinnamarmANam Ahave adyApi na jahAty enaM lakSNIr bharatasattamam 7 eSa saMgrAmazUreNa pratijJAM pAlayiSyatA durmukho 'bhimukhaH zete hato 'rigaNahA raNe 8 tasyaitad vadanaM kRSNa zvApadair ardhabhakSitam vibhAty abhyadhikaM tAta saptamyAm iva candramAH 9 zUrasya hi raNe kRSNa yasyAnanam athedRzam sa kathaM nihato 'mitraiH pAMsUn grasati me sutaH 10 yasyAhavaM mukhe saumyA sthAtA naivopapadyate sa kathaM kurmukho 'mitrair hato vibudhalokajit 11 citrasenaM hataM bhUmau zayAnaM madhusUdana dhArtarASTram imaM pazya pratimAnaM danuSmatAm 12 taM citramAlyAbharaNaM yuvatyaH zokakarzitAH kravyAdasaMghaiH sahitA rudantyaH paryupAsate 13 strINAM ruditanirghoSaH zvApadAnAM ca garjitam citrarUpam idaM kRSNa vicitraM pratibhAti me 14 yuvA vRndArako nityaM pravara strI niSevitaH viviMzatir asau zete dhvastaH pAMsuSu mAdhava 15 zarasaMkRtta varNANaM vIraM vizasane hatam parivAryAsate gRdhrAH pariviMzA viviMzatim 16 pravizya samare vIraH pANDavAnAm anIkinAm Avizya zayane zete punaH satpuruSocitam 17 smitopapannaM sunasaM subhru tArAdhipopamam atIva zubhraM vadanaM pazya kRSNa viviMzateH 18 yaM sma taM paryupAsante vasuM vAsava yoSitaH krIDantam iva gandharvaM devakanyAH sahasrazaH 19 hantAraM vIrasenAnAM zUraM samitizobhanam nibarhaNam amitrANAM duHsahaM viSaheta kaH 20 duHsahasyaitad AbhAti zarIraM saMvRtaM zaraiH girir AtmaruhaiH phullaiH karNikArair ivAvRtaH 21 zAtakaumbhyA srajA bhAti kavacena ca bhAsvatA agnineva giriH zveto gatAsur api duHsahaH | | 1 [g] adhyardhaguNam Ahur yaM bale zaurye ca mAdhava pitrA tvayA ca dAzArha dRptaM siMham ivotkaTam 2 yo bibheda camUm eko mama putrasya durbhidAm sa bhUtvA mRtyur anyeSAM svayaM mRtyuvazaM gataH 3 tasyopalakSaye kRSNa kArSNer amitatejasaH abhimanyor hatasyApi prabhA naivopazAmyati 4 eSA virATa duhitA snuSA gANDIvadhanvanaH ArtA bAlA patiM vIraM zocyA zocaty aninditA 5 tam eSA hi samAsAdya bhAryA bhartAram antike virATa duhitA kRSNa pANinA parimArjati 6 tasya vaktram upAghrAya saubhadrasya yazasvinI vibuddhakamalAkAraM kambuvRttaziro dharam 7 kAmyarUpavatI caiSA pariSvajati bhAminI lajja mAnA puraivainaM mAdhvIka madamUrchitA 8 tasya kSatajasaMdigdhaM jAtarUpapariSkRtam vimucya kavacaM kRSNa zarIram abhivIkSate 9 avekSamANA taM bAlA kRSNa tvAm abhibhASate ayaM te puNDarIkAkSa sadRzAkSo nipAtitaH 10 bale vIrye ca sadRzas tejasA caiva te 'nagha rUpeNa ca tavAtyarthaM zete bhuvi nipAtitaH 11 atyantasukumArasya rAGka vAjina zAyinaH kac cid adya zarIraM te bhUmau na paritapyate 12 mAtaGgabhuja varSmANau jyAkpepa kaThina tvacau kAJcanAGgadinau zeSe nikSipya vipulau bhujau 13 vyAyamya bahudhA nUnaM sukhasuptaH zramAd iva evaM vilapatIm ArtAM na hi mAm abhibhASase 14 AryAm Arya subhadrAM tvam imAMz ca tridazopamAn pitRRn mAM caiva duHkhArtAM vihAya kva gamiSyasi 15 tasya zoNitasaMdigdhAn kezAn unnAmya pANinA utsaGge vaktram AdhAya jIvantam iva pRcchati svasrIyaM vAsudevasya putraM gANDIvadhanvanaH 16 kathaM tvAM raNamadhyasthaM jaghnur ete mahArathAH dhig astu krUra kartRRMs tAn kRpa karNajayadrathAn 17 droNa drauNAyanI cobhau yair asi vyasanI kRtaH ratharSabhANAM sarveSAM katham AsIt tadA manaH 18 bAlaM tvAM parivAryaikaM mama duHkhAya jaghnuSAm kathaM nu pANDavAnAM ca pAJcAlAnAM ca pazyatAm tvaM vIra nidhanaM prApto nAthavAn sannanAthavat 19 dRSTvA bahubhir Akrande nihataM tvAm anAthavat vIraH puruSazArdUlaH kathaM jIvati pANDavaH 20 na rAjyalAbho vipulaH zatrUNAM vA parAbhavaH prItaM dAsyati pArthAnAM tvAm Rte puSkarekSaNa 21 tava zastrajitAm*l lokAn dharmeNa ca damena ca kSipram anvAgamiSyAmi tatra mAM pratipAlaya 22 durmaraM punar aprApte kAle bhavati kena cit yad ahaM tvAM raNe dRSTvA hataM jIvAmi durbhagA 23 kAm idAnIM naravyAghra zlakSNayA smitayA girA pitRloke sametyAnyAM mAm ivAmantrayiSyasi 24 nUnam apsarasAM svarge manAMsi pramathiSyasi parameNa ca rUpeNa girA ca smitapUrvayA 25 prApya puNyakRtAm*l lokAn apsarobhiH sameyivAn saubhadra viharan kAle smarethAH sukRtAni me 26 etAvAn iha saMvAso vihitas te mayA saha SaN mAsAn saptame mAsi tvaM vIra nidhanaM gataH 27 ity uktavacanAm etAm apakarSanti duHkhitAm uttarAM moghasaMkalpAM matsyarAjakulastriyaH 28 uttarAm apakRSyainAm ArtAm ArtatarAH svayam virATaM nihataM dRSTvA krozanti vilapanti ca 29 droNAstra zarasaMkRttaM zayAnaM rudhirokSitam virATaM vitudanty ete gRdhragomAyuvAyasAH 30 vitudyamAnaM vihagair virATam asitekSaNAH na zaknuvanti vivazA nivartayitum AturAH 31 AsAm AtapataptAnAm Ayasena ca yoSitAm zrameNa ca vivarNAnAM rUpANAM vigataM vapuH 32 uttaraM cAbhimanyuM ca kAmbojaM ca sudakSiNam zizUn etAn hatAn pazya lakSmaNaM ca sudarzanam Ayodhana ziromadhye zayAnaM pazya mAdhava | | 1 [gAndhArI] eSa vaikartanaH zete maheSvAso mahArathaH jvalitAnalavat saMkhye saMzAntaH pArtha tejasA 2 pazya vaikartanaM karNaM nihatyAtirathAn bahUn zoNitaughaparItAGgaM zayAnaM patitaM bhuvi 3 amarSI dIrgharoSaz ca maheSvAso mahArathaH raNe vinihataH zete zUro gANDIvadhanvanA 4 yaM sma pANDava saMtrAsAn mama putrA mahArathAH prAyudhyanta puraskRtya mAtaGgA iva yUthapam 5 zArdUlam iva siMhena samare savyasAcinA mAtaGgam