| 1 [y] zamo bahuvidhAkAraH sUkSma uktaH pitAmaha na ca me hRdaye zAntir asti kRtvedam IdRzam 2 asmin arthe bahuvidhA zAntir uktA tvayAnagha svakRte kA nu zAntiH syAc chamAd bahuvidhAd api 3 zarAcita zarIraM hi tIvravraNam udIkSya ca zamaM nopalabhe vIra duSkRtAny eva cintayan 4 rudhireNAvasiktAGgaM prasravantaM yathAcalam tvAM dRSTvA puruSavyAghra sIde varSAsv ivAmbujam 5 ataH kaSTataraM kiM nu matkRte yat pitAmahaH imAm avasthAM gamitaH pratyamitrai raNAjire tathaivAnye nRpatayaH saha putrAH sa bAndhavAH 6 vayaM hi dhArtarASTrAz ca kAlamanyuvazAnugAH kRtvedaM ninditaM karma prApsyAmaH kAM gatiM nRpa 7 ahaM tava hy antakaraH suhRd vadhakaras tathA na zAntim adhigacchAmi pazyaMs tvAM duHkhitaM kSitau 8 [b] paratantraM kathaM hetum AtmAnam anupazyasi karmaNy asmin mahAbhAga sUkSmaM hy etad atIndriyam 9 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam saMvAdaM mRtyugautamyoH kAlalubdhaka pannagaiH 10 gautamI nAma kaunteya sthavirA zama saMyutA sarpeNa daSTaM svaM putram apazyad gatacetanam 11 atha taM snAyu pAzena baddhvA sarpam amarSitaH lubdhako 'rjunako nAma gautamyAH samupAnayat 12 tAM cAbravId ayaM te saputrahA pannagAdhamaH brUhi kSipraM mahAbhAge vadhyatAM kena hetunA 13 agnau prakSipyatAm eSa cchidyatAM khaNDazo 'pi vA na hy ayaM bAlahA pApaz ciraM jIvitum arhati 14 [gautamI] visRjainam abuddhis tvaM na vadhyo 'rjunaka tvayA ko hy AtmAnaM guruM kuryAt prAptavye sati cintayan 15 plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathA pralAH majjanti pApaguravaH zastraM skannam ivodake 16 na cAmRtyur bhavitA vai hate 'smin; ko vAtyayaH syAd ahate 'smiJ janasya asyotsarge prANayuktasya jantor; mRtyor lokaM ko nu gacched anantam 17 [lubdhaka] jAnAmy evaM neha guNANuna jJAH; sarve niyuktA guravo vai bhavanti svasthasyaite tUpadezA bhavanti; tasmAt kSudraM sarpam enaM haniSye 18 samIpsantaH kAlayogaM tyajanti; sadyaH zucaM tv arthavidas tyajanti zreyaH kSayaH zocatAM nityazo hi; tasmAt tyAjyaM jahi zokaM hate 'smin 19 [g] na caivArtir vidyate 'smadvidhAnAM; dharmArAmaH satataM sajjano hi nityAyasto bAla jano na cAsti; dharmo hy eSa prabhavAmy asya nAham 20 na brAhmaNAnAM kopo 'sti kutaH kopAc ca yAtanA mArdavAt kSamyatAM sAdho mucyatAm eSa pannagaH 21 [l] hatvA lAbhaH zreya evAvyayaM syAt; sadyo lAbho balavadbhiH prazastaH kAlAl lAbho yas tu sadyo bhaveta; hate zreyaH kutsite tvedRze syAt 22 [g] kArtha prAptir gRhya zatruM nihatya; kA vA zAntiH prApya zatruM nam uktvA kasmAt saumya bhujage na kSameyaM; mokSaM vA kiM kAraNaM nAsya kuryAm 23 [l] asmAd ekasmAd bahavo rakSitavyA; naiko bahubhyo gautami rakSitavyaH kRtAgasaM dharmavidas tyajanti; sarIsRpaM pApam imaM jahi tvam 24 [j] nAsmin hate pannage putrako me; saMprApsyate lubdhaka jIvitaM vai guNaM cAnyaM nAsya vadhe prapazye; tasmAt sarpaM lubdhaka muJca jIvam 25 [l] vRtraM hatvA devarAT zreSTha bhAgbhAg vai; yajJaM hatvA bhAgam avApa caiva zUlI devo deva vRttaM kuru tvaM; kSipraM sarpaM jahi mA bhUd vizaGkA 26 [bh] asakRt procyamAnApi gautamI bhujagaM prati lubdhakena mahAbhAgA pApe naivAkaron matim 27 ISad ucchvasamAnas tu kRcchrAt saMstabhya pannagaH utsasarja giraM mandAM mAnuSIM pAzapIDitaH 28 ko nv arjunaka doSo 'tra vidyate mama bAliza asvatantraM hi mAM mRtyur vivazaM yad acUcudat 29 tasyAyaM vacanAd daSTo na kopena na kAmyayA tasya tak kilbiSaM lubdha vidyate yadi kilbiSam 30 [l] yady anyavazagenedaM kRtaM te pannagAzubham kAraNaM vai tvam apy atra tasmAt tvam api kilbiSI 31 mRt pAtrasya kriyAyAM hi daNDacakrAdayo yathA kAraNatve prakalpyante tathA tvam api pannaga 32 kilbiSI cApi me vadhyaH kilbiSI cAsi pannaga AtmAnaM kAraNaM hy atra tvam AkhyAsi bhujaMgama 33 [sarpa] sarva ete hy asvavazA daNDacakrAdayo yathA tathAham api tasmAn me naiSa hetur matas tava 34 atha vA matam etat te te 'py anyonyaprayojakAH kAryakAraNa saMdeho bhavaty anyonyacodanAt 35 evaM sati na doSo me nAsmi vadhyo na kilbiSI kilbiSaM samavAye syAn manyase yadi kilbiSam 36 [l] kAraNaM yadi na syAd vai na kartA syAs tvam apy uta vinAze kAraNaM tvaM ca tasmAd vadhyo 'si me mataH 37 asaty api kRte kArye neha pannagalipyate tasmAn nAtraiva hetuH syAd vadhyaH kiM bahu bhASase 38 [sarpa] kAryAbhAve kriyA na syAt saty asaty api kAraNe tasmAt tvam asmin hetau me vAcyo hetur vizeSataH 39 yady ahaM kAraNatvena mato lubdhaka tattvataH anyaH prayoge syAd atra kilbiSI jantu nAzane 40 [l] vadhyas tvaM mama durbuddhe bAla ghAtI nRzaMsakRt bhASase kiM bahu punar vadhyaH san pannagAdhama 41 [sarpa] yathA havIMSi juhvAnA makhe vai lubdhakartvijaH na phalaM prApnuvanty atra paraloke tathA hy aham 42 [bh] tathA bruvati tasmiMs tu pannage mRtyucodite AjagAma tato mRtyuH pannagaM cAbravId idam 43 kAlenAhaM praNuditaH pannagatvAm acUcudam vinAzahetur nAsya tvam ahaM vA prANinaH zizoH 44 yathA vAyur jaladharAn vikarSati tatas tataH tadvaj jaladavat sarpakAlasyAhaM vazAnugaH 45 sAttvikA rAjasAz caiva tAmasA ye ca ke cana bhAvAH kAlAtmakAH sarve pravartante hi jantuSu 46 jaGgamAH sthAvarAz caiva divi vA yadi vA bhuvi sarve kAlAtmakAH sarpakAlAtmakam idaM jagat 47 pravRttayaz ca yA loke tathaiva ca nivRttayaH tAsAM vikRtayo yAz ca sarvaM kAlAtmakaM smRtam 48 Adityaz candramA viSNur Apo vAyuH zatakratuH agniH khaM pRthivI mitra oSadhyo vasavas tathA 49 saritaH sagarAz caiva bhAvAbhAvau ca pannaga sarve kAlena sRjyante hriyante ca tathA punaH 50 evaM jJAtvA kathaM mAM tvaM sa doSaM sarpamanyase atha caivaM gate doSo mayi tvam api doSavAn 51 [sarpa] nirdoSaM doSavantaM vA na tvA mRtyor bravImy aham tvayAhaM codita iti bravImy etAvad eva tu 52 yadi kAle tu doSo 'sti yadi tatrApi neSyate doSo naiva parIkSyo me na hy atrAdhikRtA vayam 53 nirmokSas tv asya doSasya mayA kAryo yathAtathA mRtyo vidoSaH syAm eva yathA tan me prayojanam 54 [bh] sarpo 'thArjunakaM prAha zrutaM te mRtyubhASitam nAnAgasaM mAM pAzena saMtApayitum arhasi 55 [l] mRtyoH zrutaM me vacanaM tava caiva bhujaMgama naiva tAvad vidoSatvaM bhavati tvayi pannaga 56 mRtyus tvaM caiva hetur hi jantor asya vinAzane ubhayaM kAraNaM manye na kAraNam akAraNam 57 dhin mRtyuM ca durAtmAnaM krUraM duHkhakaraM satAm svAM caivAhaM vadhiSyAmi pApaM pApasya kAraNam 58 [mRtyu] vivazau kAlavazagAv AvAM tad diSTa kAriNau nAvAM doSeNa gantavyau yadi samyak prapazyasi 59 [l] yuvAm ubhau kAlavazau yadi vai mRtyupannagau harSakrodhau kathaM syAtAm etad icchAmi veditum 60 [mRtyu] yAH kAz cid iha ceSTAH syuH sarvAH kAlapracoditAH pUrvam evaitad uktaM hi mayA lubdhaka kAlataH 61 tasmAd ubhau kAlavazAv AvAM tad diSTa kAriNau nAvAM doSeNa gantavyau tvayA lubdhaka karhi cit 62 [bh] athopagamya kAlas tu tasmin dharmArthasaMzaye abravIt pannagaM mRtyuM lubdham arjunakaM ca tam 63 [kAla] naivAhaM nApy ayaM mRtyur nAyaM lubdhaka pannagaH kilbiSI jantu maraNe na vayaM hi prayojakAH 64 akarod yad ayaM karma tan no 'rjunaka codakam praNAza hetur nAnyo 'sya vadhyate 'yaM svakarmaNA 65 yad anena kRtaM karma tenAyaM nidhanaM gataH vinAzahetuH karmAsya sarve karma vazA vayam 66 karma dAyAdavAm*l lokaH karma saMbandha lakSaNaH karmANi codayantIha yathAnyAyaM tathA vayam 67 yathA mRt piNDataH kartA kurute yad yad icchati evam AtmakRtaM karma mAnavaH pratipadyate 68 yathA chAyAtapau nityaM susaMbaddhau nirantaram tathA karma ca kartA ca saMbaddhAv AtmakarmabhiH 69 evaM nAhaM na vai mRtyur na sarpo na tathA bhavAn na ceyaM brAhmaNI vRddhA zizur evAtra kAraNam 70 tasmiMs tathA bruvANe tu brAhmaNI gautamI nRpa svakarma pratyayAm*l lokAn matvArjunakam abravIt 71 naiva kAlo na bhujago na mRtyur iha kAraNam svakarmabhir ayaM bAlaH kAlena nidhanaM gataH 72 mayA ca tat kRtaM karma yenAyaM me mRtaH sutaH yAtu kAlas tathA mRtyur muJcArjunaka pannagam 73 [bh] tato yathAgataM jagmur mRtyuH kAlo 'tha pannagaH abhUd viroSo 'rjunako vizokA caiva gautamI 74 etac chrutvA zamaM gaccha mA bhUz cintAparo nRpa svakarma pratyayAm*l lokAMs trIn viddhi manujarSabha 75 na tu tvayA kRtaM pArtha nApi duryodhanena vai kAlena tat kRtaM viddhi vihitA yena pArthivAH 76 [v] ity etad vacanaM zrutvA babhUva vigatajvaraH yudhiSThiro mahAtejAH papracchedaM ca dharmavit | | 1 [y] pitAmaha mahAprAjJa sarvazAstravizArada zrutaM me mahad AkhyAnam idaM matimatAM vara 2 bhUyas tu zrotum icchAmi dharmArthasahitaM nRpa kathyamAnaM tvayA kiM cit tan me vyAkhyAtum arhasi 3 kena mRtyur gRhasthena dharmam Azritya nirjitaH ity etat sarvam AcakSva tattvena mama pArthiva 4 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam yathA mRtyur gRhasthena dharmam Azritya nirjitaH 5 manoH prajApate rAjann ikSvAkur abhavat sutaH tasya putrazataM jajJe nRpateH sUryavarcasaH 6 dazamas tasya putras tu dazAzvo nAma bhArata mAhiSmatyAm abhUd rAjA dharm AtmA satyavikramaH 7 dazAzvasya sutas tv AsId rAjA paramadhArmikaH satye tapasi dAne ca yasya nityaM rataM manaH 8 madirAzva iti khyAtaH pRthivyAM pRthivIpatiH dhanurvede ca vede ca nirato yo 'bhavat sadA 9 maridAzvasya putras tu dyutimAn nAma pArthivaH mahAbhAgo mahAtejA mahAsattvo mahAbalaH 10 putro dyutimatas tv AsIt suvIro nAma pArthivaH dharmAtmA kozavAMz cApi devarAja ivAparaH 11 suvIrasya tu putro 'bhUt sarvasaMgrAma durjayaH durjayety abhivikhyAtaH sarvazAstravizAradaH 12 durjayasyendra vapuSaH putro 'gnisadRzadyutiH duryodhano nAma mahAn rAjAsId rAjasattama 13 tasyendra samavIryasya saMgrAmeSv anivartinaH viSayaz ca prabhAvaz ca tulyam evAbhyavartata 14 ratnair dhanaiz ca pazubhiH sasyaiz cApi pRthagvidhaiH nagaraM viSayaz cAsya pratipUrNaM tadAbhavat 15 na tasya viSaye cAbhUt kRpaNo nApi durgataH vyAdhito vA kRzo vApi tasmin nAbhUn naraH kva cit 16 sudakSiNo madhuravAg anasUyur jitendriyaH dharmAtmA cAnRzaMsaz ca vikrAnto 'thAvikatthanaH 17 yajvA vadAnyo medhAvI brahmaNyaH satyasaMgaraH na cAvamantA dAtA ca vedavedAGgapAragaH 18 taM narmadA deva nadI puNyA zItajalA zivA cakame puruSazreSThaM svena bhAvena bhArata 19 tasya jajJe tadA nadyAM kanyA rAjIvalocanA nAmnA sudarzanA rAjan rUpeNa ca sudarzanA 20 tAdRgrUpA na nArISu bhUtapUrvA yudhiSThira duryodhana sutA yAdRg abhavad varavarNinI 21 tAm agniz cakame sAkSAd rAjakanyAM sudarzanAm bhUtvA ca brAhmaNaH sAkSAd varayAm Asa taM nRpam 22 daridraz cAsavarNaz ca mamAyam iti pArthivaH na ditsati sutAM tasmai tAM viprAya sudarzanAm 23 tato 'sya vitate yajJe naSTo 'bhUd dhavyavAhanaH tato duryodhano rAjA vAkyam Ahartvijas tadA 24 duSkRtaM mama kiM nu syAd bhavatAM vA dvijarSabhAH yena nAzaM jagAmAgniH kRtaM kupuruSeSv iva 25 na hy alpaM duSkRtaM no 'sti yenAgnir nAzam AgataH bhavatAM vAtha vA mahyaM tattvenaitad vimRzyatAm 26 etad rAjJo vacaH zrutvA viprAs te bharatarSabha niyatA vAgyatAz caiva pAvakaM zaraNaM yayuH 27 tAn darzayAm Asa tadA bhagavAn havyavAhanaH svaM rUpaM dIptimat kRtvA zaradarkasamadyutiH 28 tato mahAtmA tAn Aha dahano brAhmaNarSabhAn varayAmy Atmano 'rthAya duryodhana sutAm iti 29 tatas te kAlyam utthAya tasmai rAjJe nyavedayan brAhmaNA vismitAH sarve yad uktaM citrabhAnunA 30 tataH sa rAjA tac chrutvA vacanaM brahmavAdinAm avApya paramaM harSaM tatheti prAha buddhimAn 31 prAyAcata nRpaH zulkaM bhagavantaM vibhAvasum nityaM sAMnidhyam iha te citrabhAno bhaved iti tam Aha bhagavAn agnir evam astv iti pArthivam 32 tataH sAMnidhyam adhyApi mAhiSmatyAM vibhAvasoH dRSTaM hi sahadevena dizo vijayatA tadA 33 tatas tAM samalaMkRtya kanyAm ahata vAsasam dadau duryodhano rAjA pAvakAya mahAtmane 34 pratijagrAha cAgnis tAM rAjaputrIM sudarzanAm vidhinA veda dRSTena vasor dhArAm ivAdhvare 35 tasyA rUpeNa zIlena kulena vapuSA zriyA abhavat prItimAn agnir garbhaM tasyAM samAdadhe 36 tasyAM samabhavat putro nAmnAgneyaH sudarzanaH zizur evAdhyagAt sarvaM sa ca brahma sanAtanam 37 athaughavAn nAma nRpo nRgasyAsIt pitAmahaH tasyApy oghavatI kanyA putraz caugharatho 'bhavat 38 tAm oghavAn dadau tasmai svayam oghavatIM sutAm sudarzanAya viduSe bhAryArthaM devarUpiNAm 39 sa gRhasthAzramaratas tayA saha sudarzanaH kurukSetre 'vasad rAjann oghavatyA samanvitaH 40 gRhasthaz cAvajeSyAmi mRtyum ity eva sa prabho pratijJAm akarod dhImAn dIptatejA vizAM pate 41 tAm athaughavatIM rAjan sa pAvakasuto 'bravIt atitheH pratikUlaM te na kartavyaM kathaM cana 42 yena yena ca tuSyeta nityam eva tvayAtithiH apy AtmanaH pradAnena na te kAryA vicAraNA 43 etad vrataM mama sadA hRdi saMparivartate gRhasthAnAM hi suzroNi nAtither vidyate param 44 pramANaM yadi vAmoru vacas te mama zobhane idaM vacanam avyagrA hRdi tvaM dhArayeH sadA 45 niSkrAnte mayi kalyANi tathA saMnihite 'naghe nAtithis te 'vamantavyaH pramANaM yady ahaM tava 46 tam abravId oghavatI yatA mUrdhni kRtAJjaliH na me tvad vacanAt kiM cid akartavyaM kathaM cana 47 jigISamANaM tu gRhe tadA mRtyuH sudarzanam pRSThato 'nvagamad rAjan randhAnveSI tadA sadA 48 idhmArthaM tu gate tasminn agniputre sudarzane atithir brAhmaNaH zrImAMs tAm AhaughavatIM tadA 49 AtithyaM dattam icchAmi tvayAdya varavarNini pramANaM yadi dharmas te gRhasthAzramasaMmataH 50 ity uktA tena vipreNa rAjaputrI yazasvinI vidhinA pratijagrAha vedoktena vizAM pate 51 AsanaM caiva pAdyaM ca tasmai dattvA dvijAtaye provAcaughavatI vipraM kenArthaH kiM dadAmi te 52 tAm abravIt tato vipro rAjaputrIM sudarzanAm tvayA mamArthaH kalyANi nirvizaGke tad Acara 53 yadi pramANaM dharmas te gRhasthAzramasaMmataH pradAnenAtmano rAjJi kartum arhasi me priyam 54 tathA saMchandyamAno 'nyair Ipsitair nRpa kanyayA nAnyam AtmapradAnAt sa tasyA vavre varaM dvijaH 55 sA tu rAjasutA smRtvA hartur vacanam AditaH tatheti lajjamAnA sA tam uvAca dvijarSabham 56 tato rahaH sa viprarSiH sA caivopaviveza ha saMsmRtya bhartur vacanaM gRhasthAzramakAGkSiNaH 57 athedhmAn samupAdAya sa pAvakir upAgamat mRtyunA raudrabhAvena nityaM bandhur ivAnvitaH 58 tatas tv Azramam Agamya sa pAvakasutas tadA tAm AjuhAvaughavatIM kvAsi yAteti cAsakRt 59 tasmai prativacaH sA tu bhartre na pradadau tadA karAbhyAM tena vipreNa spRSTA bhartRvratA satI 60 ucchiSTAsmIti manvAnA lajjitA bhartur eva ca tUSNIMbhUtAbhavat sAdhvI na covAcAtha kiM cana 61 atha tAM punar evedaM provAca sa sudarzanaH kva sA sAdhvI kva sA yAtA garIyaH kim ato mama 62 pativratA satyazIlA nityaM caivArjave ratA kathaM na pratyudety adya smayamAnA yathA purA 63 uTajasthas tu taM vipraH pratyuvAca sudarzanam atithiM viddhi saMprAptaM pAvake brAhmaNaM ca mAm 64 anayA chandyamAno 'haM bhAryayA tava sattama tais tair atithi satkArair Arjave 'syA dRDhaM manaH 65 anena vidhinA seyaM mAm arcati zubhAnanA anurUpaM yad atrAdya tad bhavAn vaktum arhati 66 kUTamudgara hastas tu mRtyus taM vai samanvayAt hInapratijJam atrainaM vadhiSyAmIti cintayan 67 sudarzanas tu manasA karmaNA cakSuSA girA tyakterSyas tyaktamanyuz ca smayamAno 'bravId idam 68 surataM te 'stu viprAgrya prItir hi paramA mama gRhasthasya hi dharmo 'gryaH saMprAptAtithi pUjanam 69 atithiH pUjito yasya gRhasthasya tu gacchati nAnyas tasmAt paro dharma iti prAhur manISiNaH 70 prANA hi mama dArAz ca yac cAnyad vidyate vasu atithibhyo mayA deyam iti me vratam Ahitam 71 niHsaMdigdhaM mayA vAkyam etat te samudAhRtam tenAhaM vipra satyena svayam AtmAnam Alabhe 72 pRthivI vAyur AkAzam Apo jyotiz ca paJcamam buddhir AtmA manaH kAlo dizaz caiva guNA daza 73 nityam ete hi pazyanti dehinAM dehasaMzritAH sukRtaM duSkRtaM cApi karma dharmabhRtAM vara 74 yathaiSA nAnRtA vANI mayAdya samudAhRtA tena satyena mAM devAH pAlayantu dahantu vA 75 tato nAdaH samabhavad dikSu sarvAsu bhArata asakRt satyam ity eva naitan mithyeti sarvazaH 76 uTajAt tu tatas tasmAn nizcakrAma sa vai dvijaH vapuSA khaM ca bhUmiM ca vyApya vAyur ivodyataH 77 svareNa vipraH zaikSeNa trIm*l lokAn anunAdayan uvAca cainaM dharmajJaM pUrvam Amantrya nAmataH 78 dharmo 'ham asmi bhadraM te jijJAsArthaM tavAnagha prAptaH satyaM ca te jJAtvA prItir me paramA tvayi 79 vijitaz ca tvayA mRtyur yo 'yaM tvAm anugacchati randhrAnveSI tava sadA tvayA