iva mattena mAtaGgena nipAtitam 6 sametAH puruSavyAghra nihataM zUram Ahave prakIrNamUrdhajAH patnyo rudatyaH paryupAsate 7 udvignaH satataM yasmAd dharmarAjo yudhiSThiraH trayodaza samA nidrAM cintayann nAdhyagacchata 8 anAdhRSyaH parair yuddhe zatrubhir maghavAn iva yugAntAgnir ivArciSmAn himavAn iva ca sthiraH 9 sa bhUtvA zaraNaM vIro dhArtarASTrasya mAdhava bhUmau vinihataH zete vAtarugNa iva drumaH 10 pazya karNasya patnIM tvaM vRSasenasya mAtaram lAlapyamAnAH karuNaM rudatIM patitAM bhuvi 11 AcArya zApo 'nugato dhruvaM tvAM; yad agrasac cakram iyaM dharA te tataH zareNApahRtaM ziras te; dhanaMjayenAhave zatrumadhye 12 aho dhig eSA patitA visaMjJA; samIkSya jAmbUnadabaddhaniSkam karNaM mahAbAhum adInasattvaM; suSeNa mAtA rudatI bhRzArtA 13 alpAvazeSo hi kRto mahAtmA; zarIrabhakSaiH paribhakSayadbhiH draSTuM na saMprIti karaH zazIva; kRSNazya pakSasya caturdazAhe 14 sAvartamAnA patitA pRthivyAm; utthAya dInA punar eva caiSA karNasya vaktraM parijighramANA; rorUyate putravadhAbhitaptA | | 1 [g] AvantyaM bhImasenena bhakSayanti nipAtitam gRdhragomAyavaH zUraM bahu bandhum abandhuvat 2 taM pazya kadanaM kRtvA zatrUNAM madhusUdana zayAnaM vIrazayane rudhireNa samukSitam 3 taM sRgAlAz ca kaGkAz ca kravyAdAz ca pRthagvidhAH tena tena vikarSanti pazya kAlasya paryayam 4 zayAnaM vIrazayane vIram Akranda sAriNam Avantyam abhito nAryo rudatyaH paryupAsate 5 prAtipIyaM maheSvAsaM hataM bhallena bAhlikam prasuptam iva zArdUlaM pazya kRSNa manasvinam 6 atIva mukhavarNo 'sya nihatasyApi zobhate somasyevAbhipUrNasya paurNamAsyAM samudyataH 7 putrazokAbhitaptena pratijJAM parirakSatA pAkazAsaninA saMkhye vArddha kSatrir nipAtitaH 8 ekAdaza camUr jitvA rakSyamANaM mahAtmanA satyaM cikIrSatA pazya hatam enaM jayadratham 9 sindhusauvIrabhartAraM darpapUrNaM manasvinam bhakSayanti zivA gRdhrA janArdana jayadratham 10 saMrakSyamANaM bhAryAbhir anuraktAbhir acyuta bhaSanto vyapakarSanti gahanaM nimnam antikAt 11 tam etAH paryupAsante rakSamANA mahAbhujam sindhusauvIragAndhArakAmbojayavanastriyaH 12 yadA kRSNAm upAdAya prAdravat kekayaiH saha tadaiva vadhyaH pANDUnAM janArdana jayadratha 13 duHzalAM mAnayadbhis tu yadA mukto jayadrathaH katham adya na tAM kRSNa mAnayanti sma te punaH 14 saiSA mama sutA bAlA vilapantI suduHkhitA pramApayati cAtmAnam Akrozati ca pANDavAn 15 kiM nu duHkhataraM kRSNa paraM mama bhaviSyati yat sutA vidhavA bAlA snuSAz ca nihatezvarAH 16 aho dhig duHzalAM pazya vItazokabhayAm iva ziro bhartur anAsAdya dhAvamAnAm itas tataH 17 vArayAm Asa yaH sarvAn pANDavAn putragRddhinaH sa hatvA vipulAH senAH svayaM mRtyuvazaM gataH 18 taM mattam iva mAtaGgaM vIraM paramadurjayam parivArya rudanty etAH striyaz candropamAnanAH | | 1 [g] eSa zalyo hataH zete sAkSAn nakula mAtulaH dharmajJena satA tAta dharmarAjena saMyuge 2 yas tvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH 3 yena saMgRhNatA tAta ratham Adhirather yudhi javArthaM pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH 4 aho dhik pazya zalyasya pUrNacandra sudarzanam mukhaM padmapalAzAkSaM vaDair AdaSTam avraNam 5 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanasa prabhA AsyAd viniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNapakSibhiH 6 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH 7 etAH susUkSma vasanA madrarAjaM nararSabham krozanty abhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham 8 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH vAzitA gRSTayaH paGke parimagnam ivarSabham 9 zalyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam zayAnaM vIrazayane zarair vizakalIkRtam 10 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn gajAGkuza dharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH 11 yasya rukmamayI mAlA zirasy eSA virAjate zvApadair bhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn 12 etena kila pArthasya yuddham AsIt sudAruNam lomaharSaNam atyugraM zakrasya balinA yathA 13 yodhayitvA mahAbAhur eSa pArthaM dhanaMjayam saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH 14 yasya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kaz cana sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRd Ahave 15 pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryam ambarAt 16 eSa taptvA raNe zatrUJ zastratApena vIryavAn narasUryo 'stam abhyeti sUryo 'stam iva kezava 17 zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam zayAnaM vIrazayane pazya zUra niSevite 18 karNinAlIkanArAcair AstIrya zayanottamam Avizya zete bhagavAn skandaH zaravaNaM yathA 19 atUla pUrNaM gAGgeyas tribhir bANaiH samanvitam upadhAyopadhAnAgryaM dattaM gANDIvadhanvanA 20 pAlayAnaH pituH zAstram UrdhvaretA mahAyazAH eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi 21 dharmAtmA tAta dharmajJaH pAramparyeNa nirNaye amartya iva martyaH sann eSa prANAn adhArayat 22 nAsti yuddhe kRtI kaz cin na vidvAn na parAkramI yatra zAMtanavo bhISmaH zete 'dya nihataH paraiH 23 svayam etena zUreNa pRcchyamAnena pANDavaiH dharmajJenAhave mRtyur AkhyAtaH satyavAdinA 24 pranaSTaH kuruvaMzaz ca punar yena samuddhRtaH sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam 25 dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava gate devavrate svargaM devakalpe nararSabhe 26 arjunasya vinetAram AcAryaM sAtyakes tathA taM pazya patitaM droNaM kurUNAM guru sattamam 27 astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH bhArgavo vA mahAvIryas tathA droNo 'pi mAdhava 28 yasya prasAdAd bIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram cakAra sa hataH zete nainam astrANy apAlayan 29 yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn so 'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthak kRtaH 30 yasya nirdahataH senAM gatir agner ivAbhavat sa bhUmau nihataH zete zAntArcir iva pAvakaH 31 dhanur muSTir azIrNaz ca hastAvApaz ca mAdhava droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA 32 vedA yasmAc ca catvAraH sarvAstrANi ca kezava anapetAni vai zUrAd yathaivAdau prajApateH 33 bandanArhAv imau tasya bandibhir vanditau zubhau gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau 34 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana kRpI kRpaNam anvAste duHkhopahata cetanA 35 tAM pazya rudatIm ArtAM mukhakezIm adhomukhIm hataM patim upAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam 36 bANair bhinnatanu trANaM dhRSTadyumnena kezava upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI 37 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNam AturA hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI 38 agnIn AhRtya vidhivac citAM prajvAlya sarvazaH droNam AdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH 39 kiranti ca citAm ete jaTilA brahmacAriNaH dhanurbhiH zaktibhiz caiva rathanIdaiz ca mAdhava 40 zastraiz ca vividhair anyair dhakSyante bhUri tejasam ta ete droNam AdhAya zaMsanti ca rudanti ca 41 sAmabhis tribhir antaHsthair anuzaMsanti cApare agnAv agnim ivAdhAya droNaM hutvA hutAzane 42 gacchanty abhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpIM tadA | | 1 [g] eSa zalyo hataH zete sAkSAn nakula mAtulaH dharmajJena satA tAta dharmarAjena saMyuge 2 yas tvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH 3 yena saMgRhNatA tAta ratham Adhirather yudhi javArthaM pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH 4 aho dhik pazya zalyasya pUrNacandra sudarzanam mukhaM padmapalAzAkSaM vaDair AdaSTam avraNam 5 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanasa prabhA AsyAd viniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNapakSibhiH 6 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH 7 etAH susUkSma vasanA madrarAjaM nararSabham krozanty abhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham 8 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH vAzitA gRSTayaH paGke parimagnam ivarSabham 9 zalyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam zayAnaM vIrazayane zarair vizakalIkRtam 10 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn gajAGkuza dharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH 11 yasya rukmamayI mAlA zirasy eSA virAjate zvApadair bhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn 12 etena kila pArthasya yuddham AsIt sudAruNam lomaharSaNam atyugraM zakrasya balinA yathA 13 yodhayitvA mahAbAhur eSa pArthaM dhanaMjayam saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH 14 yasya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kaz cana sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRd Ahave 15 pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryam ambarAt 16 eSa taptvA raNe zatrUJ zastratApena vIryavAn narasUryo 'stam abhyeti sUryo 'stam iva kezava 17 zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam zayAnaM vIrazayane pazya zUra niSevite 18 karNinAlIkanArAcair AstIrya zayanottamam Avizya zete bhagavAn skandaH zaravaNaM yathA 19 atUla pUrNaM gAGgeyas tribhir bANaiH samanvitam upadhAyopadhAnAgryaM dattaM gANDIvadhanvanA 20 pAlayAnaH pituH zAstram UrdhvaretA mahAyazAH eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi 21 dharmAtmA tAta dharmajJaH pAramparyeNa nirNaye amartya iva martyaH sann eSa prANAn adhArayat 22 nAsti yuddhe kRtI kaz cin na vidvAn na parAkramI yatra zAMtanavo bhISmaH zete 'dya nihataH paraiH 23 svayam etena zUreNa pRcchyamAnena pANDavaiH dharmajJenAhave mRtyur AkhyAtaH satyavAdinA 24 pranaSTaH kuruvaMzaz ca punar yena samuddhRtaH sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam 25 dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava gate devavrate svargaM devakalpe nararSabhe 26 arjunasya vinetAram AcAryaM sAtyakes tathA taM pazya patitaM droNaM kurUNAM guru sattamam 27 astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH bhArgavo vA mahAvIryas tathA droNo 'pi mAdhava 28 yasya prasAdAd bIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram cakAra sa hataH zete nainam astrANy apAlayan 29 yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn so 'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthak kRtaH 30 yasya nirdahataH senAM gatir agner ivAbhavat