dhRtyA vazIkRtaH 80 na cAsti zaktis trailokye kasya cit puruSottama pativratAm imAM sAdhvIM tavodvIkSitum apy uta 81 rakSitA tvad guNair eSA pativrataguNais tathA adhRSyA yad iyaM brUyAt tathA tan nAnyathA bhavet 82 eSA hi tapasA svena saMyuktA brahmavAdinI pAvanArthaM ca lokasya saricchreSThA bhaviSyati 83 ardhenaughavatI nAma tvAm arthenAnuyAsyati zarIreNa mahAbhAgA yogo hy asyA vaze sthitaH 84 anayA saha lokAMz ca gantAsi tapasArjitAn yatra nAvRttim abhyeti zAzvatAMs tAn sanAtanAn 85 anena caiva dehena lokAMs tvam abhipatsyase nirjitaz ca tvayA mRtyur aizvaryaM ca tavottamam 86 paJca bhUtAny atikrAntaH svavIryAc ca mano bhavaH gRhastha dharmeNAnena kAmakrodhau ca te jitau 87 sneho rAgaz ca tandrI ca moho drohaz ca kevalaH tava zuzrUSayA rAjan rAjaputryA vinirjitAH 88 [bh] zuklAnAM tu sahasreNa vAjinAM ratham uttamam yuktaM pragRhya bhagavAn vyavasAyo jagAma tam 89 mRtyur AtmA ca lokAz ca jitA bhUtAni paJca ca buddhiH kAlo mano vyoma kAmakrodhau tathaiva ca 90 tasmAd gRhAzramasthasya nAnyad daivatam asti vai Rte 'tithiM naravyAghra manasaitad vicAraya 91 atithiH pUjito yasya dhyAyate manasA zubham na tat kratuzatenApi tulyam Ahur manISiNaH 92 pAtraM tv atithim AsAdya zIlADhyaM yo na pUjayet sa dattvA sukRtaM tasya kSapayeta hy anarcitaH 93 etat te kathitaM putra mayAkhyAnam anuttamam yathA hi vijito mRtyur gRhasthena purAbhavat 94 dhanyaM yazasyam AyuSmad idam AkhyAnam uttamam bubhUSitAbhimantavyaM sarvaduzcaritApaham 95 ya idaM kathayed vidvAn ahany ahani bhArata sudarzanasya caritaM puNyAm*l lokAn avApnuyAt | ----------------------------------- Next: Chapter 3 The Mahabharata in Sanskrit: Book 13: Chapter 3 Sacred Texts Hinduism Mahabharata Index Book 13 Index Previous Next Book 13 in Engliz The Mahabharata in Sanskrit Book 13 Chapter 3 | 1 [य] बराह्मण्यं यथि थिष्प्रापं तरिभिर वर्णैर नराधिप कदं पराप्तं महाराज कषत्रियेण महात्मना 2 विश्वामित्रेण धर्मात्मन बराह्मणत्वं नरर्षभ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन तन मे बरूहि पितामह 3 तेन हय अमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः हतं पुत्रशतं सथ्यस तपसा परपितामह 4 यातुधानाश च बहवॊ राक्षसास तिग्मतेजसः मन्युनाविष्ट थेहेन सृष्टाः कालान्तकॊपमाः 5 महाकुशिक वंशश च बरह्मर्षिशतसंकुलः सदापितॊ नरलॊके ऽसमिन विथ्वान बराह्मण संस्तुतः 6 ऋचीकस्यात्मजश चैव शुनःशेपॊ महातपाः विमॊक्षितॊ महासत्रात पशुताम अभ्युपागतः 7 हरिश चन्थ्र करतौ थेवांस तॊषयित्वात्म तेजसा पुत्रताम अनुसंप्राप्तॊ विश्वामित्रस्य धीमतः 8 नाभिवाथयते जयेष्ठं थेवरातं नराधिप पुत्राः पञ्चशताश चापि शप्ताः शवपचतां गताः 9 तरिशङ्कुर बन्धुसंत्यक्त इक्ष्वाकुः परीतिपूर्वकम अवाक्शिरा थिवं नीतॊ थक्षिणाम आश्रितॊ थिशम 10 विश्वामित्रस्य विपुला नथी राजर्षिसेविता कौशिकीति शिवा पुण्या बरह्मर्षिगणसेविता 11 तपॊविघ्नकरी चैव पञ्च चूडा सुसंमता रम्भा नामाप्सराः शापाथ यस्य शैलत्वम आगता 12 तदैवास्य भयाथ बथ्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा आत्मानं मज्जयाम आस विपाशः पुनर उत्दितः 13 तथा परभृति पुण्या हि विपाशाभून महानथी विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः 14 वाग्भिश च भगवान येन थेवसेनाग्रगः परभुः सतुतः परीतमनाश चासीच छापाच चैनम अमॊचयत 15 धरुवस्यॊत्तान पाथस्य बरह्मर्षीणां तदैव च मध्ये जवलति यॊ नित्यम उथीचीम आश्रितॊ थिशम 16 तस्यैतानि च कर्माणि तदान्यानि च कौरव कषत्रियस्येत्य अतॊ जातम इथं कौतूहलं मम 17 किम एतथ इति तत्त्वेन परब्रूहि भरतर्षभ थेवान्तरम अनासाथ्य कदं स बराह्मणॊ ऽभवत 18 एतत तत्त्वेन मे राजन सर्वम आख्यातुम अर्हसि मतङ्गस्य यदातत्त्वं तदैवैतथ बरवीहि मे 19 सदाने मतङ्गॊ बराह्मण्यं नालभथ भरतर्षभ चण्डाल यॊनौ जातॊ हि कदं बराह्मण्यम आप्नुयात | 1 [y] brAhmaNyaM yadi diSprApaM tribhir varNair narAdhipa kathaM prAptaM mahArAja kSatriyeNa mahAtmanA 2 vizvAmitreNa dharmAtman brAhmaNatvaM nararSabha zrotum icchAmi tattvena tan me brUhi pitAmaha 3 tena hy amitavIryeNa vasiSThasya mahAtmanaH hataM putrazataM sadyas tapasA prapitAmaha 4 yAtudhAnAz ca bahavo rAkSasAs tigmatejasaH manyunAviSTa dehena sRSTAH kAlAntakopamAH 5 mahAkuzika vaMzaz ca brahmarSizatasaMkulaH sthApito naraloke 'smin vidvAn brAhmaNa saMstutaH 6 RcIkasyAtmajaz caiva zunaHzepo mahAtapAH vimokSito mahAsatrAt pazutAm abhyupAgataH 7 hariz candra kratau devAMs toSayitvAtma tejasA putratAm anusaMprApto vizvAmitrasya dhImataH 8 nAbhivAdayate jyeSThaM devarAtaM narAdhipa putrAH paJcazatAz cApi zaptAH zvapacatAM gatAH 9 trizaGkur bandhusaMtyakta ikSvAkuH prItipUrvakam avAkzirA divaM nIto dakSiNAm Azrito dizam 10 vizvAmitrasya vipulA nadI rAjarSisevitA kauzikIti zivA puNyA brahmarSigaNasevitA 11 tapovighnakarI caiva paJca cUDA susaMmatA rambhA nAmApsarAH zApAd yasya zailatvam AgatA 12 tathaivAsya bhayAd baddhvA vasiSThaH salile purA AtmAnaM majjayAm Asa vipAzaH punar utthitaH 13 tadA prabhRti puNyA hi vipAzAbhUn mahAnadI vikhyAtA karmaNA tena vasiSThasya mahAtmanaH 14 vAgbhiz ca bhagavAn yena devasenAgragaH prabhuH stutaH prItamanAz cAsIc chApAc cainam amocayat 15 dhruvasyottAna pAdasya brahmarSINAM tathaiva ca madhye jvalati yo nityam udIcIm Azrito dizam 16 tasyaitAni ca karmANi tathAnyAni ca kaurava kSatriyasyety ato jAtam idaM kautUhalaM mama 17 kim etad iti tattvena prabrUhi bharatarSabha devAntaram anAsAdya kathaM sa brAhmaNo 'bhavat 18 etat tattvena me rAjan sarvam AkhyAtum arhasi mataGgasya yathAtattvaM tathaivaitad bravIhi me 19 sthAne mataGgo brAhmaNyaM nAlabhad bharatarSabha caNDAla yonau jAto hi kathaM brAhmaNyam ApnuyAt | | 1 [bh] zrUyatAM pArtha tattvena vizvAmitro yathA purA brAhmaNatvaM gatas tAta brahmarSitvaM tathaiva ca 2 bharatasyAnvaye caivAjamIDho nAma pArthivaH babhUva bharatazreSTha yajvA dharmabhRtAM varaH 3 tasya putro manA AsIj jahnur nAma narezvaraH duhitRtvam anuprAptA gaGgA yasya mahAtmanaH 4 tasyAtmajas tulyaguNaH sindhudvIpo mahAyazAH sindhudvIpAc ca rAjarSir balAkAzvo mahAbalaH 5 vallabhas tasya tanayaH sAkSAd dharma ivAparaH kuzikas tasya tanayaH sahasrAkSasamadyutiH 6 kuzikasyAtmajaH zrImAn gAdhir nAma janezvaraH aputraH sa mahAbAhur vanavAsam udAvasat 7 kanyA jajJe sutA tasya vane nivasataH sutaH nAmnA satyavatI nAma rUpeNApratimA bhuvi 8 tAM vavre bhArgavaH zrImAMz cyavanasyAtmajaH prabhuH RcIka iti vikhyAto vipule tapasi sthitaH 9 sa tAM na pradadau tasmai RcIkAya mahAtmane daridra iti matvA vai gAdhiH zatrunibarhaNaH 10 pratyAkhyAya punar yAntam abravId rAjasattamaH zulkaM pradIyatAM mahyaM tato vetsyasi me sutAm 11 [r] kiM prayacchAmi rAjendra tubhyaM zulkam ahaM nRpa duhitur brUhy asaMsakto mAtrAbhUt te vicAraNA 12 [gAdhi] candrarazmiprakAzAnAM hayAnAM vAtaraMhasAm ekataH zyAma karNAnAM sahasraM dehi bhArgava 13 [bh] tataH sa bhRguzArdUlaz cyavanasyAtmajaH prabhuH abravId varuNaM devam AdityaM patim ambhasAm 14 ekataH zyAma karNAnAM hayAnAM candra varcasAm sahasraM vAtavegAnAM bhikSe tvAM deva sattama 15 tatheti varuNo deva Adityo bhRgusattamam uvAca yatra te chandas tatrotthAsyanti vAjinaH 16 dhyAta mAtre RcIkena hayAnAM candra varcasAm gaGgA jalAt samuttasthau sahasraM vipulaujasAm 17 adUre kanyakubjasya gaGgAyAs tIram uttamam azvatIrthaM tad adyApi mAnavAH paricakSate 18 tat tadA gAdhaye tAta sahasraM vAjinAM zubham RcIkaH pradadau prItaH zulkArthaM japatAM varaH 19 tataH sa vismito rAjA gAdhiH zApabhayena ca dadau tAM samalaMkRtya kanyAM bhRgusutAya vai 20 jagrAha pANiM vidhinA tasya brahmarSisattamaH sA ca taM patim AsAdya paraM harSam avApa ha 21 sa tutoSa ca viprarSis tasyA vRttena bhArata chandayAm Asa caivainAM vareNa varavarNinIm 22 mAtre tat sarvam Acakhyau sA kanyA rAjasattamam atha tAm abravIn mAtA sutAM kiM cid avAGmukhIm 23 mamApi putri bhartA te prasAdaM kartum arhati apatyasya pradAnena samarthaH sa mahAtapAH 24 tataH sA tvaritaM gatvA tat sarvaM pratyavedayat mAtuz cikIrSitaM rAjann RcIkas tAm athAbravIt 25 guNavantam apatyaM vai tvaM ca sA janayiSyathaH jananyAs tava kalyANi mA bhUd vai praNayo 'nyathA 26 tava caiva guNazlAghI putra utpatsyate zubhe asmad vaMzakaraH zrImAMs tava bhrAtA ca vaMzakRt 27 RtusnAtA ca sAzvatthaM tvaM ca vRkSam udumbaram pariSvajethAH kalyANi tata iSTam avApsyathaH 28 carudvayam idaM caiva mantrapUtaM zucismite tvaM ca sA copayuJjIthAM tataH putrAv avApsyathaH 29 tataH satyavatI hRSTA mAtaraM pratyabhASata yad RcIkena kathitaM tac cAcakhyau carudvayam 30 tAm uvAca tato mAtA sutAM satyavatIM tadA putri mUrdhnA prapannAyAH kuruSva vacanaM mama 31 bhartrA ya eSa dattas te carur mantrapuraskRtaH etaM prayaccha mahyaM tvaM madIyaM tvaM gRhANa ca 32 vyatyAsaM vRkSayoz cApi karavAva zucismite yadi pramANaM vacanaM mama mAtur anindite 33 vyaktaM bhagavatA cAtra kRtam evaM bhaviSyati tato me tvac carau bhAvaH pAdape ca sumadhyame kathaM viziSTo bhrAtA te bhaved ity eva cintaya 34 tathA ca kRtavatyau te mAtA satyavatI ca sA atha garbhAv anuprApte ubhe te vai yudhiSThira 35 dRSTvA garbham anuprAptAM bhAryAM sa ca mahAn RSiH uvAca tAM satyavatIM durmanA bhRgusattamaH 36 vyatyAsenopayuktas te carur vyaktaM bhaviSyati vyatyAsaH pAdape cApi suvyaktaM te kRtaH zubhe 37 mayA hi vizvaM yad brahma tvac carau saMnivezitam kSatravIryaM ca sakalaM carau tasyA nivezitam 38 trilokavikhyAta guNaM tvaM vipraM janayiSyasi sA ca kSatraM viziSTaM vai tata etat kRtaM mayA 39 vyatyAsas tu kRto yasmAt tvayA mAtrA tathaiva ca tasmAt sA brAhmaNazreSThaM mAtA te janayiSyati 40 kSatriyaM tUgra karmANaM tvaM bhadre janayiSyasi na hi te tat kRtaM sAdhu mAtRsnehena bhAmini 41 sA zrutvA zokasaMtaptA papAta varavarNinI bhUmau satyavatI rAjaMz chinneva rucirA latA 42 pratilabhya ca sA saMjJAM zirasA praNipatya ca uvAca bhAryA bhartAraM gAdheyI brAhmaNarSabham 43 prasAdayantyAM bhAryAyAM mayi brahma vidAM vara prasAdaM kuru viprarSe na me syAt kSatriyaH sutaH 44 kAmaM mamogra karmA vai pautro bhavitum arhati na tu me syAt suto brahmann eSa me dIyatAM varaH 45 evam astv iti hovAca svAM bhAryAM sumahAtapAH tataH sA janayAm Asa jamadagniM sutaM zubham 46 vizvAmitraM cAjanayad godher bhAryA yazasvinI RSeH prabhAvAd rAjendra brahmarSiM brahmavAdinam 47 tato brAhmaNatAM yAto vizvAmitro mahAtapAH kzatriyaH so 'py atha tathA brahma vaMzasya kArakaH 48 tasya putrA mahAtmAno brahma vaMzavivardhanAH tapasvino brahma vido gotra kartAkra eva ca 49 madhuc chandaz ca bhagavAn devarAtaz ca vIryavAn akSINaz ca zakuntaz ca babhruH kAlapathas tathA 50 yAjJavalkyaz ca vikhyAtas tathA sthUNo mahAvrataH ulUko yamadUtaz ca tatharSiH saindhavAyanaH 51 karNa jaGghaz ca bhagavAn gAlavaz ca mahAn RSiH RSir vajras tathAkhyAtaH zAlaGkAyana eva ca 52 lAlATyo nAradaz caiva tathA kUrca mukhaH smRtaH vAdulir musalaz caiva rakSogrIvas tathaiva ca 53 aGghriko naikabhRc caiva zilA yUpaH sitaH zuciH cakrako mArutantavyo vAtaghno 'thAlzvalAyanaH 54 zyAmAyano 'tha gArgyaz ca jAbAliH suzrutas tathA kArISir atha saMzrutyaH parapaurava tantavaH 55 mahAn RSiz ca kapilas tatharSis tArakAyanaH tathaiva copagahanas tatharSiz cArjunAyanaH 56 mArgamitrir hiraNyAkSo jaGghArir babhru vAhanaH sUtir vibhUtiH sUtaz ca suraGgaz ca tathaiva hi 57 ArAddhir nAmayaz caiva cAmpeyojjayanau tathA navatantur bakanakhaH zayona ratir eva ca 58 zayo ruhaz cAru matsyaH zirISI cAtha gArdabhiH ujja yoniradApekSI nAradI ca mahAn RSiH vizvAmitrAtmajAH sarve munayo brahmavAdinaH 59 tan naiSa kSatriyo rAjan vizvAmitro mahAtapAH RcIkenAhitaM brahma param etad yudhiSThira 60 etat te sarvam AkhyAtaM tattvena bharatarSabha vizvAmitrasya vai janma somasUryAgnitejasaH 61 yatra yatra ca saMdeho bhUyas te rAjasattama tatra tatra ca mAM brUhi chettAsmi tava saMzayAn | | 1 [y] AnRzaMsasya dharmasya guNAn bhakta janasya ca zrotum icchAmi kArtsnyena tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] viSaye kAzirAjasya grAmAn niSkramya lubdhakaH sa viSaM kANDam AdAya mRgayAm Asa vai mRgam 3 tatra cAmiSa lubdhena lubdhakena mahAvane avidUre mRgaM dRSTvA bANaH pratisamAhitaH 4 tena durvAritAstreNa nimittacapaleSuNA mahAn vanatarur viddho mRgaM tatra jighAMsatA 5 sa tIkSNaviSadigdhena zareNAti balAtkRtaH utsRjya phalapatrANi pAdapaH zoSam AgataH 6 tasmin vRkSe tathA bhUte koTareSu ciroSitaH na jahAti zuko vAsaM tasya bhaktyA vanaspateH 7 niSpracAro nirAhAro glAnaH zithila vAg api kRtajJaH saha vRkSeNa dharmAtmA sa vyazuSyata 8 tam udAraM mahAsattvam atimAnuSa ceSTitam samaduHkhasukhaM jJAtvA vismitaH pAkazAsanaH 9 tataz cintAm upagataH zakraH katham ayaM dvijaH tiryagyonAv asaMbhAvyam AnRzaMsyaM samAsthitaH 10 atha vA nAtra citraM hIty abhavad vAsavasya tu prANinAm iha sarveSAM sarvaM sarvatra dRzyate 11 tato brAhmaNa veSeNa mAnuSaM rUpam AsthitaH avatIrya mahIM zakras taM pakSiNam uvAca ha 12 zukabhoH pakSiNAM zreSTha dAkSeyI suprajAs tvayA pRcche tvA zuSkam etaM vai kasmAn na tyajasi drumam 13 atha pRSTaH zukaH prAha mUrdhnA samabhivAdya tam svAgataM devarAjAya vijJAtas tapasA mayA 14 tato dazazatAkSeNa sAdhu sAdhv iti bhASitam aho vijJAnam ity evaM tapasA pUjitas tataH 15 tam evaM zubhakarmANaM zukaM paramadhArmikam vijAnann api tAmprAptiM papraccha balasUdanaH 16 niSpatram aphalaM zuSkam azaraNyaM patatriNAm kimarthaM sevase vRkSaM yadA mahad idaM vanam 17 anye 'pi bahavo vRkSAH patrasaMchanna koTarAH zubhAH paryAptasaMcArA vidyante 'smin mahAvane 18 gatAyuSam asAmarthyaM kSINasAraM hatazriyam vimRzya prajJayA dhIrajahImaM hy asthiraM drumam 19 tad upazrutya dharmAtmA zukaH zukreNa bhASitam sudIrgham abhiniHzvasya dIno vAkyam uvAca ha 20 anatikramaNIyAni daivatAni zacIpate yatrAbhavas tatra bhavas tan nibodha surAdhipa 21 asminn ahaM drume jAtaH sAdhubhiz ca guNair yutaH bAlabhAve ca saMguptaH zatribhiz ca na dharSitaH 22 kim anukroza vaiphalyam utpAdayasi me 'nagha AnRzaMsye 'nuraktasya bhaktasyAnugatasya ca 23 anukrozo hi sAdhUnAM sumahad dharmalakSaNam anukrozaz ca sAdhUnAM sadA prItiM prayacchati 24 tvam eva daivataiH sarvaiH pRcchyase dharmasaMzayAn atas tvaM devadevAnAm Adhipatye pratiSThitaH 25 nArhasi tvaM sahasrAkSa tyAjayitveha bhaktitaH samartham upajIvyemaM tyajeyaM katham adya vai 26 tasya vAkyena saumyena harSitaH pAkazAsanaH zukaM provAca dharmajJam AnRzaMsyena toSitaH 27 varaM vRNISveti tadA sa ca vavre varaM zukaH AnRzaMsya paro nityaM tasya vRkSasya saMbhavam 28 viditvA ca dRDhAM zakras tAM zuke zIlasaMpadam prItaH kSipram atho vRkSam amRtenAvasiktavAn 29 tataH phalAni patrANi zAkhAz cApi manoramAH zukasya dRDhabhaktitvAc chrImattvaM cApasa drumaH 30 zukaz ca karmaNA tena AnRzaMsya kRtena ha AyuSo 'nte mahArAja prApa zakra salokatAm 31 evam eva manuSyendra bhaktimantaM samAzritaH sarvArthasiddhiM labhate zukaM prApya yathA drumaH | | 1 [y] pitAmaha mahAprAjJa sarvazAstravizArada daive puruSakAre ca kiM svic chreSThataraM bhavet 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam vasiSThasya ca saMvAdaM brahmaNaz ca yudhiSThira 3 daivamAnuSayoH kiM svit karmaNoH zreSTham ity uta purA vasiSTho bhagavAn pitAmaham apRcchata 4 tataH padmodbhavo rAjan devadevaH pitAmahaH uvAca madhuraM vAkyam arthavad dhetu bhUSitam 5 nAbIjaM jAyate kiM cin na bIjena vinA phalam bIjAd bIjaM prabhavati bIjAd eva phalaM smRtam 6 yAdRzaM vapate bIjaM kSetram AsAdya karSakaH sukRte duSkRte vApi tAdRzaM labhate phalam 7 yathA bIjaM vinA kSetram uptaM bhavati niSphalam tathA puruSakAreNa vinA daivaM na sidhyati 8 kSetraM puruSakAras tu daivaM bIjam udAhRtam kSRtra bIjasamAyogAt tataH sasyasamRdhyate 9 karmaNaH phalanirvRttiM svayam aznAti kArakaH pratyakSaM dRzyate loke kRtasyApy akRtasya ca 10 zubhena karmaNA saukhyaM duHkhaM pApena karmaNA kRtaM sarvatra labhate nAkRtaM bhujyate kva cit 11 kRtI sarvatra labhate pratiSThAM bhAgyavikSataH akRtI labhate bhraSTaH kSate kSArAvasecanam 12 tapasA rUpasaubhAgyaM ratnAni vividhAni ca prApyate karmaNA sarvaM na daivAd akRtAtmanA 13 tathA svargaz ca bhogaz ca niSThA yA ca manISitA sarvaM puruSakAreNa kRtenehopapadyate 14 jyotIMSi tridazA nAgA yakSAz candrArkamArutAH sarve puruSakAreNa mAnuSyAd devatAM gatAH 15 artho vA mitravargo vA aizvaryaM vA