sa bhUmau nihataH zete zAntArcir iva pAvakaH 31 dhanur muSTir azIrNaz ca hastAvApaz ca mAdhava droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA 32 vedA yasmAc ca catvAraH sarvAstrANi ca kezava anapetAni vai zUrAd yathaivAdau prajApateH 33 bandanArhAv imau tasya bandibhir vanditau zubhau gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau 34 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana kRpI kRpaNam anvAste duHkhopahata cetanA 35 tAM pazya rudatIm ArtAM mukhakezIm adhomukhIm hataM patim upAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam 36 bANair bhinnatanu trANaM dhRSTadyumnena kezava upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI 37 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNam AturA hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI 38 agnIn AhRtya vidhivac citAM prajvAlya sarvazaH droNam AdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH 39 kiranti ca citAm ete jaTilA brahmacAriNaH dhanurbhiH zaktibhiz caiva rathanIdaiz ca mAdhava 40 zastraiz ca vividhair anyair dhakSyante bhUri tejasam ta ete droNam AdhAya zaMsanti ca rudanti ca 41 sAmabhis tribhir antaHsthair anuzaMsanti cApare agnAv agnim ivAdhAya droNaM hutvA hutAzane 42 gacchanty abhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpIM tadA | | 1 [g] eSa zalyo hataH zete sAkSAn nakula mAtulaH dharmajJena satA tAta dharmarAjena saMyuge 2 yas tvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH 3 yena saMgRhNatA tAta ratham Adhirather yudhi javArthaM pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH 4 aho dhik pazya zalyasya pUrNacandra sudarzanam mukhaM padmapalAzAkSaM vaDair AdaSTam avraNam 5 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanasa prabhA AsyAd viniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNapakSibhiH 6 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH 7 etAH susUkSma vasanA madrarAjaM nararSabham krozanty abhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham 8 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH vAzitA gRSTayaH paGke parimagnam ivarSabham 9 zalyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam zayAnaM vIrazayane zarair vizakalIkRtam 10 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn gajAGkuza dharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH 11 yasya rukmamayI mAlA zirasy eSA virAjate zvApadair bhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn 12 etena kila pArthasya yuddham AsIt sudAruNam lomaharSaNam atyugraM zakrasya balinA yathA 13 yodhayitvA mahAbAhur eSa pArthaM dhanaMjayam saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH 14 yasya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kaz cana sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRd Ahave 15 pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryam ambarAt 16 eSa taptvA raNe zatrUJ zastratApena vIryavAn narasUryo 'stam abhyeti sUryo 'stam iva kezava 17 zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam zayAnaM vIrazayane pazya zUra niSevite 18 karNinAlIkanArAcair AstIrya zayanottamam Avizya zete bhagavAn skandaH zaravaNaM yathA 19 atUla pUrNaM gAGgeyas tribhir bANaiH samanvitam upadhAyopadhAnAgryaM dattaM gANDIvadhanvanA 20 pAlayAnaH pituH zAstram UrdhvaretA mahAyazAH eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi 21 dharmAtmA tAta dharmajJaH pAramparyeNa nirNaye amartya iva martyaH sann eSa prANAn adhArayat 22 nAsti yuddhe kRtI kaz cin na vidvAn na parAkramI yatra zAMtanavo bhISmaH zete 'dya nihataH paraiH 23 svayam etena zUreNa pRcchyamAnena pANDavaiH dharmajJenAhave mRtyur AkhyAtaH satyavAdinA 24 pranaSTaH kuruvaMzaz ca punar yena samuddhRtaH sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam 25 dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava gate devavrate svargaM devakalpe nararSabhe 26 arjunasya vinetAram AcAryaM sAtyakes tathA taM pazya patitaM droNaM kurUNAM guru sattamam 27 astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH bhArgavo vA mahAvIryas tathA droNo 'pi mAdhava 28 yasya prasAdAd bIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram cakAra sa hataH zete nainam astrANy apAlayan 29 yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn so 'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthak kRtaH 30 yasya nirdahataH senAM gatir agner ivAbhavat sa bhUmau nihataH zete zAntArcir iva pAvakaH 31 dhanur muSTir azIrNaz ca hastAvApaz ca mAdhava droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA 32 vedA yasmAc ca catvAraH sarvAstrANi ca kezava anapetAni vai zUrAd yathaivAdau prajApateH 33 bandanArhAv imau tasya bandibhir vanditau zubhau gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau 34 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana kRpI kRpaNam anvAste duHkhopahata cetanA 35 tAM pazya rudatIm ArtAM mukhakezIm adhomukhIm hataM patim upAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam 36 bANair bhinnatanu trANaM dhRSTadyumnena kezava upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI 37 