kulAnvitam zrIz cApi durlabhA bhoktuM tathaivAkRta karmabhiH 16 zaucena labhate vipraH kSatriyo vikrameNa ca vaizyaH puruSakAreNa zUdraH zuzrUSayA zriyam 17 nAdAtAraM bhajanty arthA na klIbaM nApi niSkriyam nAkarma zIlaM nAzUraM tathA naivAtapasvinam 18 yena lokAs trayaH sRSTA daityAH sarvAz ca devatAH sa eSa bhagavAn viSNuH samudre tapyate tapaH 19 svaM cet karmaphalaM na syAt sarvam evAphalaM bhavet loko daivaM samAlambya udAsIno bhaven na tu 20 akRtvA mAnuSaM karma yo daivam anuvartate vRthA zrAmyati saMprApya patiM klIbam ivAGganA 21 na tathA mAnuSe loke bhayam asti zubhAzubhe yathA tridazaloke hi bhayam alpena jAyate 22 kRtaH puruSakAras tu daivam evAnuvartate na daivam akRte kiM cit kasya cid dAtum arhati 23 yadA sthAnAny anityAni dRzyante daivateSv api kathaM karma vinA daivaM sthAsyate sthApayiSyati 24 na daivatAni loke 'smin vyApAraM yAnti kasya cit vyAsaGgaM janayanty ugram AtmAbhibhavazaGkayA 25 RSINAM devatAnAM ca sadA bhavati vigrahaH kasya vAcA hy adaivaM syAd yato daivaM pravartate 26 kathaM cAsya samutpattir yathA daivaM pravartate evaM tridazaloke 'pi prApyante bahavaz chalAH 27 Atmaiva hy Atmano bandhur Atmaiva ripur AtmanaH Atmaiva cAtmanaH sAkSI kRtasyApy akRtasya ca 28 kRtaM ca vikRtaM kiM cit kRte karmaNi sidhyati sukRte duSkRtaM karma na yathArthaM prapadyate 29 devAnAM zaraNaM puNyaM sarvaM puNyair avApyate puNyazIlaM naraM prApya kiM daivaM prakariSyati 30 purA yayAtir vibhraSTaz cyAvitaH patitaH kSitau punar AropitaH svargaM dauhitraiH puNyakarmabhiH 31 purUravAz ca rAjarSir dvijair abhihitaH purA aila ity abhivikhyAtaH svargaM prApto mahIpatiH 32 azvamedhAdibhir yajJaiH satkRtaH kosalAdhipaH maharSizApAt saudAsaH puruSAdatvam AgataH 33 azvatthAmA ca rAmaz ca muniputrau dhanurdharau na gacchataH svargalokaM sukRteneha karmaNA 34 vasur yajJazatair iSTvA dvitIya iva vAsavaH mithyAbhidhAnenaikena rasAtalatalaM gataH 35 balir vairocanir baddhodharmapAzena daivataiH viSNoH puruSakAreNa pAtAlazayanaH kRtaH 36 zakrasyodasya caraNaM prasthito janamejayaH dvija strINAM vadhaM kRtvA kiM daivena na vAritaH 37 ajJAnAd brAhmaNaM hatvA spRSTo bAlavadhena ca vaizampAyana viprarSiH kiM daivena nivAritaH 38 gopradAnena mithyA ca brAhmaNebhyo mahAmakhe purA nRgaz ca rAjarSiH kRkalAsatvam AgataH 39 dhundhumAraz ca rAjarSiH satreSv eva jarAM gataH prItidAyaM parityajya suSvApa sa girivraje 40 pANDavAnAM hRtaM rAjyaM dhArtarASTrair mahAbalaiH punaH pratyAhRtaM caiva na daivAd bhujasaMzrayAt 41 tapo niyamasaMyuktA munayaH saMzitavratAH kiM te daivabalAc chApam utsRjante na karmaNA 42 pApam utsRjate loke sarvaM prApya sudurlabham lobhamohasamApannaM na daivaM trAyate naram 43 yathAgniH pavanoddhUtaH sUkSmo 'pi bhavate mahAn tathA karma samAyuktaM daivaM sAdhu vivardhate 44 yathA tailakSayAd dIpaH pramlAnim upagacchati tathA karma kSayAd daivaM pramlAnim upagacchati 45 vipulam api dhanaughaM prApya bhogAn striyo vA; puruSa iha na zaktaH karma hIno 'pi bhoktum sunihitam api cArthaM daivatai rakSyamANaM; vyayaguNam api sAdhuM karmaNA saMzrayante 46 bhavati manujalokAd devaloko viziSTo; bahutara susamRddhyA mAnuSANAM gRhANi pitRvanabhavanAbhaM dRzyate cAmarANAM; na ca phalati vikarmA jIvalokena daivam 47 vyapanayati vimArgaM nAsti daive prabhutvaM; gurum iva kRtam agryaM karma saMyAti daivam anupahatam adInaM kAmakAreNa daivaM; nayati puruSakAraH saMcitas tatra tatra 48 etat te sarvam AkhyAtaM mayA vai munisattama phalaM puruSakArasya sadA saMdRzya tattvataH 49 abhyutthAnena daivasya samArabdhena karmaNA vidhinA karmaNA caiva svargamArgam avApnuyAt | | 1 [y] karmaNAM me samastAnAM zubhAnAM bharatarSabha phalAni mahatAM zreSTha prabrUhi paripRcchataH 2 [bh] rahasyaM yad RSINAM tu tac chRNuSva yudhiSThira yA gatiH prApyate yena pretya bhAve cirepsitA 3 yena yena zarIreNa yad yat karma karoti yaH tena tena zarIreNa tat tat phalam upAznute 4 yasyAM yasyAm avasthAyAM yat karoti zubhAzubham tasyAM tasyAm avasthAyAM bhuGkte janmani janmani 5 na nazyati kRtaM karma sadA paJcendriyair iha te hy asya sAkSiNo nityaM SaSTha AtmA tathaiva ca 6 cakSur dadyAn mano dadyAd vAcaM dadyAc ca sUnRtAm anuvrajed upAsIta sa yajJaH paJca dakSiNaH 7 yo dadyAd aparikliSTam annam adhvani vartate zrAntAyAdRSTa pUrvAya tasya puNyaphalaM mahat 8 sthaNDile zayamAnAnAM gRhANi zayanAni ca cIravalkala saMvIte vAsAMsy AbharaNAni ca 9 vAhanAsana yAnAni yogAtmani tapodhane agnIn upazayAnasya rAjapauruSam ucyate 10 rasAnAM pratisaMhAre saubhAgyam anugacchati AmiSa pratisaMhAre pazUn putrAMz ca vindati 11 avAkzirAs tu yo lambed udavAsaM ca yo vaset satataM caikazAyI yaH sa labhetepsitAM gatim 12 pAdyam Asanam evAtha dIpam annaM pratizrayam dadyAd atithipUjArthaM sa yajJaH paJca dakSiNaH 13 vIrAsanaM vIrazayyAM vIra sthAnam upAsataH akSayAs tasya vai lokAH sarvakAmagamAs tathA 14 dhanaM labheta dAnena maunenAjJAM vizAM pate upabhogAMz ca tapasA brahmacaryeNa jIvitam 15 rUpam aizvaryam Arogyam ahiMsA phalam aznute phalamUlAzinAM rAjyaM svargaH parNAzinAM tathA 16 prAyopavezanAd rAjyaM sarvatra sukham ucyate svargaM satyena labhate dIkSayA kulam uttamam 17 gavADhyaH zAkadIkSAyAM svargagAmI tRNAzanaH striyas triSavaNaM snAtvA vAyuM pItvA kratuM labhet 18 salilAzI bhaved yaz ca sadAgniH saMskRto dvijaH maruM sAdhayato rAjyaM nAkapRSTham anAzake 19 upavAsaM ca dIkSAM ca abhiSekaM ca pArthiva kRtvA dvAdaza varSANi vIra sthAnAd viziSyate 20 adhItya sarvavedAn vai sadyo duHkhAt pramucyate mAnasaM hi caran dharmaM svargalokam avApnuyAt 21 yA dustyajA durmatibhir yAnajIryati jIryataH yo 'sau prANAntiko rogas tAM tRSNAM tyajataH sukham 22 yathA dhenu sahasreSu vatso vindati mAtaram evaM pUrvakRtaM karma kartAram anugacchati 23 acodyamAnAni yathA puSpANi ca phalAni ca svakAlaM nAtivartante tathA karma purA kRtam 24 jIryanti jIryataH kezA dantA jIryanti jIryataH cakSuH zrotre ca jIryete tRSNaikA tu na jIryate 25 yena prINAti pitaraM tena prItaH prajApatiH prINAti mAtaraM yena pRthivI tena pUjitA yena prINAty upAdhyAyaM tena syAd brahma pUjitam 26 sarve tasyAdRtA dharmA yasyaite traya AdRtAH anAdRtAs tu yasyaite sarvAs tasyAphalAH kriyAH 27 [v] bhISmasya tad vacaH zrutvA vismitAH kurupuMgavAH Asan prahRSTamanasaH prItimanto 'bhavaMs tadA 28 yan mantre bhavati vRthA prayujyamAne; yat some bhavati vRthAbhiSUyamANe yac cAgnau bhavati vRthAbhihUyamAne; tat sarvaM bhavati vRthAbhidhIyamAne 29 ity etad RSiNA proktam uktavAn asmi yad vibho zubhAzubhaphalaprAptau kim ataH zrotum icchasi | | 1 [y] ke pUjyAH ke namaH kAryAH kAn namasyasi bhArata etan me sarvam AcakSva yeSAM spRhayase nRpa 2 uttamApad gatasyApi yatra te vartate manaH manuSyaloke sarvasmin yad amutreha cApy uta 3 [bh] spRhayAmi dvijAtInAM yeSAM brahma paraM dhanam yeSAM svapratyayaH svargas tapaHsvAdhyAyasAdhanaH 4 yeSAM vRddhAz ca bAlAz ca pitRpaitAmahIM dhuram udvahanti na sIdanti teSAM vai spRhayAmy aham 5 vidyAsv abhivinItAnAM dAntAnAM mRdubhASiNAm zrutavRttopapannAnAM sadAkSara vidAM satAm 6 saMsatsu vadatAM yeSAM haMsAnAm iva saMghazaH maGgalya rUpA rucirA divyajImUtaniHsvanAH 7 samyag uccAritA vAcaH zrUyante hi yudhiSThira zuzrUSamANe nRpatau pretya ceha sukhAvahAH 8 ye cApi teSAM zrotAraH sadA sadasi saMmatAH vijJAnaguNasaMpannAs teSAM ca spRhayAmy aham 9 susaMskRtAni prayatAH zucIni guNavanti ca dadaty annAni tRptyarthaM brAhmaNebhyo yudhiSThira ye cApi satataM rAjaMs teSAM ca spRhayAmy aham 10 zakyaM hy evAhave yoddhuM na dAtum anasUyitam zUrA vIrAz ca zatazaH santi loke yudhiSThira teSAM saMkhyAyamAnAnAM dAnazUro viziSyate 11 dhanyaH syAM yady ahaM bhUyaH saumya brAhmaNako 'pi vA kule jAto dharmagatis tapo vidyA parAyaNaH 12 na me tvattaH priyataro loke 'smin pANDunandana tvattaz ca me priyatarA brAhmaNA bharatarSabha 13 yathA mama priyatarAs tvatto viprAH kurUdvaha tena satyena gaccheyaM lokAn yatra sa zaMtanuH 14 na me pitA priyataro brAhmaNebhyas tathAbhavat na me pituH pitA vApi ye cAnye 'pi suhRjjanAH 15 na hi me vRjinaM kiM cid vidyate brAhmaNeSv iha aNu vA yadi vA sthUlaM viditaM sAdhu karmabhiH 16 karmaNA manasA vApi vAcA vApi paraMtapa yan me kRtaM brAhmaNeSu tenAdya na tapAmy aham 17 brahmaNya iti mAm Ahus tayA vAcAsmi toSitaH etad eva pavitrebhyaH sarvebhyaH paramaM smRtam 18 pazyAmi lokAn amalAJ zucIn brAhmaNa yAyinaH teSu me tAta gantavyam ahnAya ca cirAya ca 19 yathA patyAzrayo dharmaH strINAM loke yudhiSThira sa devaH sA gatir nAnyA kSatriyasya tathA dvijAH 20 kSatriyaH zatavarSI ca dazavarSI ca brAhmaNaH pitA putrau ca vijJeyau tayo hi brAhmaNaH pitA 21 nArI tu patyabhAve vai devaraM kurute patim pRthivI brAhmaNAlAbhe kSatriyaM kurute patim 22 putravac ca tato rakSyA upAsyA guruvac ca te agnivac copacaryA vai brAhmaNAH kurusattama 23 RjUn sataH satyazIlAn sarvabhUtahite ratAn AzIviSAn iva kruddhAn dvijAn upacaret sadA 24 tejasas tapasaz caiva nityaM bibhyed yudhiSThira ubhe caite parityAjye tejaz caiva tapas tathA 25 vyavasAyas tayoH zIghram ubhayor eva vidyate hanyuH kruddhA mahArAja brAhmaNA ye tapasvinaH 26 bhUyaH syAd ubhayaM dattaM brAhmaNAd yad akopanAt kuryAd ubhayataH zeSaM dattazeSaM na zeSayet 27 daNDapANir yathA goSu pAlo nityaM sthiro bhavet brAhmaNAn brahma ca tathA kSatriyaH paripAlayet 28 piteva putrAn rakSethA brAhmaNAn brahmatejasaH gRhe caiSAm avekSethAH kac cid astIha jIvanam | | 1 [y] brAhmaNAnAM tu ye loke pratizrutya pitAmaha na prayacchanti mohAt te ke bhavanti mahAmate 2 etan me tattvato brUhi dharmaM dharmabhRtAM vara pratizrutya durAtmAno na prayacchanti ye narAH 3 [bh] yo na dadyAt pratizrutya svalpaM vA yadi vA bahu AzAs tasya hatAH sarvAH klIbasyeva prajA phalam 4 yAM rAtriM jAyate pApo yAM ca rAtriM vinazyati etasminn antare yad yat sukRtaM tasya bhArata yac ca tasya hutaM kiM cit sarvaM tasyopahanyate 5 atraitad vacanaM prAhur dharmazAstravido janAH nizamya bharatazreSTha buddhyA paramayuktayA 6 api codAharantImaM dharmazAstravido janAH azvAnAM zyAma karNAnAM sahasreNa sa mucyate 7 atraivodAharantImam itihAsaM purAtanam sRgAlasya ca saMvAdaM vAnarasya ca bhArata 8 tau sakhAyau purA hy AstAM mAnuSatve paraMtapa anyAM yoniM samApannau sArgAlIM vAnarIM tathA 9 tataH parAsUn khAdantaM sRgAlaM vAnaro 'bravIt zmazAnamadhye saMprekSya pUrvajAtim anusmaran 10 kiM tvayA pApakaM karmakRtaM pUrvaM sudAruNam yas tvaM zmazAne kRtakAn pUtikAn atsi kutsitAn 11 evam uktaH pratyuvAca sRgAlo vAnaraM tadA brAhmaNasya pratizrutya na mayA tad upAkRtam 12 tat kRte pApikAM yonim Apanno 'smi plavaMgama tasmAd evaMvidhaM bhakSyaM bhakSayAmi bubhukSitaH 13 ity etad bruvato rAjan brAhmaNasya mayA zrutam kathAM kathayataH puNyAM dharmajJasya purAtanIm 14 zrutaM cApi mayA bhUyaH kRSNasyApi vizAM pate kathAM kathayataH pUrvaM brAhmaNaM prati pANDava 15 evam eva ca mAM nityaM brAhmaNAH saMdizanti vai pratizrutya bhaved deyaM nAzA kAryA hi brAhmaNaiH 16 brAhmaNo hy AzayA pUrvaM kRtayA pRthivIpate susamiddho yathA dIptaH pAvakas tadvidhaH smRtaH 17 yaM nirIkSeta saMkruddha AzayA pUrvajAtayA pradaheta hi taM rAjan kakSam akSayya bhug yathA 18 sa eva hi yadA tuSTo vacasA pratinandati bhavaty agada saMkAzo viSaye tasya bhArata 19 putrAn pautrAn pazUMz caiva bAndhavAn sacivAMs tathA puraM janapadaM caiva zAntir iSTeva puSyati 20 etad dhi paramaM tejo brAhmaNasyeha dRzyate sahasrakiraNasyeva savitur dharaNItale 21 tasmAd dAtavyam eveha pratizrutya yudhiSThira yadIcchec chobhanAM jAtiM prAptuM bharatasattama 22 brAhmaNasya hi dattena dhruvaM svargo hy anuttamaH zakyamprAptuM vizeSeNa dAnaM hi mahatI kriyA 23 ito dattena jIvanti devatAH pitaras tathA tasmAd AnAni deyAni brAhmaNebhyo vijAnatA 24 mahad dhi bharatazreSTha brAhmaNas tIrtham ucyate velAyAM na tu kasyAM cid gacched vipro hy apUjitaH | | 1 [y] mitra saudRda bhAvena upadezaM karoti yaH jAtyAvarasya rAjarSe doSas tasya bhaven na vA 2 etad icchAmi tattvena vyAkhyAtuM vai pitAmaha sUkSmA gatir hi dharmasya yatra muhyanti mAnavAH 3 [bh] atra te vartayiSyAmi zRNu rAjan yathAgamam RSINAM vadatAM pUrvaM zrutam AsId yathA mayA 4 upadezo na kartavyo jAtihInasya kasya cit upadeze mahAn doSa upAdhyAyasya bhASyate 5 nidarzanam idaM rAjaJ zRNu me bharatarSabha durukta vacane rAjan yathApUrvaM yudhiSThira brahmAzramapade vRttaM pArzve himavataH zubhe 6 tatrAzramapadaM puNyaM nAnAvRkSagaNAyutam bahu gulmalatAkIrNaM mRgadvijaniSevitam 7 siddhacAraNasaMghuSTaM ramyaM puSpitakAnanam vratibhir bahubhiH kIrNaM tApasair upazobhitam 8 brAhmaNaiz ca mahAbhAgaiH sUryajvalana saMnibhaiH niyamavratasaMpannaiH samAkIrNaM tapasvibhiH dIkSitair bharatazreSTha yatAhAraiH kRtAtmabhiH 9 vedAdhyayanaghoSaiz ca nAditaM bharatarSabha vAlakhilyaiz ca bahubhir yatibhiz ca niSevitam 10 tatra kaz cit samutsAhaM kRtvA zUdro dayAnvitaH Agato hy AzramapadaM pUjitaz ca tapasvibhiH 11 tAMs tu dRSTvA munigaNAn devakalpAn mahaujasaH vahato vividhA dIkSAH saMprahRSyata bhArata 12 athAsya buddhir abhavat tapasye bharatarSabha tato 'bravIt kulapatiM pAdau saMgRhya bhArata 13 bhavatprasAdAd icchAmi dharmaM cartuM dvijarSabha tan mAM tvaM bhagavan vaktuM pravrAjayitum arhasi 14 varNAvaro 'haM bhagavaJ zUdro jAtyAsmi sattama zuzrUSAM kartum icchAmi prapannAya prasIda me 15 [kulapati] na zakyam iha zUdreNa liGgam Azritya vartitum AsyatAM yadi te buddhiH zuzrUSA nirato bhava 16 [bh] evam uktas tu muninA sa zUdro 'cintayan nRpa katham atra mayA kAryaM zraddhA dharme parA ca me vijJAtam evaM bhavatu kariSye priyam AtmanaH 17 gatvAzramapadAd dUram uTajaM kRtavAMs tu saH tatra vediM ca bhUmiM ca devatAyatanAni ca nivezya bharatazreSTha niyamastho 'bhavat sukham 18 abhiSekAMz ca niyamAn devatAyataneSu ca baliM ca kRtvA hutvA ca devatAM cApy apUjayat 19 saMkalpaniyamopetaH phalAhAro jitendriyaH nityaM saMnihitAbhiz ca oSadhIbhiH phalais tathA 20 atithIn pUjayAm Asa yathAvat samupAgatAn evaM hi sumahAn kAlo vyatyakrAmat sa tasya vai 21 athAsya munir Agacchat saMgatyA vai tam Azramam saMpUjya svAgatenarSiM vidhivat paryatoSayat 22 anukUlAH kathAH kRtvA yathAvat paryapRcchata RSiH paramatejasvI dharmAtmA saMyatendriyaH 23 evaM sa bahuzas tasya zUdrasya bharatarSabha so 'gacchad Azramam RSiH zUdraM draSTuM nararSabha 24 atha taM tApasaM zUdraH so 'bravId bharatarSabha pitRkAryaM kariSyAmi tatra me 'nugrahaM kuru 25 bADham ity eva taM vipra uvAca bharatarSabha zucir bhUtvA sa zUdras tu tasyarSeH pAdyam Anayat 26 atha darbhAMz ca vanyAz ca oSadhIr bharatarSabha pavitram AsanaM caiva bRsIM ca samupAnayat 27 atha dakSiNam AvRtya bRsIM paramazIrSikAm kRtAm anyAyato dRSTvA tatas tam RSir abravIt 28 kuruSvaitAM pUrvazIrSAM bhava codan mukhaH zuciH sa ca tat kRtavAJ zUdraH sarvaM yad RSir abravIt 29 yathopadiSTaM medhAvI darbhAdIMs tAn yathAtatham havyakavya vidhiM kRtsnam uktaM tena tapasvinA 30 RSiNA pitRkArye ca sa ca dharmapathe sthitaH pitRkArye kRte cApi viSRSTaH sa jagAma ha 31 atha dIrghasya kAlasya sa tapyaJ zUdra tApasaH vane paJcatvam agamat sukRtena ca tena vai ajAyata mahArAja rAjavaMze mahAdyutiH 32 tathaiva sa RSis tAta kAladharmam avApya ha purohita kule vipra AjAto bharatarSabha 33 evaM tau tatra saMbhUtAv ubhau zUdra munI tadA krameNa vardhitau cApi vidyAsu kuzalAv ubhau 34 atharvavede vede ca babhUvarSir sunizcitaH kalpaprayoge cotpanne jyotiSe ca paraM gataH sakhye cApi parA prItis tayoz cApi vyavardhata 35 pitary uparate cApi kRtazaucaH sa bhArata abhiSiktaH prakRtibhI rAjaputraH sa pArthivaH abhiSiktena sa RSir abhiSiktaH purohitaH 36 sa taM purodhAya sukham avasad bharatarSabha rAjyaM zazAsa dharmeNa prajAz ca paripAlayan 37 puNyAhavAcane nityaM dharmakAryeSu cAsakRt utsmayan prAhasac cApi dRSTvA rAjA purohitam evaM sa bahuzo rAjan purodhasam upAhasat 38 lakSayitvA purodhAs tu bahu zastaM narAdhipam utsmayantaM ca satataM dRSTvAsau manyumAn abhUt 39 atha zUNye purodhAs tu saha rAjJA samAgataH kathAbhir anukUlAbhI rAjAnam abhirAmayat 40 tato 'bravIn narendraM sa purodhA bharatarSabha varam icchAmy ahaM tv ekaM tvayA dattaM mahAdyute 41 [r] varANAM te zataM dadyAM kum utaikaM dvijottama snehAc ca bahumAnAc ca nAsty adeyaM hi me tava 42 [purohita] ekaM vai varam icchAmi yadi tuSTo 'si pArthiva yad dadAsi mahArAja satyaM tad vada mAnRtam 43 [bh] bADham ity eva taM rAjA pratyuvAca yudhiSThira yadi jJAsyAmi vakSyAmi ajAnan na tu saMvade 44 [p] puNyAhavAcane nityaM dharmakRtyeSu cAsakRt zAnti homeSu ca sadA kiM tvaM hasasi vIkSya mAm 45 savrIDaM vai bhavati hi mano me hasatA tvayA kAmayA zApito rAjan nAnyathA vaktum arhasi 46 bhAvyaM hi kAraNenAtra na te hAsyam akAraNam kautUhalaM me subhRzaM tattvena kathayasva me 47 [r] evam ukte tvayA vipra yad avAcyaM bhaved api avazyam eva vaktavyaM zRNuSvaika manA dvija 48 pUrvadehe yathAvRttaM tan nibodha dvijottama jAtiM smarAmy ahaM brahmann avadhAnena me zRNu 49 zUdro 'ham abhavaM pUrvaM tApaso bhRzasaMyutaH RSir ugratapAs tvaM ca tadAbhUr dvijasattama 50 prIyatA hi tadA brahman mamAnugraha buddhinA pitRkArye tvayA pUrvam upadezaH kRto 'nagha bRsyAM darbheSu havye ca kavye ca munisattama 51 etena karma doSeNa purodhAs tvam ajAyathAH ahaM rAjA ca viprendra pazya kAlasya paryayam matkRte hy upadezena tvayA prAptam idaM phalam 52 etasmAt kAraNAd brahman prahase tvAM dvijottama na tvAM paribhavan brahman prahasAmi gurur bhavAn 53 viparyayeNa me manyus tena saMtapyate manaH jAtiM smarAmy ahaM tubhyam atas tvAM prahasAmi vai 54 evaM tavograM hi tapa upadezena nAzitam purohitatvam utsRjya yatasva tvampunar bhave 55 itas tvam adhamAm anyAM mA yoniM prApsyase dvija gRhyatAM draviNaM vipra pUtAtmA bhava sattama 56 [bh] tato visRSTo rAjJA tu vipro dAnAny anekazaH brAhmaNebhyo dadau vittaM bhUmiM grAmAMz ca sarvazaH 57 kRcchrANi cIrtvA ca tato yathoktAmi dvijottamaH tIrthAni cAbhigatvA vai dAnAni vividhAni ca 58 dattvA gAz caiva viprANAM pUtAtmA so 'bhavad dvijaH tam eva cAzramaM gatvA cacAra vipulaM tapaH 59 tataH siddhiM parAM prApto brAhmaNo rAjasattama saMmataz cAbhavat teSAm Azrame ''zramavAsinAm 60 evaM prApto mahat kRcchram RSiH sa nRpasattama brAhmaNena na vaktavyaM tasmAd varNAvare jane 61 varjayed upadezaM ca sadaiva brAhmaNo nRpa upadezaM hi kurvANo dvijaH kRcchram avApnuyAt 62 eSitavyaM sadA vAcA nRpeNa dvijasattamAt na pravaktavyam iha hi kiM cid varNAvare jane 63 brAhmaNAH kSatriyA vaizyAs trayo varNA dvijAtayaH eteSu kathayan rAjan brAhmaNo na praduSyati 64 tasmAt sadbhir na vaktavyaM kasya cit kiM cid agrataH sUkSmA gatir hi dharmasya durjJeyA hy akRtAtmabhiH 65 tasmAn maunAni munayo dIkSAM kurvanti cAdRtAH duruktasya bhayAd rAjan nAnubhASanti kiM cana 66 dhArmikA guNasaMpannAH satyArjava parAyaNAH durukta vAcAbhihatAH prApnuvantIha duSkRtam 67 upadezo na kartavyaH kadA cid api kasya cit upadezAd dhi tat pApaM brAhmaNaH samavApnuyAt 68 vimRzya tasmAt prAjJena vaktavyaM dharmam icchatA satyAnRtena hi kRta upadezo hinasti vai 69 vaktavyam iha pRSTena vinizcitya viparyayam sa copadezaH kartavyo yena dharmam avApnuyAt 70 etat te sarvam AkhyAtam upadeze kRte sati mahAn klezo hi bhavati tasmAn nopadizet kva cit | | 1 [y] kIdRze puruSe tAta strISu vA bharatarSabha zrIH padmA vasate nityaM tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] atra te vartayiSyAmi yathAdRSTaM yathA zrutam rukmiNI devakIputra saMnidhau paryapRcchata 3 nArAyaNasyAGka gatAM jvalantIM; dRSTvA zriyaM padmasamAna vaktrAm kautUhalAd vismitacArunetrA; papraccha mAtA makaradhvajasya 4 kAnIha bhUtAny upasevase tvaM; saMtiSThatI kAni na sevase tvam tAni trilokezvara bhUtakAnte; tattvena me brUhi maharSikanye 5 evaM tadA zrIr abhibhASyamANA; devyA samakSaM garuDa dhvajasya uvAca vAkyaM madhurAbhidhAnaM; manoharaM candra mukhI prasannA 6 vasAmi satye subhage pragalbhe; dakSe nare karmaNi vartamAne nAkarma zIle puruSe vasAmi; na nAstike sAMkarike kRtaghne na bhinnavRtte na nRzaMsavRtte; na cApi caure na guruSv asUye 7 ye cAlpatejobalasattvasArA; hRSyanti kupyanti ca yatra tatra na devi tiSThAmi tathAvidheSu; nareSu saMsupta manoratheSu 8 yaz cAtmani prArthayate na kiM cid; yaz ca svabhAvopahatAntar AtmA teSv alpasaMtoSa rateSu nityaM; nareSu nAhaM nivasAmi devi 9 vasAmi dharmazIleSu dharmajJeSu mahAtmasu vRddhaseviSu dAnteSu sattvajJeSu mahAtmasu 10 strISu kSAntAsu dAntAsu devadvija parAsu ca vasAmi satyazIlAsu svabhAvaniratAsu ca 11 prakIrNabhANDAm anavekSya kAriNIM; sadA ca bhartuH pratikUlavAdinIm parasya vezmAbhiratAm alajjAm; evaMvidhAM strIM parivarjayAmi 12 lokAm acokSAm avalehinIM ca; vyapetadhairyAM kalahapriyAM ca nidrAbhibhUtAM satataM zayAnAm; evaMvidhAM strIM parivarjayAmi 13 satyAsu nityaM priyadarzanAsu; saubhAgyayuktAsu guNAnvitAsu vasAmi nArISu pativratAsu; kalyANa zIlAsu vibhUSitAsu 14 yAneSu kanyAsu vibhUSaNeSu; yajJeSu megheSu ca vRSTimatsu vasAmi phullAsu ca padminISu; nakSatravIthISu ca zAradISu 15 zaileSu goSTheSu tathA vaneSu; saraHsu phullotpalapaGkajeSu nadISu haMsasvananAditAsu; krauJcAvaghuSTa svarazobhitAsu 16 vistIrNakUlahrada zobhitAsu; tapasvisiddhadvija sevitAsu vasAmi nityaM subahUdakAsu; siMhair gajaiz cAkulitodakAsu matte gaje govRSabhe narendre; siMhAsane satpuruSe ca nityam 17 yasmin gRhe hUyate havyavAho; gobrAhmaNaz cArcyate devatAz ca kAle ca puSpair balayaH kriyante; tasmin gRhe nityam upaimi vAsam 18 svAdhyAyanityeSu dvijeSu nityaM; kSatre ca dharmAbhirate sadaiva vaizye ca kRSAbhirate vasAmi; zUdre ca zuzrUSaNanityayukte 19 nArAyaNe tv ekamanA vasAni; sarveNa bhAvena zarIrabhUtA tasmin hi dharmaH sumahAn niviSTo; brahmaNyatA cAtra tathA priyatvam 20 nAhaM zarIreNa vasAmi devi; naivaM mayA zakyam ihAbhidhAtum yasmiMs tu bhAvena vasAmi puMsi; sa vardhate dharmayazo 'rthakAmaiH | | 1 [y] strIpuMsayoH saMprayoge sparzaH kasyAdhiko bhavet etan me saMzayaM rAjan yathAvad vaktum arhasi 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam bhaGgAzvanena zakrasya yathA vairam abhUt purA 3 purA bhaGgAzvano nAma rAjarSir atidhArmikaH aputraH sa naravyAghra putrArthaM yajJam Aharat 4 agniSTuM nAma rAjarSir indra dviSTaM mahAbalaH prAyazcitteSu martyAnAM putra kAmasya ceSyate 5 indro jJAtvA tu taM yajJaM mahAbhAgaH surezvaraH antaraM tasya rAjarSer anvicchan niyatAtmanaH 6 kasya cit tv atha kAlasya mRgayAm aTato nRpa idam antaram ity eva zakro nRpam amohayat 7 ekAzvena ca rAjarSir bhrAnta indreNa mohitaH na dizo 'vindata nRpaH kSutpipAsArditas tadA 8 itaz cetaz ca vai dhAvaJ zramatRSNArdito nRpaH saro 'pazyat suruciraM pUrNaM paramavAriNA so 'vagAhya saras tAta pAyayAm Asa vAjinam 9 atha pItodakaM so 'zvaM vRkSe baddhvA nRpottamaH avagAhya tataH snAto rAjA strItvam avApa ha 10 AtmAnaM strIkRtaM dRSTvA vrIDito nRpasattamaH cintAnugata sarvAtmA vyAkulendriya cetanaH 11 ArohiSye kathaM tv azvaM kathaM yAsyAmi vai puram agniSTuM nAma iSTaM me putrANAM zatam aurasam 12 jAtaM mahAbalAnAM vai tAn pravakSyAmi kiM tv aham dAreSu cAsmadIyeSu paurajAnapadeSu ca 13 mRdutvaM ca tanutvaM ca viklavatvaM tathaiva ca strI guNA RSibhiH proktA dharmatattvArtha darzibhiH vyAyAmaH karkazatvaM ca vIryaM ca puruSe guNAH 14 pauruSaM vipranaSTaM me strItvaM kenApi me 'bhavat strIbhAvAt katham azvaM tu punar AroDhum utsahe 15 mahatA tv atha khedena AruhyAzvaM narAdhipaH punar AyAt puraM tAta strIbhUto nRpasattama 16 putrA dArAz ca bhRtyAz ca paurajAnapadAz ca te kiM nv idaM tv iti vijJAya vismayaM paramaM gatAH 17 athovAca sa rAjarSiH strIbhUto vadatAM varaH mRgayAm asmi niryAto balaiH parivRto dRDham udbhAntaH prAvizaM ghoram aTavIM daivamohitaH 18 aTavyAM ca sughorAyAM tRSNArtho naSTacetanaH saraH suruciraprakhyam apazyaM pakSibhir vRtam 19 tatrAvagADhaH strIbhUto vyaktaM daivAn na saMzayaH atRpta iva putrANAM dArANAM ca dhanasya ca 20 uvAca putrAMz ca tataH strIbhUtaH pArthivottamaH saMprItyA bhujyatAM rAjyaM vanaM yAsyAmi putrakAH abhiSicya saputrANAM zataM rAjA vanaM gataH 21 tAm Azrame striyaM tAta tApaso 'bhyavapadyata tApasenAsya putrANAm Azrame 'py abhavac chatam 22 atha sA tAn sutAn gRhya pUrvaputrAn abhASata puruSatve sutA yUyaM strItve ceme zataM sutAH 23 ekatra bhujyatAM rAjyaM bhrAtRbhAvena putrakAH sahitA bhrAtaras te 'tha rAjyaM bubhujire tadA 24 tAn dRSTvA bhrAtRbhAvena bhuJjAnAn rAjyam uttamam cintayAm Asa devendro manyunAbhipariplutaH upakAro 'sya rAjarSeH kRto nApakRtaM mayA 25 tato brAhmaNarUpeNa devarAjaH zatakratuH bhedayAm Asa tAn gatvA nagaraM vai nRpAtmajAn 26 bhrAtRRNAM nAsti saubhrAtraM ye 'py ekasya pituH sutAH rAjyahetor vivaditAH kazyapasya surAsurAH 27 yUyaM bhaGgAzvanApatyAs tApasasyetare sutAH kazyapasya surAz caiva asurAz ca sutAs tathA yuSmAkaM paitRkaM rAjyaM bhujyate tApasAtmajaiH 28 indreNa bheditAs te tu yuddhe 'nyonyam apAtayan tac chrutvA tApasI cApi saMtaptA praruroda ha 29 brAhmaNac chadmanAbhyetya tAm indro 'thAnvapRcchata kena duHkhena saMtaptA rodiSi tvaM varAnane 30 brAhmaNaM tu tato dRSTvA sA strI karuNam abravIt putrANAM dve zate brahman kAlena vinivAtite 31 ahaM rAjAbhavaM vipra tatra putrazataM mayA samutpannaM surUpANAM vikrAntAnAM dvijottama 32 kadA cin mRgayAM yAta udbhrAnto gahane vane avagADhaz ca sarasi stri bhUto brAhmaNottama putrAn rAjye pratiSThApya vanam asmi tato gataH 33 striyAz ca me putrazataM tApasena mahAtmanA Azrame janitaM brahman nItAs te nagaraM mayA 34 teSAM ca vairam utpannaM kAlayogena vai dvija etac chocAmi viprendra daivenAbhipariplutA 35 indras tAM duHkhitAM dRSTvA abravIt paruSaM vacaH purA suduHsahaM bhadre mama duHkhaM tvayA kRtam 36 indra dviSTena yajatA mAm anAdRtya durmate indro 'ham asmi durbuddhe vairaM te yAtitaM mayA 37 indraM tu dRSTvA rAjarSiH pAdayoH zirasA gataH prasIda tridazazreSTha putra kAmena sa kratuH iSTas tridazazArdUla tatra me kSantum arhasi 38 praNipAtena tasyendraH parituTSo varaM dadau putrA vai katame rAjaJ jIvantu tava zaMsa me strIbhUtasya hi ye jAtAH puruSasyAtha ye 'bhavan 39 tApasI tu tataH zakram uvAca prayatAJjaliH strIbhUtasya hi ye jAtAs te me jIvantu vAsava 40 indras tu vismito hRSTaH striyaM papraccha tAM punaH puruSotpAditA ye te kathaM dveSyAH sutAs tava 41 strI bUtasya hi ye jAtAH snehas tebhyo 'dhikaH katham kAraNaM zrotum icchAmi tan me vaktum ihArhasi 42 [strI] striyAs tv abhyadhikaH sneho na tathA puruSasya vai tasmAt te zakra jIvantu ye jAtAH strIkRtasya vai 43 [bh] evam ukte tatas tvendraH prIto vAkyam uvAca ha sarva eveha jIvantu putrAs te satyavAdini 44 varaM ca vRNu rAjendra yaM tvam icchasi suvrata puruSatvam atha strItvaM matto yad abhikAGkSasi 45 [strI] strItvam eva vRNe zakra prasanne tvayi vAsava 46 evam uktas tu devendras tAM striyampratyuvAca ha puruSatvaM kathaM tyaktvA strItvaM rocayase vibho 47 evam uktaH pratyuvAca strIbhUto rAjasattamaH striyAH puruSasaMyoge prItir abhyadhikA sadA etasmAt kAraNAc chakra strItvam eva vRNomy aham 48 rame caivAdhikaM strItve satyaM vai deva sattama strIbhAvena hi tuSTo 'smi gamyatAM tridazAdhipa 49 evam astv iti coktvA tAm ApRcchya tridivaM gataH evaM striyA mahArAja adhikA prItir ucyate | | 1 [y] kiM kartavyaM manuSyeNa lokayAtrA hitArthinA kathaM vai lokayAtrAM tu kiM zIlaz ca samAcaret 2 [bh] kAyena trividhaM karma vAcA cApi caturvidham manasA trividhaM caiva daza karma pathAMs tyajet 3 prANAtipAtaM stainyaM ca paradAnam athApi ca trINi pApAni kAyena sarvataH parivarjayet 4 asat pralApaM pAruSyaM paizunyam anRtaM tathA catvAri vAcA rAjendra na jalpen nAnucintayet 5 anabhidhyA parasveSu sarvasattveSu sauhRdam karmaNAM phalam astIti trividhaM manasA caret 6 tasmAd vAkkAyamanasA nAcared azubhaM naraH zubhAzubhAny Acaran hi tasya tasyAznute phalam | | 1 [y] pitAmahezAya vibho nAmAny AcakSva zambhave babhrave vizvamAyAya mahAbhAgyaM ca tattvataH 2 [bh] surAsuraguro deva viSNo tvaM vaktum arhasi zivAya vizvarUpAya yan mAM pRcchad yudhiSThiraH 3 nAmnAM sahasraM devasya taNDinA brahmayoninA niveditaM brahmaloke brahmaNo yat purAbhavat 4 dvaipAyanaprabhRtayas tathaiveme tapodhanAH RSayaH suvratA dAntAH zRNvantu gadatas tava 5 dhruvAya nandine hotre goptre vizvasRje 'gnaye mahAbhAgyaM vibho brUhi muNDine 'tha kapardine 6 [vAsudeva] na gatiH karmaNAM zakyA vettum Izasya tattvataH 7 hiraNyagarbhapramukhA devAH sendrA maharSayaH na vidur yasya nidhanam AdhiM vA sUkSmadarzinaH sa kathaM naramAtreNa zakyo jJAtuM satAM gatiH 8 tasyAham asuraghnasya kAMz cid bhagavato guNAn bhavatAM kIrtayiSyAmi vratezAya yathAtatham 9 [v] evam uktvA tu bhagavAn guNAMs tasya mahAtmanaH upaspRzya zucir bhUvA kathayAm Asa dhImataH 10 [v] zuzrUSadhvaM brAhmaNendrAs tvaM ca tAta yudhiSThira tvaM cApageya nAmAni nizAmaya jagatpateH 11 yad avAptaM ca me pUrvaM sAmba hetoH suduSkaram yathA ca bhagavAn dRSTo mayA pUrvaM samAdhinA 12 zambare nihate pUrvaM raukmiNeyena dhImatA atIte dvAdaze varSe jAmbavaty abravId dhi mAm 13 pradyumna cArudeSNAdIn rukmiNyA vIkSya putrakAn putrArthinI mAm upetya vAkyam Aha yudhiSThira 14 zUraM balavatAM zreSThaM kAnta rUpam alakmaSam AtmatulyaM mama sutaM prayacchAcyuta mAciram 15 na hi te 'prApyam astIha triSu lokeSu kiM cana lokAn sRjes tvam aparAn icchan yadukulodvaha 16 tvayA dvAdaza varSANi vAyubhUtena zuSyatA ArAdhya pazubhartAraM rukmiNyA janitAH sutAH 17 cArudeSNaH sucAruz ca cAruveSo yazodharaH cAru zvarAz cAru yazAH pradyumnaH zambhur eva ca 18 yathA te janitAH putrA rukmiNyAz cAru vikramAH tathA mamApi tanayaM prayaccha balazAlinam 19 ity evaM codito devyA tAm avocaM sumadhyamAm anujAnIhi mAM rAjJi kariSye vacanaM tava sA ca mAm abravId gaccha vijayAya zivAya ca 20 brahmA zivaH kAzyapaz ca nadyo devA mano'nugAH kSetrauSadhyo yajJavAhAc chandAMsy RSigaNA dharA 21 samudrA dakSiNA stobhA RkSANi pitaro grahAH devapatnyo devakanyA deva mAtara eva ca 22 manvantarANi gAvaz ca candramAH savitA hariH sAvitrI brahma vidyA ca Rtavo vatsarAH kSapAH 23 kSaNA lavA muhUrtAz ca nimeSA yugaparyayAH rakSantu sarvatragataM tvAM yAdava sukhAvaham ariSTaM gaccha panthAnam apramatto bhavAnagha 24 evaM kRtasvastyayanas tayAhaM; tAm abhyanujJAya kapIndra putrIm pituH samIpe narasattamasya; mAtuz ca rAjJaz ca tathAhukasya 25 tam artham Avedya yad abravIn mAM; vidyAdharendrasya sutA bhRzArtA tAn abhyanujJAya tadAti duHkhAd; gadaM tathaivAtibalaM ca rAmam 26 prApyAnunAM gurujanAd ahaM tArkSyam acintayam so 'vahad dhimavantaM mAM prApya cainaM vyasarjayam 27 tatrAham adbhutAn bhAvAn apazyaM girisattame kSetraM ca tapasAM zreSThaM pazyAmy Azramam uttamam 28 divyaM vaiyAghrapadyasya upamanyor mahAtmanaH pujitaM devagandharvair brAhmyA lakSmyA samanvitam 29 dhava kakubha kadambanArikelaiH; kura bakaketakajambupATalAbhiH vaTa varuNaka vatsa nAbhabilvaiH; saralakapittha priyAlasAla tAlaiH 30 badarI kundapunnAgair azokAmrAtimuktakaiH bhallAtakair madhUkaiz ca campakaiH panasais tathA 31 vanyair bahuvidhair vRkSaiH phalapuSpapradair yutam puSpagulma latAkIrNaM kadalI SaNDazobhitam 32 nAnAzakunisaMbhojyaiH phalair vRkSair alaM kRtam yathAsthAnavinikSiptair bhUSitaM vanarAjibhiH 33 ruruvAraNazArdUla siMhadvIpisamAkulam kuraGga barhiNAkIrNaM mArjArabhujagAvRtam pUgaiz ca mRgajAtInAM mahiSarkSa niSevitam 34 nAnApuSparajo mizro gajadAnAdhivAsitaH divyastrI gItabahulo mAruto 'tra sukho vavau 35 dhArA ninAdair vihagapraNAdaiH; zubhais tathA bRMhitaiH kuJjarANAm gItais tathA kiM narANAm udAraiH; zubhaiH svanaiH sAmagAnAM ca vIra 36 acintyaM manasApy anyaiH sarobhiH samalaM kRtam vizAlaiz cAgnizaraNair bhUSitaM kuza saMvRtam 37 vibhUSitaM puNyapavitra toyayA; sadA ca juSpaM nRpa jahnukanyayA mahAtmabhir dharmabhRtAM variSThair; maharSibhir bhUSitam agnikalpaiH 38 vAyvAhArair ambupair japyanityaiH; saMprakSAlair yatibhir dhyAnanityaiH dhUmAzanair USmapaiH kSIrapaiz ca; vibhUSitaM brAhmaNendraiH samantAt 39 gocAriNo 'thAzma kuTTA dantolUkhalinas tathA marIcipAH phenapAz ca tathaiva mRgacAriNaH 40 suduHkhAn