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNam AturA hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI 38 agnIn AhRtya vidhivac citAM prajvAlya sarvazaH droNam AdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH 39 kiranti ca citAm ete jaTilA brahmacAriNaH dhanurbhiH zaktibhiz caiva rathanIdaiz ca mAdhava 40 zastraiz ca vividhair anyair dhakSyante bhUri tejasam ta ete droNam AdhAya zaMsanti ca rudanti ca 41 sAmabhis tribhir antaHsthair anuzaMsanti cApare agnAv agnim ivAdhAya droNaM hutvA hutAzane 42 gacchanty abhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpIM tadA | | 1 [g] eSa zalyo hataH zete sAkSAn nakula mAtulaH dharmajJena satA tAta dharmarAjena saMyuge 2 yas tvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH 3 yena saMgRhNatA tAta ratham Adhirather yudhi javArthaM pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH 4 aho dhik pazya zalyasya pUrNacandra sudarzanam mukhaM padmapalAzAkSaM vaDair AdaSTam avraNam 5 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanasa prabhA AsyAd viniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNapakSibhiH 6 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH 7 etAH susUkSma vasanA madrarAjaM nararSabham krozanty abhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham 8 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH vAzitA gRSTayaH paGke parimagnam ivarSabham 9 zalyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam zayAnaM vIrazayane zarair vizakalIkRtam 10 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn gajAGkuza dharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH 11 yasya rukmamayI mAlA zirasy eSA virAjate zvApadair bhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn 12 etena kila pArthasya yuddham AsIt sudAruNam lomaharSaNam atyugraM zakrasya balinA yathA 13 yodhayitvA mahAbAhur eSa pArthaM dhanaMjayam saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH 14 yasya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kaz cana sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRd Ahave 15 pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryam ambarAt 16 eSa taptvA raNe zatrUJ zastratApena vIryavAn narasUryo 'stam abhyeti sUryo 'stam iva kezava 17 zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam zayAnaM vIrazayane pazya zUra niSevite 18 karNinAlIkanArAcair AstIrya zayanottamam Avizya zete bhagavAn skandaH zaravaNaM yathA 19 atUla pUrNaM gAGgeyas tribhir bANaiH samanvitam upadhAyopadhAnAgryaM dattaM gANDIvadhanvanA 20 pAlayAnaH pituH zAstram UrdhvaretA mahAyazAH eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi 21 dharmAtmA tAta dharmajJaH pAramparyeNa nirNaye amartya iva martyaH sann eSa prANAn adhArayat 22 nAsti yuddhe kRtI kaz cin na vidvAn na parAkramI yatra zAMtanavo bhISmaH zete 'dya nihataH paraiH 23 svayam etena zUreNa pRcchyamAnena pANDavaiH dharmajJenAhave mRtyur AkhyAtaH satyavAdinA 24 pranaSTaH kuruvaMzaz ca punar yena samuddhRtaH sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam 25 dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava gate devavrate svargaM devakalpe nararSabhe 26 arjunasya vinetAram AcAryaM sAtyakes tathA taM pazya patitaM droNaM kurUNAM guru sattamam 27 astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH bhArgavo vA mahAvIryas tathA droNo 'pi mAdhava 28 yasya prasAdAd bIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram cakAra sa hataH zete nainam astrANy apAlayan 29 yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn so 'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthak kRtaH 30 yasya nirdahataH senAM gatir agner ivAbhavat sa bhUmau nihataH zete zAntArcir iva pAvakaH 31 dhanur muSTir azIrNaz ca hastAvApaz ca mAdhava droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA 32 vedA yasmAc ca catvAraH sarvAstrANi ca kezava anapetAni vai zUrAd yathaivAdau prajApateH 33 bandanArhAv imau tasya bandibhir vanditau zubhau gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau 34 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana kRpI kRpaNam anvAste duHkhopahata cetanA 35 tAM pazya rudatIm ArtAM mukhakezIm adhomukhIm hataM patim upAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam 36 bANair bhinnatanu trANaM dhRSTadyumnena kezava upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI 37 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNam AturA hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI 38 agnIn AhRtya vidhivac citAM prajvAlya sarvazaH droNam AdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH 39 kiranti ca citAm ete jaTilA brahmacAriNaH dhanurbhiH zaktibhiz caiva rathanIdaiz ca mAdhava 40 zastraiz ca vividhair anyair dhakSyante bhUri tejasam ta ete droNam AdhAya zaMsanti ca rudanti ca 41 sAmabhis tribhir antaHsthair anuzaMsanti cApare agnAv agnim ivAdhAya droNaM hutvA hutAzane 42 gacchanty abhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpIM tadA | | 1 [g] eSa zalyo hataH zete sAkSAn nakula mAtulaH dharmajJena satA tAta dharmarAjena saMyuge 