niyamAMs tAMs tAn vahataH sutapo'nvitAn pazyan utphullanayanaH praveSTum upacakrame 41 supUjitaM devagaNair mahAtmabhiH; zivAdibhir bhArata puNyakarmabhiH rarAja tac cAzramamaNDalaM sadA; divIva rAjan ravimaNDalaM yathA 42 krIDanti sarpair nakulA mRgair vyAghrAz ca mitravat prabhAvAd dIptatapasaH saMnikarSa guNAnvitAH 43 tatrAzramapade zreSThe sarvabhUtamanorame sevite dvija zArdUlair vedavedAGgapAragaiH 44 nAnA niyamavikhyAtair RSibhiz ca mahAtmabhiH pravizann eva cApazyaM jaTAcIradharaM prabhum 45 tejasA tapasA caiva dIpyamAnaM yathAnalam ziSyamadhya gataM zAntaM yuvAnaM brAhmaNarSabham zirasA vandamAnaM mAm upamanyur abhASata 46 svAgataM puNDarIkAkSa saphalAni tapAMsi naH yat pUjyaH pUjayasi no draSTavyo draSTum icchasi 47 tam ahaM prAJjalir bhUtvA mRgapakSiSv athAgniSu dharme ca ziSyavarge ca samapRccham anAmayam 48 tato mAM bhagavAn Aha sAmnA paramavalgunA lapsyase tanayaM kRSNa Atmatulyam asaMzayam 49 tapaH sumahad AsthAya toSayezAnam Izvaram iha devaH sa patnIkaH samAkrIDaty adhikSaja 50 ihaiva devatA zreSThaM devAH sarSigaNA purA tapasA brahmacaryeNa satyena ca damena ca toSayitvA zubhAn kAmAn prApnuvaMs te janArdana 51 tejasAM tapasAM caiva nidhiH sa bhagavAn iha zubhAzubhAnvitAn bhAvAn visRjan saMkSipann api Aste devyA sahAcintyo yaM prArthayasi zatruhan 52 hiraNyakazipur yo 'bhUd dAnavo merukampanaH tena sarvAmaraizvaryaM zarvAt prAptaM samArbudam 53 tasyaiva putra pravaro mandaro nAma vizrutaH mahAdevavarAc chakraM varSArbudam ayodhayat 54 viSNoz cakraM ca tad ghoraM vajram AkhaNDalasya ca zIrNaM purAbhavat tAta grahasyAGgeSu kezava 55 ardyamAnAz ca vibudhA graheNa subalIyasA ziva dattavarAJ jaghnur asurendrAn surA bhRzam 56 tuSTo vidyutprabhasyApi trilokezvaratAm adAt zataM varSasahasrANAM sarvalokezvaro 'bhavat mamaivAnucaro nityaM bhavitAsIti cAbravIt 57 tathA putrasahasrANAm ayutaM ca dadau prabhuH kuza dvIpaM ca sa dadau rAjyena bhagavAn ajaH 58 tathA zatamukho nAma dhAtrA sRSTo mahAsuraH yena varSazataM sAgram AtmamAMsair huto 'nalaH taM prAha bhagavAMs tuSTaH kiM karomIti zaMkaraH 59 taM vai zatamukhaH prAha yogo bhavatu me 'dbhutaH balaM ca daivatazreSTha zAzvataM saMmprayaccha me 60 svAyambhuvaH kratuz cApi putrArtham abhavat purA Avizya yogenAtmAnaM trINi varSazatAny api 61 tasya devo 'dadat putrAn sahasraM kratusaMmitAn yogezvaraM deva gItaM vettha kRSNa na saMzayaH 62 vAlakhilyA maghavatA avajJAtAH purA kila taiH kruddhair bhagavAn rudras tapasA toSito hy abhUt 63 tAMz cApi daivatazreSThaH prAha prIto jagatpatiH suparNaM somahartAraM tapasotpAdayiSyatha 64 mahAdevasya roSAc ca Apo naSTAH purAbhavan tAMz ca sapta kapAlena devair anyAH pravartitAH 65 atrer bhAryApi bhartAraM saMtyajya brahmavAdinI nAhaM tasya muner bhUyo vazagA syAM kathaM cana ity uktvA sA mahAdevam agacchac charaNaM kila 66 nir AhArA bhayAd atres triNi varSazatAny api azeta musaleSv eva prasAdArthaM bhavasya sA 67 tAm abravId dhasan devo bhavitA vai sutas tava vaMze tavaiva nAmnA tu khyAtiM yAsyati cepsitAm 68 zAkalyaH saMzitAtmA vai navavarSazatAny api ArAdhayAm Asa bhavaM mano yajJena kezava 69 taM cAha bhagavAMs tuSTo grantha kAro bhaviSyasi vatsAkSayA ca te kIrtis trailokye vai bhaviSyati akSayaM ca kulaM te 'stu maharSibhir alaM kRtam 70 sAvarNiz cApi vikhyAta RSir AsIt kRte yuge iha tena tapas taptaM SaSTiM varSazatAny atha 71 tam Aha bhagavAn rudraH sAkSAt tuSTo 'smi te 'nagha grantha kRl lokavikhyAto bhavitAsy ajarAmaraH 72 mayApi ca yathAdRSTo devadevaH purA vibhuH sAkSAt pazupatis tAta tac cApi zRNu mAdhava 73 yadarthaM ca mahAdevaH prayatena mayA purA ArAdhito mahAtejAs tac cApi zRNu vistaram 74 yad avAptaM ca me pUrvaM devadevAn mahezvarAt tat sarvam akhilenAdya kathayiSyAmi te 'nagha 75 purA kRtayuge tAta RSir AsIn mahAyazAH vyAghrapAda iti khyAto vedavedAGgapAragaH tasyAham abhavaM putro dhaumyaz cApi mamAnujaH 76 kasya cit tv atha kAlasya dhaumyena sahamAdhava Agaccham AzramaM krIDan munInAM bhAvitAtmanAm 77 tatrApi ca mayA dRSTA duhyamAnA payasvinI lakSitaM ca mayA kSIraM svAduto hy amRtopamam 78 tataH piSTaM samAloDya toyena sahamAdhava AvayoH kSIram ity eva pAnArtham upanIyate 79 atha gavyaM payas tAta kadA cit prAzitaM mayA tataH piSTa rasaM tAta na me prItim udAvahat 80 tato 'ham abruvaM bAlyAj jananIm Atmanas tadA kSIraudana samAyuktaM bhojanaM ca prayaccha me 81 tato mAm abravIn mAtA duHkhazokasamanvitA putrasnehAt pariSvajya mUrdhni cAghrAya mAdhava 82 kutaH kSIrodanaM vatsa munInAM bhAvitAtmanAm vane nivasatAM nityaM kandamUlaphalAzinAm 83 aprasAdya virUpAkSaM varadaM sthANum avyayam kutaH kSIrodanaM vatsa sukhAni vasanAni ca 84 taM prapadya sadA vatsa sarvabhAvena zaMkaram tatprasAdAc ca kAmebhyaH phalaM prApsyasi putraka 85 jananyAs tad vacaH zrutvA tadA prabhRti zatruhan mama bhaktir mahAdeve naiSThikI samapadyata 86 tato 'haM tapa AsthAya toSayAm Asa zaMkaram divyaM varSasahasraM tu pAdAGguSThAgraviSThitaH 87 ekaM varSazataM caiva phalAhAras tadAbhavam dvitIyaM zIrNaparNAzI tRtIyaM cAmbubhojanaH zatAni sapta caivAhaM vAyubhakSas tadAbhavam 88 tataH prIto mahAdevaH sarvalokezvaraH prabhuH zakra rUpaM sa kRtvA tu sarvair devagaNair vRtaH sahasrAkSas tadA bhUtvA varja pANir mahAyazAH 89 sudhAvadAtaM raktAkSaM stabdhakarNaM madotkaTam AveSTita karaM raudraM caturdaMSTraM mahAgajam 90 samAsthitaz ca bhagavAn dIpyamAnaH svatejasA AjagAma kirITI tu hArakeyUrabhUSitaH 91 pANDureNAtapatreNa dhriyamANena mUrdhani sevyamAno 'psarobhiz ca divyagandharvanAditaH 92 tato mAm Aha devendraH prItas te 'haM dvijottama varaM vRNISva mattas tva yat te manasi vartate 93 zakrasya tu vacaH zrutvA nAhaM prItamanAbhavam abruvaM ca tadA kRSNa devarAjam idaM vacaH 94 nAhaM tvatto varaM kAGkSe nAnyasmAd api daivatAt mahAdevAd Rte saumya satyam etad bravImi te 95 pazupativacanAd bhavAmi sadyaH; kRmir atha vA tarur apy anekazAkhaH apazu pativaraprasAdajA me; tribhuvana rAjyavibhUtir apy aniSTA 96 api kITaH pataMgo vA bhaveyaM zaMkarAjJayA na tu zakra tvayA dattaM trailokyam api kAmaye 97 yAvac chazAGka zakalAmala baddhamaulir; na prIyate pazupatir bhagavAn mamezaH tAvaj jarAmaraNajanma zatAbhighAtair; duHkhAni dehavihitAni samudvahAmi 98 divasakara zazAGkavahni dIptaM; tribhuvana sAram apAram Adyam ekam ajaram amaram aprasAdya rudraM; jagati pumAn iha ko labheta zAntim 99 [Sakra] kaH punas tava hetur vai Ize kAraNakAraNe yena devAd Rte 'nyasmAt prasAdaM nAbhikAGkSasi 100 [upa] hetubhir vA kim anyais te IzaH kAraNakAraNam na zuzruma yad anyasya liGgam abhyarcyate suraiH 101 kasyAnyasya suraiH sarvair liGgaM muktvA mahezvaram arcyate 'rcita pUrvaM vA brUhi yady asti te zrutiH 102 yasya brahmA ca viSNuz ca tvaM cApi saha daivataiH arcayadhvaM sadA liGgaM tasmAc chreSTha tamo hi saH 103 tasmAd varam ahaM kAGkSe nidhanaM vApi kauzika gaccha vA tiSTha vA zakra yatheSTaM balasUdana 104 kAmam eSa varo me 'stu zApo vApi mahezvarAt na cAnyAM devatAM kAGkSe sarvakAmaphalAny api 105 evam uktvA tu devendraM duHkhAd AkulitendriyaH na prasIdati me rudraH kim etad iti cintayan athApazyaM kSaNenaiva tam evairAvataM punaH 106 haMsakundendu sadRzaM mRNAlakumudaprabham vRSarUpadharaM sAkSAt kSIrodam iva sAgaram 107 kRSNa pucchaM mahAkAyaM madhupiGgala locanam jAmbUnadena dAmnA ca sarvataH samalaMkRtam 108 raktAkSaM sumahAnAsaM sukarNaM sukaTI taTam supArzvaM vipura skandhaM surUpaM cArudarzanam 109 kakudaM tasya cAbhAti skandham ApUrya viSThitam tuSAragirikUTAbhaM sitAbhrazikharopamam 110 tam Asthitaz ca bhagavAn devadevaH sahomayA azobhata mahAdevaH paurNamAsyAm ivoDurAT 111 tasya tejo bhavo vahniH sa meghaH stanayitnumAn sahasram iva sUryANAM sarvam AvRtya tiSThati 112 IzvaraH sumahAtejAH saMvartaka ivAnalaH yugAnte sarvabhUtAni didhakSur iva codyataH 113 tejasA tu tadA vyApte durnirIkSye samantataH punar udvignahRdayaH kim etad iti cintayam 114 muhUrtam iva tat tejo vyApya sarvA dizo diza prazAntaM ca kSaNenaiva devadevasya mAyayA 115 athApazyaM sthitaM sthANuM bhagavantaM mahezvaram saurabheya gataM saumyaM vidhUmam iva pAvakam sahitaM cArusarvAGgyA pArvatyA paramezvaram 116 nIlakanhaM mahAtmAnam asaktaM tejasAM nidhim aSTAdaza bhujaM sthANuM sarvAbharaNabhUSitam 117 zuklAmbara dharaM devaM zuklamAlyAnulepanam zukladhvajam anAdhRSyaM zuklayajJopavItinam 118 gAyadbhir nRtyamAnaiz ca utpatadbhir itas tataH vRttaM pAriSadair divyair AtmatulyaparAkramaiH 119 bAlendu mukuTaM pANDuM zarac candram ivoditam tribhir netraiH kRtoddyotaM tribhiH sUryair ivoditaiH 120 azobhata ca devasya mAlA gAtre sitaprabhe jAtarUpamayaiH padmair grathitA ratnabhUSitA 121 mUrtimanti tathAstrANi sarvatejomayAni ca mayA dRSTAni govinda bhavasyAmita tejasaH 122 indrAyudhasahasrAbhaM dhanus tasya mahAtmanaH pinAkam iti vikhyAtaM sa ca vai pannago mahAn 123 sapta zIrSo mahAkAyas tIkSNadaMSTro viSolbaNaH jyA veSTitamahAgrIvaH sthitaH puruSavigrahaH 124 zaraz ca sUryasaMkAzaH kAlAnalasamadyutiH yat tad astraM mahAghoraM divyaM pAzupataM mahat 125 advitIyam anirdezyaM sarvabhUtabhayAvaham sa sphuliGgaM mahAkAyaM visRjantam ivAnalam 126 ekapAdaM mahAdaMSTraM sahasrazirasodaram sahasrabhuja jihvAkSam udgirantam ivAnalam 127 brAhmAn nArAyaNAd aindrAd AgneyAd api vAruNAt yad viziSTaM mahAbAho sarvazastravighAtanam 128 yena tat tripuraM dagdhvA kSaNAd bhasmIkRtaM purA zareNaikena govinda mahAdevena lIlayA 129 nirdadAha jagat kRtsnaM trailokyaM sa carAcaram mahezvara bhujotsRSTaM nimeSArdhAn na saMzayaH 130 nAvadhyo yasya loke 'smin brahma viSNusureSv api tad ahaM dRSTavAMs tAta AzcaryAd bhUtam uttamam 131 guhyam astraM paraM cApi tattulyAdhikam eva vA yat tac chUlam iti khyAtaM sarvalokeSu zUlinaH 132 dArayed yan mahIM kRtsnAM zoSayed vA mahodadhim saMhared vA jagat kRtsnaM visRSTaM zUlapANinA 133 yauvanAzvo hato yena mAMdhAtA sabalaH purA cakravartI mahAtejAs trilokavijayI nRpaH 134 mahAbalo mahAvIryaH zakratulyaparAkramaH karasthenaiva govinda lavaNasyeha rakSasaH 135 tac chUlam atitIkSNAgraM subhImaM lomaharSaNam trizikhAM bhrukuTIM kRtvA tarjamAnam iva sthitam 136 vidhUmaM sArcisaM kRSNaM kAlasUryam ivoditam sarpahastam anirdezyaM pAzahastam ivAntakam dRSTavAn asmi govinda tad astraM rudra saMnidhau 137 parazus tIkSNadhAraz ca datto rAmasya yaH purA mahAdevena tuSTena kSatriyANAM kSayaM karaH kArtavIryo hato yena cakravartI mahAmRdhe 138 triH saptakRtvaH pRthivI yena niHkSatriyA kRtA jAmadagnyena govinda rAmeNAkliSTakarmaNA 139 dIptadhAraH suraudrAsyaH sarpakaNThAgra veSTitaH abhavac chUlino 'bhyAze dIptavahni zikhopamaH 140 asaMkhyeyAni cAstrANi tasya divyAni dhImataH pradhAnyato mayaitAni kIrtitAni tavAnagha 141 savyadeze tu devasya brahmA lokapitAmahaH divyaM vimAnam AsthAya haMsayuktaM manojavam 142 vAmapArzva gataz caiva tathA nArAyaNaH sthitaH vainateyaM samAsthAya zaGkhacakragadAdharaH 143 skando mayUram AsthAya sthito devyAH samIpataH zaktiM kanhe samAdhAya dvitIya iva pAvakaH 144 purastAc caiva devasya nandiM pazyAmy avasthitam zUlaM viSTabhya tiSThantaM dvitIyam iva zaMkaram 145 svAyambhuvAdyA manavo bhRgvAdyA RSayas tathA zakrAdyA devatAz caiva sarva eva samabhyayuH 146 te 'bhivAdya mahAtmAnaM parivArya samantataH astuvan vividhaiH stotrair mahAdevaM surAs tadA 147 brahmA bhavaM tadA stunvan rathantaram udIrayan jyeSThasAmnA ca devezaM jagau nArAyaNas tadA gRNaJ zakraH paraM brahma zatarudrIyam uttamam 148 brahmA nArAyaNaz caiva devarAjaz ca kauzikaH azobhanta mahAtmAnas trayas traya ivAgnayaH 149 teSAM madhyagato devo rarAja bhagavAJ zivaH zaradghanavinirmuktaH pariviSTa ivAMzumAn tato 'ham astuvaM devaM stavenAnena suvratam 150 namo devAdhidevAya mahAdevAya vai namaH zakrAya zakra rUpAya zakra veSadharAya ca 151 namas te varja hastAya piGgalAyAruNAya ca pinAka pANaye nityaM khaDgazUladharAya ca 152 namas te kRSNa vAsAya kRSNa kuJcitamUrdhaje kRSNAjinottarIyAya kRSNASTam itarAya ca 153 zuklavarNAya zuklAya zuklAmbara dharAya ca zuklabhasmAvaliptAya zuklakarma ratAya ca 154 tvaM brahmA sarvadevAnAM rudrANAM nIlalohitaH AtmA ca sarvabhUtAnAM sAMkhye puruSa ucyase 155 RSabhas tvaM pavitrANAM yoginAM niSkalaH zivaH AzramANAM gRhasthas tvam IzvarANAM mahezvaraH kuberaH sarvayakSANAM kratUnAM viSNur ucyase 156 parvatAnAM mahAmerur nakSatrANAM ca candramAH vasiSThas tvam RSINAM ca grahANAM sUrya ucyase 157 AraNyAnAM pazUnAM ca siMhas tvaM paramezvaraH grAhyANAM govRSaz cAsi bhagavAm*l lokapUjitaH 158 AdityAnAM bhavAn viSNur vasUnAM caiva pAvakaH pakSiNAM vainateyaz ca ananto bhujageSu ca 159 sAmavedaz ca vedAnAM yajuSAM zatarudriyam sanatkumAro yogInAM sAMkhyAnAM kapilo hy asi 160 zakro 'si marutAM deva pitRRNAM dharmarAD asi brahmalokaz ca lokAnAM gatInAM mokSa ucyase 161 kSIrodaH sAgarANAM ca zailAnAM himavAn giriH varNAnAM brAhmaNaz cAsi viprANAM dIkSito dvijaH Adis tvam asi lokAnAM saMhartA kAla eva ca 162 yac cAnyad api lokeSu sattvaM tejo 'dhikaM smRtam tat sarvaM bhagavAn eva iti me nizcitA matiH 163 namas te bhagavan deva namas te bhakta vatsala yogezvara namas te 'stu namas te vizvasaMbhava 164 prasIda mama bhaktasya dInasya kRpaNasya ca anaizvaryeNa yuktasya gatir bhava sanAtana 165 yaM cAparAdhaM kRtavAn ajJAnAt paramezvara madbhakta iti deveza tat sarvaM kSantum arhasi 166 mohitaz cAsmi deveza tubhyaM rUpaviparyayAt tena nArghyaM mayA dattaM pAdyaM cApi surezvara 167 evaM stutvAham IzAnaM pAdyam arghyaM ca bhaktitaH kRtAJjalipuTo bhUtvA sarvaM tasmai nyavedayam 168 tataH zIlAmbusaMyuktA divyagandhasamanvitA puSpavRSTiH zubhA tAta papAta mama mUrdhani 169 dundubhiz ca tato divyas tADito devakiMkaraiH vavau ca mArutaH puNyaH zuci gandhaH sukhAvahaH 170 tataH prIto mahAdevaH sapatnIko vRSadhvajaH abravIt tridazAMs tatra harSayann iva mAM tadA 171 pazyadhvaM tridazAH sarve upamanyor mahAtmanaH mayi bhaktiM parAM divyAm ekabhAvAd avasthitAm 172 evam uktAs tataH kRSNa surAs te zUlapANinA UcuH prAJjalayaH sarve namaskRtvA vRSadhvajam 173 bhagavan devadeveza lokanAtha jagatpate labhatAM sarvakAmebhyaH phalaM tvatto dvijottamaH 174 evam uktas tataH zarvaH surair brahmAdibhis tathA Aha mAM bhagavAn IzaH prahasann iva zaMkaraH 175 vatsopamanyo prIto 'smi pazya mAM munipuMgava dRDhabhakto 'si viprarSe mayA jijJAsito hy asi 176 anayA caiva bhaktyA te atyarthaM prItimAn aham tasmAt sarvAn dadAmy adya kAmAMs tava yathepzitAn 177 evam uktasya caivAtha mahAdevena me vibho harSAd azrUNy avartanta loma harSaz ca jAyate 178 abruvaM ca tadA devaM harSagadgadayA girA jAnubhyAm avaniM gatvA praNamya ca punaH punaH 179 adya jAto hy ahaM deva adya me saphalaM tapaH yan me sAkSAn mahAdevaH prasannas tiSThate 'grataH 180 yaM na pazyanti cArAdhya devA hy amitavikramam tam ahaM dRSTavAn devaM ko 'nyo dhanyataro mayA 181 evaM dhyAyanti vidvAMsaH paraM tattvaM sanAtanam SaDviMzakam iti khyAtaM yat parAt param akSaram 182 sa eSa bhagavAn devaH sarvatattvAdir avyayaH sarvatattvavidhAnajJaH pradhAnapuruSezvaraH 183 yo 'sRjad dakSiNAd aGgAd brahmANaM lokasaMbhavam vAmapArzvAt tathA viSNuM lokarakSArtham IzvaraH yugAnte caiva saMprApte rudram aGgAt sRjat prabhuH 184 sa rudraH saMharan kRtsnaM jagat sthAvarajaGgamam kAlo bhUtvA mahAtejAH saMvartaka ivAnalaH 185 eSa devo mahAdevo jagat sRSTvA carAcaram kalpAnte caiva sarveSAM smRtim AkSipya tiSThati 186 sarvagaH sarvabhUtAtmA sarvabhUtabhavodbhavaH Aste sarvagato nityam adRzyaH sarvadaivataiH 187 yadi deyo varo mahyaM yadi tuSTaz ca me prabhuH bhaktir bhavatu me nityaM zAzvatI tvayi zaMkara 188 atItAnAgataM caiva vartamAnaM ca yad vibho jAnIyAm iti me buddhis tvatprasAdAt surottama 189 kSIraudanaM ca bhuJjIyAm akSayaM saha bAndhavaiH Azrame ca sadA mahyaM sAmindhyaM paramas tu te 190 evam uktaH sa mAM prAha bhagavAm*l lokapUjitaH mahezvaro mahAtejAz carAcaraguruH prabhuH 191 ajaraz cAmaraz caiva bhava duHkhavivarjitaH zIlavAn guNasaMpannaH sarvajJaH priyadarzanaH 192 akSayaM yauvanaM te 'stu tejaz caivAnalopamam kSIrodaH sAgaraz caiva yatra yatrecchase mune 193 tatra te bhavitA kAmaM sAMnidhyaM payaso nidheH kSIrodanaM ca bhuGkSva tvam amRtena samanvitam 194 bandhubhiH sahitaH kalpaM tato mAm upayAsyasi sAMnidhyam Azrame nityaM kariSyAmi dvijottama 195 tiSTha vatsa yathA kAmanotkaNThAM kartum arhasi smRtaH smRtaz ca te vipra sadA dAsyAmi darzanam 196 evam uktvA sa bhagavAn sUryakoTi samaprabhaH mamezAno varaM dattvA tatraivAntaradhIyata 197 evaM dRSTo mayA kRSNa devadevaH samAdhinA tad avAptaM ca me sarvaM yad uktaM tena dhImatA 198 pratyakSaM caiva te kRSNa pazya siddhAn vyavasthitAn RSIn vidyAdharAn yakSAn gandharvApsarasas tathA 199 pazya vRkSAn manoramyAn sadA puSpaphalAnvitAn sarvartukusumair yuktAn snigdhapatrAn suzAkhinaH sarvam etan mahAbAho divyabhAvasamanvitam | | 1 [upa] etAn sahasrazaz cAnyAn samanudhyAtavAn haraH kasmAt prasAdaM bhagavAn na kuryAt tava mAdhava 2 tvAdRzena hi devAnAM zlAghanIyaH samAgamaH brahmaNyenAnRzaMsena zraddadhAnena cApy uta japyaM ca te pradAsyAmi yena drakSyasi zaMkaram 3 [kRsna] abruvaM tam ahaM brahmaMs tvatprasAdAn mahAmune drakSye ditijasaMghAnAM mardanaM tridazezvaram 4 dine 'STame ca vipreNa dIkSito 'haM yathAvidhi daNDI muNDI kuzI cIrI ghRtAkto mekhalI tathA 5 mAsam ekaM phalAhAro dvitIyaM salilAzanaH tRtIyaM ca caturthaM ca paJcamaM cAnilAzanaH 6 ekapAdena tiSThaMz ca UrdhvabAhur atandritaH tejaH sUryasahasrasya apazyaM divi bhArata 7 tasya madhyagataM cApi tejasaH pANDunandana indrAyudhapinaddhAGgaM vidyunmAlA gavAkSakam nIlazailacaya prakhyaM balAkA bhUSitaM ghanam 8 tam Asthitaz ca bhagavAn devyA saha mahAdyutiH tapasA tejasA kAntyA dIptayA saha bhAryayA 9 rarAja bhagavAMs tatra devyA saha mahezvaraH somena sahitaH sUryo yathA meghasthitas tathA 10 saMhRSTaromA kaunteya vismayotphullalocanaH apazyaM devasaMghAnAM gatim ArtiharaM haram 11 kirITinaM gadinaM zUlapANiM; vyAghrAjinaM jaTilaM daNDapANim pinAkinaM vajriNaM tIkSNadaMSTraM; zubhAGgadaM vyAlayajJopavItam 12 divyAM mAlAm urasAneka varNAM; samudvahantaM gulpha dezAvalambAm candraM yathA pariviSTaM sasaMdhyaM; varSAtyaye tadvad apazyam enam 13 prathamAnAM gaNaiz caiva samantAt parivAritam zaradIva suduSprekSyaM pariviSTaM divAkaram 14 ekAdaza tathA cainaM rudrANAM vRSavAhanam astuvan niyatAtmAnaH karmabhiH zubhakarmiNam 15 AdityA vasavaH sAdhyA vizve devAs tathAzvinau vizvAbhiH stutibhir devaM vizvadevaM samastuvan 16 zatakratuz ca bhagavAn viSNuz cAditinandanau brahmA rathantaraM sAma Irayanti bhavAntike 17 yogIzvarAH subahavo yogadaM pitaraM gurum brahmarSayaz ca sa sutAs tathA devarSayaz ca vai 18 pRtivI cAntarikSaM ca nakSatrANi grahAs tathA mAsArdha mAsA Rtavo rAtryaH saMvatsarAH kSaNAH 19 muhUrtAz ca nimeSAz ca tathaiva yugaparyayAH divyA rAjan namasyanti vidyAH sarvA dizas tathA 20 sanatkumAro vedAMz ca itihAsAs tathaiva ca marIcir aGgirA atriH pulastyaH pulahaH kratuH 21 manavaH sapta somaz ca atharvA sa bRhaspatiH bhRgur dakSaH kazyapaz ca vasiSThaH kAzya eva ca 22 chandAMsi dIkSA yajJAz ca dakSiNAH pAvako haviH yajJopagAni dravyANi mUrtimanti yudhiSThira 23 prajAnAM patayaH sarve saritaH pannagA nagAH devAnAM mAtaraH sarvA devapatnyaH sa kanyakAH 24 sahasrANi munInAM ca ayutAny arbudAni ca namasyanti prabhuM zAntaM parvatAH sAgarA dizaH 25 gandharvApsarasaz caiva gItavAditrakovidAH divyatAnena gAyantaH stuvanti bhavam adbhutam vidyAdharA dAnavAz ca guhyakA rAkSasAs tathA 26 sarvANi caiva bhUtAni sthAvarANi carANi ca namasyanti mahArAja vAn manaH karmabhir vibhum purastAd viSThitaH zarvo mamAsIt tridazezvaraH 27 purastAd viSThitaM dRSTvA mamezAnaM ca bhArata sa prajApatizakrAntaM jagan mAm abhyudaikSata 28 IkSituM ca mahAdevaM na me zaktir abhUt tadA tato mAma bravId devaH pazya kRSNa vadasva ca 29 zirasA vandite deve devI prItA umAbhavat tato 'ham astuvaM sthANuM stutaM brahmAdibhiH suraiH 30 namo 'stu te zAzvatasarvayone; brahmAdhipaM tvAm RSayo vadanti tapaz ca sattvaM ca rajas; tamaz ca tvAm eva satyaM ca vadanti santaH 31 tvaM vai brahmA ca rudraz ca varuNo 'gnir manur bhavaH dhAtA tvaSTA vidhAtA ca tvaM prabhuH sarvato mukhaH 32 tvatto jAtAni bhUtAni sthAvarANi carANi ca tvam AdiH sarvabhUtAnAM saMhAraz ca tvam eva hi 33 ye cendriyArthAz ca manaz ca kRtsnaM; ye vAyavaH sapta tathaiva cAgniH ye vA divisthA devatAz cApi puMsAM; tasmAt paraM tvAm RSayo vadanti 34 vedA yajJAz ca somaz ca dakSiNA pAvako haviH yajJopagaM ca yat kiM cid bhagavAMs tad asaMzayam 35 iSTaM dattam adhItaM ca vratAni niyamAz ca ye hrIH kIrtiH zrIr dyutis tuSTiH siddhiz caiva tvad arpaNA 36 kAmaH krodho bhayaM lobho madaH stambho 'tha matsaraH Adhayo vyAdhayaz caiva bhagavaMs tanayAs tava 37 kRtir vikAraH pralayaH pradhAnaM prabhavo 'vyayaH manasaH praramA yoniH svabhAvaz cApi zAzvataH avyaktaH pAvana vibho sahasrAMzo hiraNmayaH 38 Adir guNAnAM sarveSAM bhavAn vai jIvanAzrayaH mahAn AtmA matir brahmA vizvaH zambhuH svayambhuvaH 39 buddhiH prajJopalabdhiz ca saMvit khyAtir dhRtiH smRtiH paryAya vAcakaiH zabdair mahAn AtmA vibhAvyase 40 tvAM buddhvA brAhmaNo vidvAn an pramohaM nigacchati hRdayaM sarvabhUtAnAM kSetrajJas tvam RSiSTutaH 41 sarvataH pANipAdas tvaM sarvato 'kSiziromukhaH sarvataH zrutimAm*l loke sarvam AvRtya tiSThasi 42 phalaM tvam asi tigmAMzo nimeSAdiSu karmasu tvaM vai prabhArciH puruSaH sarvasya hRdi saMsthitaH aNimA laghimA prAptir IzAno jyotir avyayaH 43 tvayi buddhir matir lokAH prapannAH saMzritAz ca ye dhyAnino nityayogAz ca satyasaMdhA jitendriyAH 44 yas tvAM dhruvaM vedayate guhA zayaM; prabhuM purANaM puruSaM vizvarUpam hiraNmayaM buddhimatAM parAM gatiM; sa buddhimAn buddhim atItya tiSThati 45 viditvA sapta sUkSmANi SaDaGgaM tvAM ca mUrtitaH pradhAnavidhiyogasthas tvAm eva vizate budhaH 46 evam ukte mayA pArtha bhave cArti vinAzane carAcaraM jagat sarvaM siMhanAdam athAkarot 47 sa vipra saMghAz ca surAsurAz ca; nAgAH pizAcAH pitaro vayAMsi rakSogaNA bUta gaNAz ca sarve; maharSayaz caiva tathA praNemuH 48 mama mUrdhni ca divyAnAM kusumAnAM sugandinAm rAzayo nipatanti sma vAyuz ca susukho vavau 49 nirIkSya bhagavAn devIm umAM mAM ca jagad dhitaH zatakratuM cAbhivIkSya svayaM mAm Aha zaMkaraH 50 vidmaH kRSNa parAM bhaktim asmAsu tava zatruhan kriyatAm AtmanaH zreyaH prItir hi paramA tvayi 51 vRNISvASTau varAn kRSNa dAtAsmi tava sattama brUhi yAdava zArdUlayAn icchasi sudurlabhAn | | 1 [kRsna] mUrdhnA nipatyaniyatas tejaH saMnicaye tataH paramaM harSam Agamya bhagavantam athAbruvam 2 dharme dRDhatvaM yudhi zatrughAtaM; yazas tathAgryaM paramaM balaM ca yogapriyatvaM tava saMnikarSaM; vRNe sutAnAM ca zataM zatAni 3 evam astv iti tad vAkyaM mayoktaH prAha zaMkaraH 4 tato mAM jagato mAtA dharaNI sarvapAvanI uvAcomA praNihitA zarvANI tapasAM nidhiH 5 datod bhagavatA putraH sAmbo nAma tavAnagha matto 'py aSTau varAn iSTAn gRhANa tvaM dadAmi te praNamya zirasA sA ca mayoktA pANDunandana 6 dvijeSv akopaM pitRtaH prasAdaM; zataM sutAnAm upabhogaM paraM ca kule prItiM mAtRtaz ca prasAdaM; zama prAptiM pravRNe cApi dAkSyam 7 [devI] evaM bhaviSyaty amaraprabhAva; nAhaM mRSA jAtu vade kadA cit bhAryA sahasrANi ca SoDazaiva; tAsu priyatvaM ca tathAkSayatvam 8 prItiM cAgryAM bAndhavAnAM sakAzAd; dadAmi te vapuSaH kAmyatAM ca bhokSyante vai saptatir vai zatAni; gRhe tubhyam atithInAM ca nityam 9 [vAsudeva] evaM dattvA varAn devo mama devI ca bhArata antarhitaH kSaNe tasmin sagaNo bhIma pUrvaja 10 etad atyadbhutaM sarvaM brAhmaNAyAtitejase upamanyave mayA kRtsnam AkhyAtaM kauravottama 11 namaskRtvA tu sa prAha devadevAya suvrata nAsti zarva samo dAne nAsti zarva samo raNe nAsti zarva samo devo nAsti zarva samA gatiH 12 RSir AsIt kRte tAta taNDir ity eva vizrutaH dazavarSasahasrANi tena devaH samAdhinA ArAdhito 'bhUd bhaktena tasyodarkaM nizAmaya 13 sa dRSTvavAn mahAdevam astauSIc ca stavair vibhum pavitrANAM pavitras tvaM gatir gatimatAM vara atyugraM tejasAM tejas tapasAM paramaM tapaH 14 vizvAvasuhiraNyAkSa puruhUta namaskRta bhUri kalyANada vibho puru satyanamo 'stu te 15 jAtI maraNabhIrUNAM yatInAM yatatAM vibho nirvANada sahasrAMzo namas te 'stu sukhAzraya 16 brahmA zatakratur viSNur vizve devA maharSayaH na vidus tvAM tu tattvena kuto vetsyAmahe vayam 17 tvattaH pravartate kAlas tvayi kAlaz ca lIyate kAlAkhyaH puruSAkhyaz ca brahmAkhyaz ca tvam eva hi 18 tanavas te smRtAs tisraH purANajJaiH surarSibhiH adhipauruSam adhyAtmam adhibhUtAdhidaivatam adhilokyAdhivijJAnam adhiyajJas tvam eva hi 19 tvAM viditvAtma dehasthaM durvidaM daivatair api vidvAMso yAnti nirmuktAH paraM bhAvam anAmayam 20 anicchatas tava vibho janmamRtyur anekataH dvAraM tvaM svargamokSANAm AkSeptA tvaM dadAsi ca 21 tvam eva mokSaH svargaz ca kAmaH krodhas tvam eva hi sattvaM rajas tamaz caiva adhaz cordhvaM tvam eva hi 22 brahmA viSNuz ca rudraz ca skandendrau savitA yamaH varuNendU manur dhAtA vidhAtA tvaM dhanezvaraH 23 bhUr vAyur jyotir Apaz ca vAgbuddhis tvaM matir manaH karma satyAnRte cobhe tvam evAsti ca nAsti ca 24 indriyANIndriyArthAz ca tatparaM prakRter dhruvam vizvAvizva paro bhAvaz cintyAcintyas tvam eva hi 25 yac caitat paramaM brahma yac ca tatparamaM padam yA gatiH sAMkhyayogAnAM sa bhavAn nAtra saMzayaH 26 nUnam adya kRtArthAH sma nUnaM prAptAH satAM gatim yAM gatiM prApnuvantIha jJAnanirmala buddhayaH 27 aho mUDhAH sma suciram imaM kAlam acetasaH yan na vidmaH paraM devaM zAzvataM yaM vidur budhAH 28 so 'yam AsAditaH sAkSAd bahubhir janmabhir mayA bhaktAnugraha kRd devo yaM jJAtvAmRtam aznute 29 devAsuramanuSyANAM yac ca guhyaM sanAtanam guhAyAM nihitaM brahma durvijJeyaM surair api 30 sa eSa bhagavAnd devaH sarvakRt sarvato mukhaH sarvAtmA sarvadarzI ca sarvagaH sarvaveditA 31 prANakRt prANabhRt prANI prANadaH prANinAM gatiH dehakRd dehabhRd dehI dehabhug dehinAM gatiH 32 adhyAtmagatiniSThAnAM dhyAninAm AtmavedinAm apunarmAra kAmAnAM yA gatiH so 'yam IzvaraH 33 ayaM ca sarvabhUtAnAM zubhAzubhagatipradaH ayaM ca janma maraNe vidadhyAt sarvajantuSu 34 ayaM ca siddhikAmAnAm RSINAM siddhidaH prabhuH ayaM ca mokSakAmAnAM dvijAnAM mokSadaH prabhuH 35 bhUr AdyAn sarvabhuvanAn utpAdya sa divaukasaH vibharti devas tanubhir aSTAbhiz ca dadAti ca 36 ataH pravartate sarvam asmin sarvaM pratiSThitam asmiMz ca pralayaM yAti ayam ekaH sanAtanaH 37 ayaM sa satyakAmAnAM satyalokaH paraH satAm apavargaz ca muktAnAM kaivalyaM cAtmavAdinAm 38 ayaM brahmAdibhiH siddhair guhAyAM gopitaH prabhuH devAsuramanuSyANAM na prakAzo bhaved iti 39 taM tvAM devAsuranarAs tattvena na vidur bhavam mohitAH khalv anenaiva hRcchayena pravezitAH 40 ye cainaM saMprapadyante bhaktiyogena bhArata teSAm evAtmanAtmAnaM darzayaty eSa hRcchayaH 41 yaM jJAtvA na punarjanma maraNaM cApi vidyate yaM viditvA paraM vedyaM veditavyaM na vidyate 42 yaM labdhvA paramaM lAbhaM manyate nAdhikaM punaH prANasUkSmAM parAM prAptim Agacchaty akSayAvahAm 43 yaM sAMkhyA guNatattvajJAH sAMkhyazAstravizAradAH sUkSmajJAnaratAH pUrvaM jJAtvA mucyanti bandhanaiH 44 yaM ca veda vido vedyaM vedAnteSu pratiSThitam prANAyAmaparA nityaM yaM vizanti japanti ca 45 ayaM sa deva yAnAnAm Adityo dvAram ucyate ayaM ca pitRyAnAnAM candramA dvAram ucyate 46 eSa kAlagatiz caitrA saMvatsarayugAdiSu bhAvAbhAvau tadAtve ca ayane dakSiNottare 47 evaM prajApatiH pUrvam ArAdhya bahubhiH stavaiH varayAm Asa putratve nIlalohita saMjJitam 48 Rgbhir yam anuzaMsanti tantre karmaNi bahv RcaH yajurbhir yaM tridhA vedyaM juhvaty adhvaryavo 'dhvare 49 sAmabhir yaM ca gAyanti sAmagAH zuddhabuddhayaH yajJasya paramA yoniH patiz cAyaM paraH smRtaH 50 rAtryahaH zrotranayanaH pakSamAsa ziro bhujaH RtuvIryas tapo dhairyo hy abda guhyoru pAdavAn 51 mRtyur yamo hutAzaz ca kAlaH saMhAra vegavAn kAlasya paramA yoniH kAlaz cAyaM sanAtanaH 52 candrAdityau sa nakSatrau sagrahau saha vAyunA dhruvaH saptarSayaz caiva bhuvanAH sapta eva ca 53 pradhAnaM mahad avyaktaM vizeSAntaM sa vaikRtam brahmAdi stamba paryantaM bhUtAdi sad asac ca yat 54 aSTau prakRtayaz caiva prakRtibhyaz ca yat param asya devasya yad bhAgaM kRtsnaM saMparivartate 55 etat paramam AnandaM yat tac chAzvatam eva ca eSA gatir viraktAnAm eSa bhAvaH paraH satAm 56 etat padam anudvignam etad brahma sanAtanam zAstravedAGgaviduSAm etad dhyAnaM paraM padam 57 iyaM sA paramA kASThA iyaM sA paramA kalA iyaM sA paramA siddhir iyaM sA paramA gatiH 58 iyaM sA paramA zAntir iyaM sA nirvRtiH parA yaM prApya kRtakRtyAH sma ity amanyanta vedhasaH 59 iyaM tuSTir iyaM siddhir iyaM zrutir iyaM smRtiH adhyAtmagatiniSThAnAM viduSAM prAptir avyayA 60 yajatAM yajJakAmAnAM yajJair vipuladakSiNaiH yA gatir devatair divyA sA gatis tvaM sanAtana 61 japyahomavrataiH kRcchrair niyamair dehapAtanaiH tapyatAM yA gatir deva vairaje sA gatir bhavAn 62 karma nyAsakRtAnAM ca viraktAnAM tatas tataH yA gatir brahmabhavane sA gatis tvaM sanAtana 63 apunarmAra kAmAnAM vairAgye vartatAM pare vikRtInAM layAnAM ca sA gatis tvaM sanAtana 64 jJAnavijJAnaniSThAnAM nirupAkhyA niraJjanA kaivalyA yA gatir deva paramA sA gatir bhavAn 65 veda zAstrapurANoktAH paJcaitA gatayaH smRtAH tvatprasAdAd dhi labhyante na labhyante 'nyathA vibho 66 iti taNDis tapoyogAt tuSTAvezAnam avyayam jagau ca paramaM brahma yat purA lokakRj jagau 67 brahmA zatakratur viSNur vizve devA maharSayaH na vidus tvAm iti tatas tuSTaH provAca taM zivaH 68 akSayaz cAvyayaz caiva bhavitA duHkhavarjitaH yazasvI tejasA yukto divyajJAnasamanvitaH 69 RSINAm abhigamyaz ca sUtrakartA sutas tava matprasAdAd dvijazreSTha bhaviSyati na saMzayaH 70 kaM vA kAmaM dadAmy adya brUhi yad vatsa kAGkSase prAJjaliH sa uvAcedaM tvayi bhaktir dRDhAstu me 71 evaM dattvA varaM devo vandyamAnaH surarSibhiH stUyamAnaz ca vibudhais tatraivAntaradhIyata 72 antarhite bhagavati sAnuge yAdavezvara RSir Azramam Agamya mamaitat proktavAn iha 73 yAni ca prathitAny Adau taNDir AkhyAtavAn mama nAmAni mAnavazreSTha tAni tvaM zRNu siddhaye 74 daza nAma sahasrANi vedeSv Aha pitAmahaH zarvasya zAstreSu tathA daza nAma zatAni vai 75 guhyAnImAni nAmAni taNDir bhagavato 'cyuta devaprasAdAd deveza purA prAha mahAtmane | | 1 [vAsudeva] tataH sa prayato bhUtvA mama tAta yudhiSThira prAJjaliH prAha viprarSir nAma saMhAram AditaH 2 [u] brahma proktair RSiproktair vedavedAGgasaMbhavaiH sarvalokeSu vikhyAtaiH sthANuM stoSyAmi nAmabhiH 3 mahadbhir vihitaiH satyaiH siddhaiH sarvArthasAdhakaiH RSiNA taNDinA bhaktyA kRtair devakRtAtmanA 4 yathoktair lokavikhyAtair munibhis tattvadarzibhiH pravaraM prathamaM svargyaM sarvabhUtahitaM zubham zrutaiH sarvatra jagati brahmalokAvatAritaiH 5 yat tad rahasyaM paramaM brahma proktaM sanAtanam vakSye yadukulazreSTha zRNuSvAvahito mama 6 paratvena bhavaM devaM bhaktas tvaM paramezvaram tena te zrAvayiSyAmi yat tad brahma sanAtanam 7 na zakyaM vistarAt kRtsnaM vaktuM zarvasya kena cit yuktenApi vibhUtInAm api varSazatair api 8 yasyAdir madhyam antaz ca surair api na gamyate kas tasya zaknuyAd vaktuM guNAn kArtsnyena mAdhava 9 kiM tu devasya mahataH saMkSiptArtha padAkSaram zaktitaz caritaM vakSye prasAdAt tasya caiva hi 10 aprApyeha tato 'nujJAM na zakyaH stotum IzvaraH yadA tenAbhyanujJAtaH stuvaty eva sadA bhavam 11 anAdi nidhanasyAhaM sarvayoner mahAtmanaH nAmnAM kaM cit samuddezaM vakSye hy avyaktayoninaH 12 varadasya vareNyasya vizvarUpasya dhImataH zRNu nAma samuddezaM yad uktaM padmayoninA 13 daza nAma sahasrANi yAny Aha prapitAmahaH tAni nirmathya manasA dadhno ghRtam ivoddhRtam 14 gireH sAraM yathA hemapuSpAt sAraM yathA madhu ghRtAt sAraM yathA maNDas tathaitat sAram uddhRtam 15 sarvapApmApaham idaM caturveda samanvitam prayatnenAdhigantavyaM dhAryaM ca prayatAtmanA zAntikaM pauSTikaM caiva rakSoghnaM pAvanaM mahat 16 idaM bhaktAya dAtavyaM zraddadhAnAstikAya ca nAzraddadhAna rUpAya nAstikAyAjitAtmane 17 yaz cAbhyasUyate devaM bhUtAtmAnaM