2 yas tvayA spardhate nityaM sarvatra puruSarSabha sa eSa nihataH zete madrarAjo mahArathaH 3 yena saMgRhNatA tAta ratham Adhirather yudhi javArthaM pANDuputrANAM tathA tejovadhaH kRtaH 4 aho dhik pazya zalyasya pUrNacandra sudarzanam mukhaM padmapalAzAkSaM vaDair AdaSTam avraNam 5 eSA cAmIkarAbhasya taptakAJcanasa prabhA AsyAd viniHsRtA jihvA bhakSyate kRSNapakSibhiH 6 yudhiSThireNa nihataM zalyaM samitizobhanam rudantyaH paryupAsante madrarAjakulastriyaH 7 etAH susUkSma vasanA madrarAjaM nararSabham krozanty abhisamAsAdya kSatriyAH kSatriyarSabham 8 zalyaM nipatitaM nAryaH parivAryAbhitaH sthitAH vAzitA gRSTayaH paGke parimagnam ivarSabham 9 zalyaM zaraNadaM zUraM pazyainaM rathasattamam zayAnaM vIrazayane zarair vizakalIkRtam 10 eSa zailAlayo rAjA bhagadattaH pratApavAn gajAGkuza dharaH zreSThaH zete bhuvi nipAtitaH 11 yasya rukmamayI mAlA zirasy eSA virAjate zvApadair bhakSyamANasya zobhayantIva mUrdhajAn 12 etena kila pArthasya yuddham AsIt sudAruNam lomaharSaNam atyugraM zakrasya balinA yathA 13 yodhayitvA mahAbAhur eSa pArthaM dhanaMjayam saMzayaM gamayitvA ca kuntIputreNa pAtitaH 14 yasya nAsti samo loke zaurye vIrye ca kaz cana sa eSa nihataH zete bhISmo bhISmakRd Ahave 15 pazya zAMtanavaM kRSNa zayAnaM sUryavarcasam yugAnta iva kAlena pAtitaM sUryam ambarAt 16 eSa taptvA raNe zatrUJ zastratApena vIryavAn narasUryo 'stam abhyeti sUryo 'stam iva kezava 17 zaratalpagataM vIraM dharme devApinA samam zayAnaM vIrazayane pazya zUra niSevite 18 karNinAlIkanArAcair AstIrya zayanottamam Avizya zete bhagavAn skandaH zaravaNaM yathA 19 atUla pUrNaM gAGgeyas tribhir bANaiH samanvitam upadhAyopadhAnAgryaM dattaM gANDIvadhanvanA 20 pAlayAnaH pituH zAstram UrdhvaretA mahAyazAH eSa zAMtanavaH zete mAdhavApratimo yudhi 21 dharmAtmA tAta dharmajJaH pAramparyeNa nirNaye amartya iva martyaH sann eSa prANAn adhArayat 22 nAsti yuddhe kRtI kaz cin na vidvAn na parAkramI yatra zAMtanavo bhISmaH zete 'dya nihataH paraiH 23 svayam etena zUreNa pRcchyamAnena pANDavaiH dharmajJenAhave mRtyur AkhyAtaH satyavAdinA 24 pranaSTaH kuruvaMzaz ca punar yena samuddhRtaH sa gataH kurubhiH sArdhaM mahAbuddhiH parAbhavam 25 dharmeSu kuravaH kaM nu pariprakSyanti mAdhava gate devavrate svargaM devakalpe nararSabhe 26 arjunasya vinetAram AcAryaM sAtyakes tathA taM pazya patitaM droNaM kurUNAM guru sattamam 27 astraM caturvidhaM veda yathaiva tridazezvaraH bhArgavo vA mahAvIryas tathA droNo 'pi mAdhava 28 yasya prasAdAd bIbhatsuH pANDavaH karma duSkaram cakAra sa hataH zete nainam astrANy apAlayan 29 yaM purodhAya kurava Ahvayanti sma pANDavAn so 'yaM zastrabhRtAM zreSTho droNaH zastraiH pRthak kRtaH 30 yasya nirdahataH senAM gatir agner ivAbhavat sa bhUmau nihataH zete zAntArcir iva pAvakaH 31 dhanur muSTir azIrNaz ca hastAvApaz ca mAdhava droNasya nihatasyApi dRzyate jIvato yathA 32 vedA yasmAc ca catvAraH sarvAstrANi ca kezava anapetAni vai zUrAd yathaivAdau prajApateH 33 bandanArhAv imau tasya bandibhir vanditau zubhau gomAyavo vikarSanti pAdau ziSyazatArcitau 34 droNaM drupadaputreNa nihataM madhusUdana kRpI kRpaNam anvAste duHkhopahata cetanA 35 tAM pazya rudatIm ArtAM mukhakezIm adhomukhIm hataM patim upAsantIM droNaM zastrabhRtAM varam 36 bANair bhinnatanu trANaM dhRSTadyumnena kezava upAste vai mRdhe droNaM jaTilA brahmacAriNI 37 pretakRtye ca yatate kRpI kRpaNam AturA hatasya samare bhartuH sukumArI yazasvinI 38 agnIn AhRtya vidhivac citAM prajvAlya sarvazaH droNam AdhAya gAyanti trINi sAmAni sAmagAH 39 kiranti ca citAm ete jaTilA brahmacAriNaH dhanurbhiH zaktibhiz caiva rathanIdaiz ca mAdhava 40 zastraiz ca vividhair anyair dhakSyante bhUri tejasam ta ete droNam AdhAya zaMsanti ca rudanti ca 41 sAmabhis tribhir antaHsthair anuzaMsanti cApare agnAv agnim ivAdhAya droNaM hutvA hutAzane 42 gacchanty abhimukhA gaGgAM droNaziSyA dvijAtayaH apasavyAM citiM kRtvA puraskRtya kRpIM tadA | | 1 [g] kAmbojaM pazya durdharSaM kAmbojAstaraNocitam zayAnam RSabhaskandhaM hataM pAMsuzu mAdhava 2 yasya kSatajasaMdigdhau bAhU candanarUSitau avekSya kRpaNaM bhAryA vilapaty atiduHkhitA 3 imau tau parighaprakhyau bAhU zubhatalAGgulI yayor vivaram ApannAM na ratir mAM purAjahat 4 kAM gatiM nu gamiSyAmi tvayA hInA janezvara dUrabandhura nAtheva atIva madhurasvarA 5 Atape klAmyamAnAnAM vividhAnAm iva srajAm klAntAnAm api nArINAM na zrIr jahati vai tanum 6 zayAnam abhitaH zUraM kAliGgaM madhusUdana pazya dIptAGgada yugapratibaddha mahAbhujam 7 mAgadhAnAm adhipatiM jayatsenaM janArdana parivArya praruditA mAgadhyaH pazya yoSitaH 8 AsAm AyatanetrANAM susvarANAM janArdana manaH zrutiharo nAdo mano mohayatIva me 9 prakIrNasarvAbharaNA rudantyaH zokakarzitAH svAstIrNazayanopetA mAgadhyaH zerate bhuvi 10 kosalAnAm adhipatiM rAjaputraM bRhadbalam bhartAraM parivAryaitAH pRthak praruditAH striyaH 11 asya gAtragatAn bANAn kArSNi bAhubalArpitAn uddharanty asukhAviSTA mUrchamAnAH punaH punaH 12 AsAM sarvAnavadyAnAm Atapena parizramAt pramlAna nalinAbhAni bhAnti vaktrANi mAdhava 13 droNena nihatAH zUrAH zerate rucirAGgadAH droNenAbhimukhAH sarve bhrAtaraH paJca kelayAH 14 taptakAJcanavarmANas tAmradhvajarathasrajaH bhAsayanti mahIM bhAsA jvalitA iva pAvakAH 15 droNena drupadaM saMkhye pazya mAdhava pAtitam mahAdvipam ivAraNye siMhena mahatA hatam 16 pAJcAlarAjJo vipulaM puNDarIkAkSa pANDuram AtapatraM samAbhAti zaradIva divAkaraH 17 etAs tu drupadaM vRddhaM snuSA bhAryAz ca duHkhitAH dagdhvA gacchanti pAJcAlyaM rAjAnam apasavyataH 18 dhRSTaketuM maheSvAsaM cedipuMgavam aGganAH droNena nihataM zUraM haranti hRtacetasaH 19 droNAstram abhihatyaiSa vimarde madhusUdana maheSvAso hataH zete nadyA hRta iva drumaH 20 eSa cedipatiH zUro dhRSTaketur mahArathaH zete vinihataH saMkhye hatvA zatrUn sahasrazaH 21 vitudyamAnaM vihagais taM bhAryAH pratyupasthitAH cedirAjaM hRSIkezahataM sabalabAndhavam 22 dAzArhI putrajaM vIraM zayAnaM satyavikramam AropyAGke rudanty etAz cedirAjavarAGganAH 23 asya putraM hRSIkezasuvaktraM cArukuNDalam droNena samare pazya nikRttaM bahudhA zaraiH 24 pitaraM nUnam AjisthaM yudhyamAnaM paraiH saha nAjahAt pRSThato vIram adyApi madhusUdana 25 evaM mamApi putrasya putraH pitaram anvagAt duryodhanaM mahAbAho lakSmaNaH paravIrahA 26 vindAnuvindAv Avantyau patitau pazya mAdhava himAnte puSpitau zAlau marutA galitAv iva 27 kAJcanAGgadavarmANau bANakhaDgadhanurdharau RSabhaprati rUpAkSau zayAnau vimalasrajau 28 avadhyAH pANDavAH kRSNa sarva eva tvayA saha ye muktA droNa bhISmAbhyAM karNAd vaikartanAt kRpAt 29 duryodhanAd droNasutAt saindhavAc ca mahArathAt somadattAd vikarNAc ca zUrAc ca kRtavarmaNaH ye hanyuH zastravegena devAn api nararSabhAH 30 ta ime nihatAH saMkhye pazya kAlasya paryayam nAtibhAro 'sti daivasya dhruvaM mAdhava kaz cana yad ime nihatAH zUrAH kSatriyaiH kSatriyarSabhAH 31 tadaiva nihatAH kRSNa mama putrAs tarasvinaH yadaivAkRta kAmas tvam upaplavyaM gataH punaH 32 zaMtanoz caiva putreNa prAjJena vidureNa ca tadaivoktAsmi mA snehaM kuruSvAtma suteSv iti 33 tayor na darzanaM tAta mithyA bhavitum arhati acireNaiva me putrA bhasmIbhUtA janArdana 34 [v] ity uktvA nyapatad bhUmau gAndhArI zokakarzitA duHkhopahata vijJAnA dhairyam utsRjya bhArata 35 tataH kopaparItAGgI putrazokapariplutA jagAma zauriM doSeNa gAndhArI vyathitendriyA 36 [g] pANDavA dhArtarASTrAz ca drugdhAH kRSNa parasparam upekSitA vinazyantas tvayA kasmAj janArdana 37 zaktena bahu bhRtyena vipule tiSThatA bale ubhayatra samarthena zrutavAkyena caiva ha 38 icchatopekSito nAzaH kurUNAM madhusUdana yasmAt tvayA mahAbAho phalaM tasmAd avApnuhi 39 patizuzrUSayA yan me tapaH kiM cid upArjitam tena tvAM duravApAtmaJ zapsye cakragadAdhara 40 yasmAt parasparaM ghnanto jJAtayaH kurupANDavAH upekSitAs te govinda tasmAj jJAtIn vadhiSyasi 41 tvam apy upasthite varSe SaTtriMze madhusUdana hatajJAtir hatAmAtyo hataputro vanecaraH kutsitenAbhyupAyena nidhanaM samavApsyasi 42 tavApy evaM hatasutA nihatajJAtibAndhavAH striyaH paripatiSyanti yathaitA bharata striyaH 43 [v] tac chrutvA vacanaM ghoraM vAsudevo mahAmanAH uvAca devIM gAndhArIm ISad abhyutsmayann iva 44 saMhartA vRSNicakrasya nAnyo mad vidyate zubhe jAne 'ham etad apy evaM cIrNaM carasi kSatriye 45 avadhyAs te narair anyair api vA devadAnavaiH parasparakRtaM nAzam ataH prApsyanti yAdavAH 46 ity uktavati dAzArhe pANDavAs trastacetasaH babhUvur bhRzasaMvignA nirAzAz cApi jIvite | | 1 [vA] uttiSThottiSTha gAndhAri mA ca zoke manaH kRthAH tavaiva hy aparAdhena kuravo nidhanaM gatAH 2 yA tvaM putraM durAtmAnam IrSum atyantamAninam duryodhanaM puraskRtya duSkRtaM sAdhu manyase 3 niSThuraM vairaparuSaM vRddhAnAM zAsanAtigam katham AtmakRtaM doSaM mayy AdhAtum ihecchasi 4 mRtaM vA yadi vA naSTaM yo 'tItam anuzocati duHkhena labhate duHkhaM dvAv anarthau prapadyate 5 tapo 'rthIyaM brAhmaNI dhatta garbhaM; gaur voDhAraM dhAvitAraM turaMgI zUdrA dAsaM pazupAlaM tu vaizyA; vadhArthIyaM tvadvidhA rAjaputrI 6 [v] tac chrutvA vAsudevasya punaruktaM vaco 'priyam tUSNIM babhUva gAndhArI zokavyAkula locanA 7 dhRtarASTras tu rAjarSir nigRhyAbuddhijaM tamaH paryapRcchata dharmAtmA dharmarAjaM yudhiSThiram 8 jIvatAM parimANajJaH sainyAnAm asi pANDava hatAnAM yadi jAnISe parimANaM vadasva me 9 [y] dazAyutAnAm ayutaM sahasrANi ca viMzatiH koTyaH SaSTiz ca SaT caiva ye 'smin rAjamRdhe hatAH 10 alakSyANAM tu vIrANAM sahasrANi caturdaza daza cAnyAni rAjendra zataM SaSTiz ca paJca ca 11 [dhR] yudhiSThira gatiM kAM te gatAH puruSasattamAH AcakSva me mahAbAho sarvajJo hy asi me mataH 12 [y] yair hutAni zarIrANi hRSTaiH paramasaMyuge devarAjasamAm*l lokAn gatAs te satyavikramAH 13 ye tv ahRSTena manasA martavyam iti bhArata yudhyamAnA hatAH saMkhye te gandharvaiH samAgatAH 14 ye tu saMgrAmabhUmiSThA yAcamAnAH parAGmukhAH zastreNa nidhanaM prAptA gatAs te guhyakAn prati 15 pIDyamAnAH parair ye tu hIyamAnA nirAyudhAH hrIniSedhA mahAtmAnaH parAn abhimukhA raNe 16 chidyamAnAH zitaiH zastraiH kSatradharmaparAyaNAH gatAs te brahma sadanaM hatA vIrAH suvarcasaH 17 ye tatra nihatA rAjann antar AyodhanaM prati yathA kathaM cit te rAjan saMprAptA uttarAn kurUn 18 [dhR] kena jJAnabalenaivaM putrapazyasi siddhavat tan me vada mahAbAho