pinAkinam sa kRSNa narakaM yAti saha pUrvaiH sahAnugaiH 18 idaM dhyAnam idaM yogam idaM dhyeyam anuttamam idaM japyam idaM jJAnaM rahasyam idam uttamam idaM jJAtvAnta kAke 'pi gacched dhi paramAM gatim 19 pavitraM maGgalaM puNyaM kalyANam idam uttamam nigadiSye mahAbAho stavAnAm uttamaM stavam 20 idaM brahmA purA kRtvA sarvalokapitAmahaH sarvastavAnAM divyAnAM rAjatve samakalpayat 21 tadA prabhRti caivAyam Izvarasya mahAtmanaH stavarAjeti vikhyAto jagaty amarapUjitaH brahmalokAd ayaM caiva stavarAjo 'vatAritaH 22 yasmAt taNDiH purA prAha tena taNDi kRto 'bhavat svargAc caivAtra bhUlokaM taNDinA hy avatAritaH 23 sarvamaGgala maGgalyaM sarvapApapraNAzanam nigadiSye mahAbAho stavAnAm uttamaM stavam 24 brahmaNAm api yad brahma parANAm api yat param tejasAm api yat tejas tapasAm api yat tapaH 25 zAntInAm api yA zAntir dyutInAm api yA dyutiH dAntAnAm api yo dAnto dhImatAm api yA ca dhIH 26 devAnAm api yo devo munInAm api yo muniH yajJAnAm api yo yajJaH zivAnAm api yaH zivaH 27 rudrANAm api yo rudraH prabhuH prabhavatAm api yoginAm api yo yogI kAraNAnAM ca kAraNam 28 yato lokAH saMbhavanti na bhavanti yataH punaH sarvabhUtAtmabhUtasya harasyAmita tejasaH 29 aSTottara sahasraM tu nAmnAM zarvasya me zRNu yac chrutvA manujazreSTha sarvAn kAmAn avApsyasi 30 sthiraH sthANuH pabhur bhAnuH pravaro varado varaH sarvAtmA sarvavikhyAtaH sarvaH sarvakaro bhavaH 31 jaTI carmI zikhaNDI ca sarvAGgaH sarvabhAvanaH hariz ca hariNAkSaz ca sarvabhUtaharaH prabhuH 32 pravRttiz ca nivRttiz ca niyataH zAzvato dhruvaH zmazAnacArI bhagavAn khacaro gocaro 'rdanaH 33 abhivAdyo mahAkarmA tapasvI bhUtabhAvanaH unmattaveza pracchannaH sarvalokaprajApatiH 34 mahArUpo mahAkAyaH sarvarUpo mahAyazAH mahAtmA sarvabhUtaz ca virUpo vAmano manuH 35 lokapAlo 'ntarhitAtmA prasAdo hayagardabhiH pavitraz ca mahAMz caiva niyamo niyamAzrayaH 36 sarvakarmA svayambhUz ca Adir Adi karo nidhiH sahasrAkSo virUpAkzaH somo nakSatrasAdhakaH 37 candrasUryagatiH ketur graho grahapatir varaH adrir adryAlayaH kartA mRgabANArpaNo 'naghaH 38 mahAtapA ghoratapA adIno dInasAdhakaH saMvatsarakaro mantraH pramANaM paramaM tapaH 39 yogI yojyo mahAbIjo mahAretA mahAtapAH suvarNaretAH sarvajJaH subIjo vRSavAhanaH 40 daza bAhus tv animiSo nIlakaNTha umApatiH vizvarUpaH svayaM zreSTho balavIro balo gaNaH 41 gaNakartA gaNapatir digvAsAH kAmya eva ca pavitraM paramaM mantraH sarvabhAvakaro haraH 42 kamaNDaludharo dhanvI bANahastaH kapAlavAn azanI zataghnI khaDgI paTTizI cAyudhI mahAn 43 sruva hastaH surUpaz ca tejas tejaH karo nidhiH uSNISI ca suvaktraz ca udagro vinatas tathA 44 dIrghaz ca hari kezaz ca sutIrthaH kRSNa eva ca sRgAlarUpaH sarvArtho maNDaH kuNDI kamaNDaluH 45 ajaz ca mRgarUpaz ca gandhadhArI kapardy api urdhva retA UrdhvaliGga Urdhva zAyI nabhastalaH 46 trijaTaz cIravAsAz ca rudraH senApatir vibhuH ahaz caro 'tha naktaM ca tigmamanyuH suvarcasaH 47 gajahA daityahA loko lokadhAtA guNAkaraH siMhazArdUlarUpaz ca Ardra carmAmbarAvRtaH 48 kAlayogI mahAnAdaH sarvavAsaz catuSpathaH nizAcaraH pretacArI bhUtacArI mahezvaraH 49 bahubhUto bahudhanaH sarvAdhAro 'mito gatiH nRtyapriyo nityanarto nartakaH sarvalAsakaH 50 ghoro mahAtapAH pAzo nityo giricaro nabhaH sahasrahasto vijayo vyavasAyo hy aninditaH 51 amarSaNo marSaNAtmA yajJahA kAmanAzanaH dakSayajJApahArI ca susaho madhyamas tathA 52 tejo 'pahArI balahA mudito 'rtho jito varaH gambhIraghoSo gambhIro gambhIrabalavAhanaH 53 nyagrodharUpo nyagrodho vRkSakarNa sthitir vibhuH tIkSNatApaz ca haryazvaH sahAyaH karmakAlavit 54 viSNuprasAdito yajJaH samudro vaDavAmukhaH hutAzanasahAyaz ca prazAntAtmA hutAzanaH 55 ugratejA mahAtejA jayo vijayakAlavit jyotiSAm ayanaM siddhiH saMdhir vigraha eva ca 56 zikhI daNDI jaTI jvAlI mUrtijo mUrdhago balI vaiNavI paNavI tAlI kAlaH kAlakaTaMkaTaH 57 nakSatravigraha vidhir guNavRddhir layo 'gamaH prajApatir dizA bAhur vibhAgaH sarvato mukhaH 58 vimocanaH suragaNo hiraNyakavacodbhavaH meDhrajo balacArI ca mahAcArI stutas tathA 59 sarvatUrya ninAdI ca sarvavAdya parigrahaH vyAlarUpo bilAvAsI hemamAlI taraMgavit 60 tridazas trikAladhRk karma sarvabandhavimocanaH bandhanas tvAsurendrANAM yudhi zatruvinAzanaH 61 sAMkhyaprasAdo survAsAH sarvasAdhu niSevitaH praskandano vibhAgaz ca atulyo yajJabhAgavit 62 sarvAvAsaH sarvacArI durvAsA vAsavo 'maraH hemo hemakaro yajJaH sarvadhArI dharottamaH 63 lohitAkSo mahAkSaz ca vijayAkSo vizAradaH saMgraho nigrahaH kartA sarpacIranivAsanaH 64 mukhyo 'mukhyaz ca dehaz ca deharddhiH sarvakAmadaH sarvakAmaprasAdaz ca subalo balarUpadhRk 65 AkAzanidhi rUpaz ca nipAtI uragaH khagaH raudrarUpo 'Mzur Adityo vasu razmiH suvarcasI 66 vasu vego mahAvego mano vego nizAcaraH sarvAvAsI zriyAvAsI upadeza karo haraH 67 munir Atmapatir loke saMbhojyaz ca sahasradaH pakSI ca pakSirUpI ca atidIpto vizAM patiH 68 unmAdo madanAkAro arthArthakara romazaH vAmadevaz ca vAmaz ca prAgdakSiNyaz ca vAmanaH 69 siddhayogApahArI ca siddhaH sarvArthasAdhakaH bhikSuz ca bhikSurUpaz ca viSANI mRdur avyayaH 70 mahAseno vizAkhaz ca SaSTibhAgo gavAM patiH vajrahastaz ca viSkambhI camU stambhana eva ca 71 Rtur RtukaraH kAlo madhur madhukaro 'calaH vAnaspatyo vAjaseno nityam AzramapUjitaH 72 brahma cArI lokacArI sarvacArI sucAravit IzAna IzvaraH kAlo nizA cArI pinAka dhRk 73 nandIzvaraz ca nandI ca nandano nandivardhanaH bhagasyAkSi nihantA ca kAlo brahmavidAM varaH 74 caturmukho mahAliGgaz cAru liGgas tathaiva ca liGgAdhyakSaH surAdhyakSo lokAdhyakSo yugAvahaH 75 bIjAdhyakSo bIjakartA adhyAtmAnugato balaH itihAsa karaH kalpo gautamo 'tha jalezvaraH 76 dambho hy adambho vaidambho vaizyo vazya karaH kaviH lokakartA pazupatir mahAkartA mahauSadhiH 77 akSaraM paramaM brahmabalavAJ zakra eva ca nItir hy anItiH zuddhAtmA zuddho mAnyo manogatiH 78 bahu prasAdaH svapano darpaNo 'tha tv amitrajit vedakAraH sUtrakAro vidvAn samaramardanaH 79 mahAmeghanivAsI ca mahAghoro vazIkaraH agnijvAlo mahAjvAlo atidhUmro huto haviH 80 vRSaNaH zaMkaro nityo varcasvI dhUmaketanaH nIlas tathAGgalubdhaz ca zobhano niravagrahaH 81 svastidaH svasti bhAvaz ca bhAgI bhAgakaro laghuH utsaGgaz ca mahAGgaz ca mahAgarbhaH paro yuvA 82 kRSNa varNaH suvarNaz ca indriyaH sarvadehinAm mahApAdo mahAhasto mahAkAyo mahAyazAH 83 mahAmUrdhA mahAmAtro mahAnetro dig AlayaH mahAdanto mahAkarNo mahAmeDhro mahAhanuH 84 mahAnAso mahAkambur mahAgrIvaH zmazAnadhRk mahAvakSA mahorasko antarAtmA mRgAlayaH 85 lambano lambitauSThaz ca mahAmAyaH payo nidhiH mahAdanto mahAdaMSTro mahAjihvo mahAmukhaH 86 mahAnakho mahAromA mahAkezo mahAjaTaH asapatnaH prasAdaz ca pratyayo girisAdhanaH 87 snehano 'snehanaz caiva ajitaz ca mahAmuniH vRkSAkAro vRkSaketur analo vAyuvAhanaH 88 maNDalImerudhAmA ca devadAnava darpahA atharvazIrSaH sAmAsya Rk sahasrAmitekSaNaH 89 yajuH pAdabhujo guhyaH prakAzo jaGgamas tathA amoghArthaH prasAdaz ca abhigamyaH sudarzanaH 90 upahAra priyaH zarvaH kanakaH kAJcanaH sthiraH nAbhir nandikaro bhAvyaH puSkarastha patiH sthiraH 91 dvAdazas trAsanaz cAdyo yajJo yajJasamAhitaH naktaM kaliz ca kAlaz ca makaraH kAlapUjitaH 92 sagaNo gaNakAraz ca bhUtabhAvana sArathiH bhasma zAyI bhasma goptA bhasmabhUtas tarur gaNaH 93 agaNaz caiva lopaz ca mahAtmA sarvapUjitaH zaGkus trizaGkuH saMpannaH zucir bhUtaniSevitaH 94 AzramasthaH kapotastho vizvakarmA patir varaH zAkho vizAkhas tAmrauSTho hy ambujAlaH sunizcayaH 95 kapilo 'kapilaH zUra Ayuz caiva paro 'paraH gandharvo hy aditis tArkSyaH suvijJeyaH susArathiH 96 parazvadhAyudho deva arthakArI subAndhavaH tumbavINI mahAkopa UrdhvaretA jale zayaH 97 ugro vaMzakaro vaMzo vaMzanAdo hy aninditaH sarvAGgarUpo mAyAvI suhRdo hy anilo 'nalaH 98 bandhano bandhakartA ca subandhana vimocanaH sa yajJAriH sa kAmArir mahAdaMSTro mahAyudhaH 99 bAhus tv aninditaH zarvaH zaMkaraH zaMkaro 'dhanaH amarezo mahAdevo vizvadevaH surArihA 100 ahirbudhno nirRtiz ca cekitAno haris tathA ajaikapAc ca kApAlI trizaGkur ajitaH zivaH 101 dhanvantarir dhUmaketuH skando vaizravaNas tathA dhAtA zakraz ca viSNuz ca mitras tvaSTA dhruvo dharaH 102 prabhAvaH sarvago vAyur aryamA savitA raviH udagraz ca vidhAtA ca mAndhAtA bhUtabhAvanaH 103 ratitIrthaz ca vAgmI ca sarvakAmaguNAvahaH padmagarbho mahAgarbhaz candra vaktro manoramaH 104 balavAMz copazAntaz ca purANaH puNyacaJcurI kuru kartA kAlarUpI kuru bhUto mahezvaraH 105 sarvAzayo darbhazAyI sarveSAM prANinAM patiH devadeva mukho 'saktaH sad asat sarvaratnavit 106 kailAsazikharAvAsI himavad girisaMzrayaH kUlahArI kUlakartA bahu vidyo bahu pradaH 107 vaNijo vardhano vRkSo nakulaz candanaz chadaH sAragrIvo mahAjatrur alolaz ca mahauSadhaH 108 siddhArthakArI siddhArthaz cando vyAkaraNottaraH siMhanAdaH siMhadaMSTraH siMhagaH siMhavAhanaH 109 prabhAvAtmA jagat kAlas tAlo lokahitas taruH sAraGgo nava cakrAGgaH ketumAlI sabhAvanaH 110 bhUtAlayo bhUtapatir ahorAtram aninditaH vAhitA sarvabhUtAnAM nilayaz ca vibhur bhavaH 111 amoghaH saMyato hy azvo bhojanaH prANadhAraNaH dhRtimAn matimAn dakSaH satkRtaz ca yugAdhipaH 112 gopAlir gopatir grAmo gocarma vasano haraH hiraNyabAhuz ca tathA guhA pAlaH pravezinAm 113 pratiSThAyI mahAharSo jitakAmo jitendriyaH gandhAraz ca surAlaz ca tapaH karma ratir dhanuH 114 mahAgIto mahAnRtto hy apsarogaNasevitaH mahAketur dhanur dhAtur naikasAnu caraz calaH 115 AvedanIya AvezaH sarvagandhasukhAvahaH toraNas tAraNo vAyuH paridhAvati caikataH 116 saMyogo vardhano vRddho mahAvRddho gaNAdhipaH nitya AtmasahAyaz ca devAsurapatiH patiH 117 yuktaz ca yuktabAhuz ca dvividhaz ca suparvaNaH ASADhaz ca suSADdhaz ca dhruvo hari haNo haraH 118 vapur AvartamAnebhyo vasu zreSTho mahApathaH ziro hArI vimarSaz ca sarvalakSaNabhUSitaH 119 akSaz ca rathayogI ca sarvayogI mahAbalaH samAmnAyo 'samAmnAyas tIrthadevo mahAratha 120 nirjIvo jIvano mantraH zubhAkSo bahu karkazaH ratnaprabhUto raktAGgo mahArNava nipAnavit 121 mUlo vizAlo hy amRto vyaktAvyaktas tapo nidhiH ArohaNo nirohaz ca zala hArI mahAtapAH 122 senA kalpo mahAkalpo yugAyuga karo hariH yugarUpo mahArUpo pavano gahano nagaH 123 nyAyanirvApaNaH pAdaH paNDito hy acalopamaH bahu mAlo mahAmAlaH sumAlo bahu locanaH 124 vistAro lavaNaH kUpaH kusumaH saphalodayaH vRSabho vRSabhAGkAGgo maNibilvo jaTAdharaH 125 indur visarvaH sumukhaH suraH sarvAyudhaH sahaH nivedanaH sudhA jAtaH sugandhAro mahAdhanuH 126 gandhamAlI ca bhagavAn utthAnaH sarvakarmaNAm manthAno bahulo bAhuH sakalaH sarvalocanaH 127 taras tAlI karas tAlI UrdhvasaMhanano vahaH chatraM succhatro vikhyAtaH sarvalokAzrayo mahAn 128 muNDo virUpo vikRto daNDi muNDo vikurvaNaH haryakSaH kakubho vajrI dIptajihvaH sahasrapAt 129 sahasramUrdhA devendraH sarvadevamayo guruH sahasrabAhuH sarvAGgaH zaraNyaH sarvalokakRt 130 pavitraM trimadhur mantraH kaniSThaH kRSNapiGgalaH brahmadaNDavinirmAtA zataghnIzatapAzadhRk 131 padmagarbho mahAgarbho brahma garbho jalodbhavaH gabhastir brahma kRd brahmA brahmavid brAhmaNo gatiH 132 anantarUpo naikAtmA tigmatejAH svayambhuvaH UrdhvagAtmA pazupatir vAtaraMhA manojavaH 133 candanI padmamAlAgryaH surabhyuttaraNo naraH karNikAramahAsragvI nIlamauliH pinAkadhRk 134 umApatir umA kAnto jAhnavI dhRg umA dhavaH varo varAho varado varezaH sumahAsvanaH 135 mahAprasAdo damanaH zatruhA zvetapiGgalaH prItAtmA prayatAtmA ca saMyatAtmA pradhAnadhRk 136 sarvapArzva sutas tArkSyo dharmasAdhAraNo varaH carAcarAtmA sUkSmAtmA suvRSo govRSezvaraH 137 sAdhyarSir vasur Adityo vivasvAn savitA mRDaH vyAsaH sarvasya saMkSepo vistaraH paryayo nayaH 138 RtuH saMvatsaro mAsaH pakSaH saMkhyA samApanaH kalA kASThA lavo mAtrA muhUrto 'haH kSapAH kSaNAH 139 vizvakSetraM prajA bIjaM liGgam Adyas tv aninditaH sadasad vyaktam avyaktaM pitA mAtA pitAmahaH 140 svargadvAraM prajA dvAraM mokSadvAraM triviSTapam nirvANaM hlAdanaM caiva brahmalokaH parA gatiH 141 devAsuravinirmAtA devAsuraparAyaNaH devAsuragurur devo devAsuranamaskRtaH 142 devAsuramahAmAtro devAsuragaNAzrayaH devAsuragaNAdhyakSo devAsuragaNAgraNIH 143 devAtidevo devarSir devAsuravarapradaH devAsurezvaro devo devAsuramahezvaraH 144 sarvadevamayo 'cintyo devatAtmAtma saMbhavaH udbhidas trikramo vaidyo virajo virajo'mbaraH 145 IDyo hastI suravyAghro deva siMho nararSabhaH vibudhAgra varaH zreSThaH sarvadevottamottamaH 146 prayuktaH zobhano varja IzAnaH prabhur avyayaH guruH kAnto nijaH sargaH pavitraH sarvavAhanaH 147 zRGgI zRGgapriyo babhrU rAjarAjo nirAmayaH abhirAmaH suragaNo virAmaH sarvasAdhanaH 148 lalATAkSo vizvadeho hariNo brahma varcasaH sthAvarANAM patiz caiva niyamendriyavardhanaH 149 siddhArthaH sarvabhUtArtho 'cintyaH satyavrataH zuciH vratAdhipaH paraM brahma muktAnAM paramA gatiH 150 vimukto muktatejAz ca zrImAJ zrIvardhano jagat yathA pradhAnaM bhagavAn iti bhaktyA stuto mayA 151 yaM na brahmAdayo devA viduryaM na maharSayaH taM stavyam arcyaM vandyaM ca kaH stoSyati jagatpatim 152 bhaktim eva puraskRtya mayA yajJapatir vasuH tato 'bhyanujJAM prApyaiva stuto matimatAM varaH 153 zivam ebhiH stuvan devaM nAmabhiH puSTivardhanaiH nityayuktaH zucir bhUtvA prApnoty AtmAnam AtmanA 154 etad dhi paramaM brahma svayaM gItaM svayambhuvA RSayaz caiva devAz ca stuvanty etena tatparam 155 stUyamAno mahAdevaH prIyate cAtmanAmabhiH bhaktAnukampI bhagavAn AtmasaMsthAn karoti tAn 156 tathaiva ca manuSyeSu ye manuSyAH pradhAnataH AstikAH zraddadhAnAz ca bahubhir janmabhiH stavaiH 157 jAgrataz ca svapantaz ca vrajantaH pathi saMsthitAH stuvanti stUyamAnAz ca tuSyanti ca ramanti ca janma koTisahasreSu nAnA saMsArayoniSu 158 jantor vizuddhapApasya bhave bhaktiH prajAyate utpannA ca bhave bhaktir ananyA sarvabhAvataH 159 kAraNaM bhAvitaM tasya sarvamuktasya sarvataH etad deveSu duSprApaM manuSyeSu na labhyate 160 nirvighnA nizcalA rudre bhaktir avyabhicAriNI tasyaiva ca prasAdena bhaktir utpadyate nRNAm yayA yAnti parAM siddhiM tadbhAvagatacetasaH 161 ye sarvabhAvopagatAH paratvenAbhavan narAH prapanna vatsalo devaH saMsArAt tAn samuddharet 162 evam anye na kurvanti devAH saMsAramocanam manuSyANAM mahAdevAd anyatrApi tapobalAt 163 iti tenendra kalpena bhagavAn sad asat patiH kRtti vAsAH stutaH kRSNa taNDinA zuddhabuddhinA 164 stavam etaM bhagavato brahmA svayam adhArayat brahmA provAca zakrAya zakraH provAca mRtyave 165 mRtyuH provAca rudrANAM rudrebhyas taNDim Agamat mahatA tapasA prAptas taNDinA brahma sadmani 166 taNDiH provAca zukrAya gautamAyAha bhArgavaH vaivasvatAya manave gautamaH prAha mAdhava 167 nArAyaNAya sAdhyAya manur iSTAya dhImate yamAya prAha bhagavAn sAdhyo nArAyaNo 'cyutaH 168 nAciketAya bhagavAn Aha vaivasvato yamaH mArkaNDeyAya vArSNeya nAciketo 'bhyabhASata 169 mArkaNDeyAn mayA prAptaM niyamena janArdana tavApy aham amitraghna stavaM dadmy adya vizrutam svargyam Arogyam AyuSyaM dhanyaM balyaM tathaiva ca 170 na tasya vighnaM kurvanti dAnavA yakSarAkSasAH pizAcA yAtudhAnAz ca guhyakA bhujagA api 171 yaH paTheta zucir bhUtvA brahma cArI jitendriyaH abhagna yogo varSaM tu so 'zvamedha phalaM labhet | | 1 [v] mahAyogI tataH prAha kRSNadvaipAyano muniH paThasva putra bhadraM te prIyatAM te mahezvaraH 2 purA putra mayA merau tapyatA paramaM tapaH putra hetor mahArAja stava eSo 'nukIrtitaH 3 labdhavAn asmi tAn kAmAn ahaM vai pANDunandana tathA tvam api zarvAd dhi sarvAn kAmAn avApsyasi 4 catuH zIrSas tataH prAha zakrasya dayitaH sakhA AlambayAna ity eva vizrutaH karuNAtmakaH 5 mayA gokarNam AsAdya tapas taptvA zataM samAH ayonijAnAM dAntAnAM dharmajJAnAM suvarcasAm 6 ajarANAm aduHkhAnAM zatavarSa sahasriNAm labdhaM putrazataM zarvAt purA pANDunRpAtmaja 7 vAlmIkiz cApi bhagavAn yudhiSThiram abhASata vivAde sAmni munibhir brahmaghno vai bhavAn iti uktaH kSaNena cAviSTas tenAdharmeNa bhArata 8 so 'ham IzAnam anagham astauSaM zaraNaM gataH muktaz cAsmy avazaH pApAt tato duHkhavinAzanaH Aha mAM tripuraghno vai yazas te 'gryaM bhaviSyati 9 jAmadagnyaz