zrotavyaM yadi vai mayA 19 [y] nidezAd bhavataH pUrvaM vane vicaratA mayA tIrthayAtrA prasaGgena saMprApto 'yam anugrahaH 20 devarSir lomazo hRSTas tataH prApto 'smy anusmRtim divyaM cakSur api prAptaM jJAnayogena vai purA 21 [dhR] ye 'trAnAthA janasyAsya sa nAthA ye ca bhArata kac cit teSAM zarIrANi dhakSyanti vidhipUrvakam 22 na yeSAM santi kartAro na ca ye 'trAhitAgnayaH vayaM ca kasya kuryAmo bahutvAt tAta karmaNaH 23 yAn suparNAz ca gRdhrAz ca vikarSanti tatas tataH teSAM tu karmaNA lokA bhaviSyanti yudhiSThira 24 [v] evam ukto mahAprAjJaH kuntIputro yudhiSThiraH Adideza sudharmANaM daumyaM sUtaM ca saMjayam 25 viduraM ca mahAbuddhiM yuyutsuM caiva kauravam indrasena mukhAMz caiva bhRtyAn sUtAMz ca sarvazaH 26 bhavantaH kArayantv eSAM pretakAryANi sarvazaH yathA cAnAthavat kiM cic charIraM na vinazyati 27 zAsanAd dharmarAjasya kSattA sUtaz ca saMjayaH sudharmA dhaumya sahita indrasenAdayas tathA 28 candanAgurukASThAni tathA kAlIyakAny uta ghRtaM tailaM ca gandhAMz ca kSaumANi vasanAni ca 29 samAhRtya mahArhANi dArUNAM caiva saMcayAn rathAMz ca mRditAMs tatra nAnApraharaNAni ca 30 citAH kRtvA prayatnena yathAmukhyAn narAdhipAn dAhayAm Asur avyagrA vidhidRSTena karmaNA 31 duryodhanaM ca rAjAnaM bhrAtRRMz cAsya zatAdhikAn zalyaM zalaM ca rAjAnaM bhUrizravasam eva ca 32 jayadrathaM ca rAjAnam abhimanyuM ca bhArata dauHzAsaniM lakSmaNaM ca dhRSTaketuM ca pArthivam 33 bRhantaM somadattaM ca sRJjayAMz ca zatAdhikAn rAjAnaM kSemadhanvAnaM virATadrupadau tathA 34 zikhaNDinaM ca pAJcAlyaM dhRSTadyumnaM ca pArSatam yudhAmanyuM ca vikrAntam uttamaujasam eva ca 35 kausalyaM draupadeyAMz ca zakuniM cApi saubalam acalaM vRSakaM caiva bhagadattaM ca pArthivam 36 karNaM vaikartanaM caiva saha putram amarSaNam kekayAMz ca maheSvAsAMs trigartAMz ca mahArathAn 37 ghaTotkacaM rAkSasendraM bakabhrAtaram eva ca alambusaM ca rAjAnaM jalasaMghaM ca pArthivam 38 anyAMz ca pArthivAn rAjaJ zatazo 'tha sahasrazaH ghRtadhArA hutair dIptaiH pAvakaiH samadAhayan 39 pitRmedhAz ca keSAM cid avartanta mahAtmanAm sAmabhiz cApy agAyanta te 'nvazocyanta cAparaiH 40 sAmnAm RcAM ca nAdena strINAM ca ruditasvanaiH kazmalaM sarvabhUtAnAM nizAyAM samapadyata 41 te vidhUmAH pradIptAz ca dIpyamAnAz ca pAvakAH nabhasIvAnvadRzyanta grahAs tanv abhrasaMvRtAH 42 ye cApy anAthAs tatrAsan nAnAdezasamAgatAH tAMz ca sarvAn samAnAyya rAzIn kRtvA sahasrazaH 43 citvA dArubhir avyagraH prabhUtaiH snehatApitaiH dAhayAm Asa viduro dharmarAjasya zAsanAt 44 kArayitvA kriyAs teSAM kururAjo yudhiSThiraH dhRtarASTraM puraskRtya gaGgAm abhimukho 'gamat | | 1 [v] te samAsAdya gaGgAM tu zivAM puNyajanocitAm hradinIM vaprasaMpannAM mahAnUpAM mahAvanAm 2 bhUSaNAny uttarIyANi veSTanAny avamucya ca tataH pitRRNAM pautrANAM bhrAtRRNAM svajanasya ca 3 putrANAm AryakANAM ca patInAM ca kuru striyaH udakaM cakrire sarvA rudantyo bhRzaduHkhitAH suhRdAM cApi dharmajJAH pracakruH salilakriyAH 4 udake kriyamANe tu vIrANAM vIra patnibhiH sUpatIrthA abhavad gaGgA bhUyo viprasasAra ca 5 tan mahodadhi saMkAzaM nirAnandam anutsavam vIra patnIbhir AkIrNaM gaGgAtIram azobhata 6 tataH kuntI mahArAja sahasA zokakarzitA rudatI mandayA vAcA putrAn vacanam abravIt 7 yaH sa zUro maheSvAso rathayUthapa yUthapaH arjunena hataH saMkhye vIra lakSaNalakSitaH 8 yaM sUtaputraM manyadhvaM rAdheyam iti pANDavAH yo vyarAjac camUmadhye divAkara iva prabhuH 9 pratyayudhyata yaH sarvAn purA vaH sapadAnugAn duryodhana balaM sarvaM yaH prakarSan vyarocata 10 yasya nAsti samo vIrye pRthivyAm api kaz cana satyasaMdhasya zUrasya saMgrAmeSv apalAyinaH 11 kurudhvam udakaM tasya bhrAtur akliSTakarmaNaH sa hi vaH pUrvajo bhrAtA bhAskarAn mayy ajAyata kuNDalI kavacI zUro divAkarasamaprabhaH 12 zrutvA tu pANDavAH sarve mAtur vacanam apriyam karNam evAnuzocanta bhUyaz cArtatarAbhavan 13 tataH sa puruSavyAghraH kuntIputro yudhiSThiraH uvAca mAtaraM vIro niHzvasann iva pannagaH 14 yasyeSu pAtam AsAdya nAnyas tiSThed dhanaMjayAt kathaM putro bhavatyAM sa devagarbhaH purAbhavat 15 yasya bAhupratApena tApitAH sarvato vayam tam agnim iva vastreNa kathaMchAditavaty asi yasya bAhubalaM ghoraM dhArtarASTtrair upAsitam 16 nAnyaH kuntIsutAt karNAd agRhNAd rathinAM rathI sa naH prathamajo bhrAtA sarvazastrabhRtAM varaH asUta taM bhavaty agre katham adbhutavikramam 17 aho bhavatyA mantrasya pidhAnena vayaM hatAH nidhanena hi karNasya pIDitAH sma sa bAndhavAH 18 abhimanyor vinAzena draupadeya vadhena ca pAJcAlAnAM ca nAzena kurUNAM patanena ca 19 tataH zataguNaM duHkham idaM mAm aspRzad bhRzam karNam evAnuzocan hi dahyAmy agnAv ivAhitaH 20 na hi sma kiM cid aprApyaM bhaved api divi sthitam na ca sma vaizasaM ghoraM kauravAnta karaM bhavet 21 evaM vilapya bahulaM dharmarAjo yudhiSThiraH vinadaJ zanakai rAjaMz cakArAsyodakaM prabhuH 22 tato vineduH sahasA strIpuMsAs tatra sarvazaH abhito ye sthitAs tatra tasminn udakakarmaNi 23 tata AnAyayAm Asa karNasya sa paricchadam striyaH kurupatir dhImAn bhrAtuH premNA yudhiSThiraH 24 sa tAbhiH sahadharmAtmA pretakRtyam anantaram kRtvottatAra gaGgAyAH salilAd AkulendriyaH |