ca kaunteyam Aha dharmabhRtAM varaH RSimadhye sthitas tAta tapann iva vibhAvasuH 10 pitRvipra vadhenAham Arto vai pANDavAgraja zucir bhUtvA mahAdevaM gatavAJ zaraNaM nRpa 11 nAmabhiz cAstuvaM devaM tatas tuSTo 'bhavad bhavaH parazuM ca dadau devo divyAny astrANi caiva me 12 pApaM na bhavitA te 'dya ajeyaz ca bhaviSyasi na te prabhavitA mRtyur yazasvI ca bhaviSyasi 13 Aha mAM bhagavAn evaM zikhaNDI ziva vigrahaH yad avAptaM ca me sarvaM prasAdAt tasya dhImataH 14 asito devalaz caiva prAha pANDusutaM nRpam zApAc chakrasya kaunteya cito dharmo 'nazan mama tan me dharmaM yazaz cAgryam Ayuz caivAdadad bhavaH 15 RSir gRtsamado nAma zakrasya dayitaH sakhA prAhAjamIDhaM bhagavAn bRhaspatisamadyutiH 16 vasiSTho nAma bhagavAMz cAkSuSasya manoH sutaH zatakrator acintyasya satre varSasahasrike vartamAne 'bravId vAkyaM sAmni hy uccArite mayA 17 rathantaraM dvijazreSTha na samyag iti vartate samIkSasva punar buddhyA harSaM tyaktvA dvijottama ayajJa vAhinaM pApam akArSIs tvaM sudurmate 18 evam uktvA mahAkrodhAt prAha ruSTaH punar vacaH prajJayA rahito duHkhI nityaM bhIto vanecaraH dazavarSasahasrANi dazASTau ca zatAni ca 19 naSTapAnIya yavase mRgair anyaiz ca varjite ayajJIya drume deze rurusiMhaniSevite bhavitA tvaM mRgaH krUro mahAduHkhasamanvitaH 20 tasya vAkyasya nidhane pArtha jAto hy ahaM mRgaH tato mAM zaraNaM prAptaM prAha yogI mahezvaraH 21 ajaraz cAmaraz caiva bhavitA duHkhavarjitaH sAmyaM samas tu te saukhyaM yuvayor vardhatAM kratuH 22 anugrahAn evam eSa karoti bhavagAn vibhuH paraM dhAtA vidhAtA ca sukhaduHkhe ca sarvadA 23 acintya eSa bhagavAn karmaNA manasA girA na me tAta yudhi zreSTha vidyayA paNDitaH samaH 24 [jaigIsavya] mamASTa guNam aizvaryaM dattaM bhagavatA purA yatnenAlpena balinA vArANasyAM yudhiSThira 25 [gArgya] catuHSaSTyaGgam adadAt kAlajJAnaM mamAdbhutam sarasvatyAs taTe tuSTo mano yajJena pANTava 26 tulyaM mama sahasraM tu sutAnAM brahmavAdinAm Ayuz caiva saputrasya saMvatsarazatAyutam 27 [parASara] prasAdyAhaM purA zarvaM manasAcintayaM nRpa mahAtapA mahAtejA mahAyogI mahAyazAH veda vyAsaH zriyAvAso brahmaNyaH karuNAtmakaH 28 api nAmepSitaH putro mama syAd vai mahezvarAt iti matvA hRdi mataM prAha mAM surasattamaH 29 mayi saMbhavatas tasya phalAt kRSNo bhaviSyati sAvarNasya manoH sarge saptarSiz ca bhaviSyati 30 vedAnAM ca sa vai vyastA kuruvaMzakaras tathA itihAsasya kartA ca putras te jagato hitaH 31 bhaviSyati mahendrasya dayitaH sa mahAmuniH ajaraz cAmaraz caiva parAzara sutas tava 32 evam uktvA sa bhagavAMs tatraivAntaradhIyata yudhiSThira mahAyogI vIryavAn akSato 'vyayaH 33 [mANDavya] acauraz caura zaGkAyAM zUle bhinno hy ahaM yadA tatrasthena stuto devaH prAha mAM vai mahezvaraH 34 mokSaM prApsyasi zullAc ca jIviSyasi samArbudam rujA zUlakRtA caiva na te vipra bhaviSyati Adhibhir vyAdhibhiz caiva varjitas tvaM bhaviSyasi 35 pAdAc caturthAt saMbhUta AtmA yasmAn mune tava tvaM bhaviSyasy anupamo janma vai saphalaM kuru 36 tIrthAbhiSekaM saphalaM tvam avighnena cApsyasi svargaM caivAkSayaM vipra vidadhAmi tavorjitam 37 evam uktvA tu bhagavAn vareNyo vRSavAhanaH mahezvaro mahArAja kRtti vAsA mahAdyutiH sagaNo daivatazreSThas tatraivAntaradhIyata 38 [gAlava] vizvAmitrAbhyanujJAto hy ahaM pitaram AgataH abravIn mAM tato mAtA duHkhitA rudatI bhRzam 39 kauzikenAbhyanujJAtaM putraM veda vibhUSitam na tAta taruNaM dAntaM pitA tvAM pazyate 'nagha 40 zrutvA jananyA vacanaM nirAzo guru darzane niyatAtmA mahAdevam apazyaM so 'bravIc ca mAm 41 pitA mAtA ca te tvaM ca putra mRtyuvivarjitAH bhaviSyatha viza kSipraM draSTAsi pitaraM kSaye 42 anujJAto bhagavatA gRhaM gatvA yudhiSThira apazyaM pitaraM tAta iSTiM kRtvA viniHsRtam 43 upaspRzya gRhItvedhmaM kuzAMz ca zaraNAd gurUn tAn visRjya ca mAM prAha pitA sAsrAvilekSaNaH 44 praNamantaM pariSvajya mUrdhni cAghrAya pANDava diSTyA dRSTo 'si me putrakRtavidya ihAgataH 45 [v] etAny atyadbhutAny eva karmANy atha mahAtmanaH proktAni munibhiH zrutvA vismayAm Asa pANDavaH 46 tataH kRSNo 'bravId vAkyaM punar matimatAM varaH yudhiSThiraM dharmanityaM puruhUtam ivezvaraH 47 AdityacandrAv anilAnalau ca; dyaur bhUmir Apo vasavo 'tha vizve dhAtAryamA zukravRhaspatI ca; rudrAH sa sAdhyA varuNo vittagopaH 48 brahmA zakro mAruto brahmasatyaM; vedA yajJA dakSiNA veda vAhAH somo yaSTA yac ca havyaM haviz ca; rakSA dIkSAniyamA ye ca ke cit 49 svAhA vaSaD brAhmaNAH saurabheyA; dharmaM cakraM kAlacakraM caraM ca yazo damo buddhimatI sthitiz ca; zubhAzubhaM munayaz caiva sapta 50 agryA buddhir manasA darzane ca; sparze siddhiH karmaNAM yA ca siddhiH gaNA devAnAm USmapAH somapAz ca; lekhAH suyAmAs tuSitA brahma kAyAH 51 AbhAsvarA gandhapA dRSTipAz ca; vAcA viruddhAz ca mano viruddhAH zuddhAz ca nirvANaratAz ca devAH; sparzAzanA darzapA AjyapAz ca 52 cintA gatA ye ca deveSu mukhyA; ye cApy anye devatAz cAjamIDha suparNagandharvapizAcadAnavA; yakSAs tathA pannagAz cAraNAz ca 53 sUkSmaM sthUlaM mRdu yac cApy asUkSmaM; sukhaM duHkhaM sukhaduHkhAntaraM ca sAMkhyaM yogaM yat parANAM paraM ca; zarvAj jAtaM viddhi yat kIrtitaM me 54 tat saMbhUtA bhUtakRto vareNyAH; sarve devA bhuvanasyAsya gopAH AvizyemAM dharaNIM ye 'bhyarakSan; purAtanIM tasya devasya sRSTim 55 vicinvantaM manasA toSTuvImi; kiM cit tattvaM prANahetor nato 'smi dadAtu devaH sa varAn iheSTAn; abhiSTuto naH prabhur avyayaH sadA 56 imaM stavaM saMniyamyendriyANi; zucir bhUtvA yaH puruSaH paTheta abhagna yogo niyato 'bdam ekaM; sa prApnuyAd azvamedhe phalaM yat 57 vedAn kRtsnAn brAhmaNaH prApnuyAc ca; jayed rAjA pRthivIM cApi kRtsnAm vaizyo lAbhaM prApnuyAn naipuNaM ca; zUdro gatiM pretya tathA sukhaM ca 58 stavarAjam imaM kRtvA rudrAya dadhire manaH sarvadoSApahaM puNyaM pavitraM ca yazasvinam 59 yAvanty asya zarIreSu romakUpANi bhArata tAvad varSasahasrANi svarge vasati mAnavaH | | 1 [y] yad idaM sahadharmeti procyate bharatarSabha pANigrahaNa kAle tu strINAm etat kathaM smRtam 2 ArSa eSa bhaved dharmaH prAjApatyo 'tha vAsuraH yad etat sahadharmeti pUrvam uktaM maharSibhiH 3 saMdehaH sumahAn eSa viruddha iti me matiH iha yaH sahadharmo vai pretyAyaM vihitaH kva nu 4 svarge mRtAnAM bhavati sahadharmaH pitAmaha pUrvam ekas tu mriyate kva caikas tiSThate vada 5 nAnA karmaphalopetA nAnA karma nivAsinaH nAnA nirayaniSThAntA mAnuSA bahavo yadA 6 anRtAH striya ity evaM sUtrakAro vyavasyati yadAnRtAH striyAs tAta sahadharmaH kutaH smRtaH 7 anRtAH striya ity evaM vedeSv api hi paThyate dharmo 'yaM paurvikI saMjJA upacAraH kriyAvidhiH 8 gahvaraM pratibhAty etna mama cintayato 'nizam niH saMdeham idaM sarvaM pitAmaha yathA zrutiH 9 yad etad yAdRzaM caitad yathA caitat pravartitam nikhilena mahAprAjJa bhavAn etad bravItu me 10 [bh] atApy udAharantImam itihAsaM purAtanam aSTAvakrasya saMvAdaM dizayA saha bhArata 11 niveSTu kAmas tu purA aSTAvakro mahAtapAH RSer atha vadAnyasya kanyAM vavre mahAtmanaH 12 suprabhAM nAma vai nAmnA rUpeNApratimAM bhuvi guNaprabarhAM zIlena sAdhvIM cAritrazobhanAm 13 sA tasya dRSTvaiva mano jahAra zubhalocanA vanarAjI yathA citrA vasante kusumAcitA 14 RSis tam Aha deyA me sutA tubhyaM zRNuSva me gaccha tAvad dizaM puNyAm uttarAM drakSyase tataH 15 [a] kiM draSTavyaM mayA tatra vaktum arhati me bhavAn tathedAnIM mayA kAryaM yathA vakSyati mAM bhavAn 16 [v] dhanadaM samatikramya himavantaM tathaiva ca rudrasyAyatanaM dRSTvA siddhacAraNasevitam 17 prahRSTaiH pArSadair juSTaM nRtyadbhir vividhAnanaiH divyAGgarAgaiH paizAcair vanyair nAnAvidhair tathA 18 pANitAlasatAlaiz ca zamyA tAlaiH samais tathA saMprahRSTaiH pranRtyadbhiH zarvas tatra niSevyate 19 iSTaM kila girau sthAnaM tad divyam anuzuzruma nityaM saMnihito devas tathA pAriSadAH zubhAH 20 tatra devyA tapas taptaM zaMkarArthaM suduzcaram atas tad iSTaM devasya tathomAyA iti zrutiH 21 tatra kUpo mahAn pArzve devasyottaratas tathA RtavaH kAlarAtriz ca ye divyA ye ca mAnuSAH 22 sarve devam upAsante rUpiNaH kila tatra ha tad atikramya bhavanaM tvayA yAtavyam eva hi 23 tato nIlaM valoddezaM drakSyase meghasaMnibham ramaNIyaM manogrAhi tatra drakSyasi vai striyam 24 tapasviNIM mahAbhAgAM vRddhAM dIkSAm anuSThitAm draSTavyA sA tvayA tatra saMpUjyA caiva yatnataH 25 tAM dRSTvA vinivRttas tvaM tataH pANiM grahISyasi yady eSa samayaH satyaH sAdhyatAM tatra gamyatAm | | 1 tathAstu sAdhayiSyAmi tatra yAsyAmy asaMzayam yatra tvaM vadase sAdho bhavAn bhavatu satyavAk 2 [bh] tato 'gacchat sa bhagavAn uttarAm uttamAM dizam himavantaM girizreSThaM siddhacAraNasevitam 3 sa gatvA dvija zArdUlo himavantaM mahAgirim abhyagacchan nadIM puNyAM bAhudAM dharmadAyinIm 4 azoke vimale tIrthe snAtvA tarpya ca devatAH tatra vAsAya zayane kauzye sukham uvAsa ha 5 tato rAtryAM vyatItAyAM prAtar utthAya sa dvijaH snAtvA prAduzcakArAgniM hutvA caiva vidhAnatha 6 rudrANI kUpam AsAdya hrade tatra samAzvasat vizrAntazc ca samutthAya kailAsam abhito yayau 7 so 'pazyat kAJcanadvAraM dIpyamAnam iva zriyA mandAkinIM ca nalinIM dhanadasya mahAtmanaH 8 atha te rAkSasAH sarve ye 'bhirakSanti padminIm pratyutthitA bhagavantaM maNibhadra purogamAH 9 sa tAn pratyarcayAm Asa rAkSasAn bhImavikramAn nivedayata mAM kSipraM dhanadAyeti cAbravIt 10 te rAkSasAs tadA rAjan bhagavantam athAbruvan asau vaizvaraNo rAjA svayam AyAti te 'ntikam 11 vidito bhagavAn asya kAryam Agamane ca yat pazyainaM tvaM mahAbhAgaM jvalantam iva tejasA 12 tato vaizravaNo 'bhyetya aSTAvakram aninditam vidhivat kuzalaM pRSTvA tato brahmarSim abravIt 13 sukhaM prApto bhavAn kac cit kiM vA mattaz cikIrSasi brUhi sarvaM kariSyAmi yan mAM tvaM vakSyasi dvija 14 bhavanaM praviza tvaM me yathA kAmadvijottama satkRtaH kRtakAryaz ca bhavAn yAsyaty avighnataH 15 prAvizad bhavanaM svaM vai gRhItvA taM dvijottamam AsanaM svaM dadau caiva pAdyam arghyaM tathaiva ca 16 athopaviSTayos tatra maNibhadra purogamAH niSedus tatra kauberA yakSagandharvarAkSasAH 17 tatas teSAM niSaNNAnAM dhanado vAkyam abravIt bhavac chandaM samAjJAya nRtyerann apsarogaNAH 18 AtithyaM paramaM kAryaM zuzrUSA bhavatas tathA saMvartatAm ity uvAca munir madhurayA girA 19 athorvarA mizrakezI rambhA caivorvazI tathA alambusA ghRtAcI ca citrA citrAGgadA ruciH 20 manoharA sukezI ca sumukhI hAsinI prabhA vidyutA prazamA dAntA vidyotA ratir eva ca 21 etAz cAnyAz ca vai bahvyaH pranRttApsarasaH zubhAH avAdayaMz ca gandharvA vAdyAni vividhAni ca 22 atha pravRtte gandharve divye RSir upAvasat divyaM saMvatsaraM tatra raman vai sumahAtapAH 23 tato vaizravaNo rAjA bhagavantam uvAca ha sAgraH saMvatsaro yAtas tava vipreha pazyataH 24 hAryo 'yaM viSayo brahman gAndharvo nAma nAmataH chandato vartatAM vipra yathA vadati vA bhavAn 25 atithiH pUjanIyas tvam idaM ca bhavato gRham sarvam AjJApyatAm Azu paravanto vayaM tvayi 26 atha vaizravaNaM prIto bhagavAn pratyabhASata arcito 'smi yathAnyAyaM gamiSyAmi dhanezvara 27 prIto 'smi sadRzaM caiva tava sarvaM dhanAdhipa tava prasAdAd bhagavan maharSez ca mahAtmanaH niyogAd adya yAsyAmi vRddhimAn RddhimAn bhava 28 atha niSkramya bhagavAn prayayAv uttarA mukhaH kailAsaM mandaraM haimaM sarvAn anucacAra ha 29 tAn atItya mahAzailAn kairAtaM sthAnam uttamam pradakSiNaM tataz cakre prayataH zirasA naman dharaNIm avatIryAtha pUtAtmAsau tadAbhavat 30 sa taM pradakSiNaM kRtvA triH zailaM cottarA mukhaH samena bhUmibhAgena yayau prItipuraskRtaH 31 tato 'paraM vanoddezaM ramaNIyam apazyata sarvartubhir mUlaphalaiH pakSibhiz ca samanvitam ramaNIyair vanoddezais tatra tatra vibhUSitam 32 tatrAzramapadaM divyaM dadarza bhavagAn atha zailAMz ca vividhAkArAn kAJcanAn ratnabhUSitAn maNibhUmau niviSTAz ca puSkariNyas tathaiva ca 33 anyAny api suramyANi dadarza subahUny atha bhRzaM tasya mano reme maharSer bhAvitAtmanaH 34 sa tatra kAJcanaM divyaM sarvaratnamayaM gRham dadarzAdbhutasaMkAzaM dhanadasya gRhAd varam 35 mahAnto yatra vividhAH prAsAdAH parvatopamAH vimAnAni ca ramyANi ratnAni vividhAni ca 36 mandArapuSpaiH saMkIrNA tathA mandAkinI nadI svayaMprabhAz ca maNayo vajrair bhUmiz ca bhUSitA 37 nAnAvidhaiz ca bhavanair vicitramaNitoraNaiH muktAjAlaparikSiptair maNiratnavibhUSitaiH mano dRSTiharai ramyaiH sarvataH saMvRtaM zubhaiH 38 RSiH samantato 'pazyat tatra tatra manoramam tato 'bhavat tasya cintA kva me vAso bhaved iti 39 atha dvAraM samabhito gatvA sthitvA tato 'bravIt atithiM mAm anuprAptam anujAnantu ye 'tra vai 40 atha kanyA parivRtA gRhAt tasmAd viniHsRtAH nAnArUpAH sapta vibho kanyA sarvA manoharAH 41 yAM yAm apazyat kanyAM sa sA sA tasya mano 'harat nAzaknuvad dhArayituM mano 'thAsyAvasIdati 42 tato dhRtiH samutpannA tasya viprasya dhImataH atha taM pramadAH prAhur bhagavAn pravizatv iti 43 sa ca tAsAM surUpANAM tasyaiva bhavanasya ca 44 kautUhalasamAviSTaH praviveza gRhaM dvijaH tatrApazyaj jarA yuktAm arajo 'mbaradhAriNIm vRddhAM paryaGkam AsInAM sarvAbharaNabhUSitAm 45 svastIti cAtha tenoktA sA strI pratyavadat tadA pratyutthAya ca taM vipram AsyatAm ity uvAca ha 46 [a] sarvAH svAn AlayAn yAntu ekA mAm upatiSThatu suprajJAtA suprazAntA zeSA gacchantu cchandataH 47 tataH pradakSiNIkRtya kanyAs tAs tam RSiM tadA nirAkrAman gRhAt tasmAt sA vRddhAtha vyatiSThata 48 atha tAM saMvizan prAha zayane bhAsvare tadA tvayApi supyatAM bhadre rajanI hy ativartate 49 saMlApAt tena vipreNa tathA sA tatra bhASitA dvitIye zayane divye saMviveza mahAprabhe 50 atha sA vepamAnAGgI nimittaM zItajaM tadA vyapadizya maharSer vai zayanaM cAdhyarohata 51 svAgataM svAgatenAstu bhagavAMs tAm abhASata sopAgUhad bhujAbhyAM tu RSiM prItyA nararSabha 52 nirvikAram RSiM cApi kASThakuDyopamaM tadA duHkhitA prekSya saMjalpam akArSId RSiNA saha 53 brahman na kAmakAro 'sti strINAM puruSato dhRtiH kAmena mohitA cAhaM tvAM bhajantIM bhajasva mAm 54 prahRSTo bhava viprarSe samAgaccha mayA saha upagUha ca mAM vipra kAmArtAhaM bhRzaM tvayi 55 etad dhi tava dharmAtmaMs tapasaH pUjyate phalam prArthitaM darzanAd eva bhajamAnAM bhajasva mAm 56 sadya cedaM vanaM cedaM yac cAnyad api pazyasi prabhutvaM tava sarvatra mayi caiva na saMzayaH 57 sarvAn kAmAn vidhAsyAmi ramasva sahito mayA ramaNIye vane vipra sarvakAmaphalaprade 58 tvadvazAhaM bhaviSyAmi raMsyase ca mayA saha sarvAn kAmAn upAznAno ye divyA ye ca mAnuSAH 59 nAtaH paraM hi nArINAM kAryaM kiM cana vidyate yathA puruSasaMsargaH param etad dhi naH phalam 60 Atmachandena vartante nAryo manmatha coditAH na ca dahyanti gacchantyaH sutaptair api pAMsubhiH 61 [a] paradArAn ahaM bhadre na gaccheyaM kathaM cana dUSitaM dharmazAstreSu paradArAbhimarzanam 62 bhadre niveSTu kAmaM mAM viddhi satyena vai zape viSayeSv anabhijJo 'haM dharmArthaM kila saMtatiH 63 evaM lokAn gamiSyAmi putrair iti na saMzayaH bhadre dharmaM vijAnISva jJAtvA coparamasva ha 64 [strI] nAnilo 'gnir na varuNo na cAnye tridazA dvija priyAH strINAM yathA kAmo ratizIlA hi yoSitaH 65 sahasraikA yatA nArI prApnotIha kadA cana tathA zatasahasreSu yadi kA cit pativratA 66 naitA jAnanti pitaraM na kulaM na ca mAtaram na bhrAtRRn na ca bhartAraM na putrAn na ca devarAn 67 lIlAyantyaH kulaM ghnanti kulAnIva sarid varAH doSAMz ca mandAn mandAsu prajApatir abhASata 68 [bh] tataH sa RSir ekAgras tAM striyaM pratyabhASata AsyatAM ruciraM chandaH kiM vA kAryaM bravIhi me 69 sA strI provAca bhagavan drakSyase dezakAlataH vasa tAvan mahAprAjJa kRtakRtyo gamiSyasi 70 brahmarSis tAm athovAca sa tatheti yudhiSThira vatsye 'haM yAvad utsAho bhavatyA nAtra saMzayaH 71 atharSir abhisaMprekSya striyaM tAM jarayAnvitAm cintAM paramikAM bheje saMtapta iva cAbhavat 72 yad yad aGgaM hi so 'pazyat tasyA viprarSabhas tadA nAramat tatra tatrAsya dRSTI rUpaparAjitA 73 devateyaM gRhasyAsya zApAn nUnaM virUpitA asyAz ca kAraNaM vettuM na yuktaM sahasA mayA 74 iti cintA viSaktasya tam arthaM jJAtum icchataH vyagamat tad ahaH zeSaM manasA vyAkulena tu 75 atha sA strI tadovAca bhagavan pazya vai raveH rUpaM saMdhyAbhrasaMyuktaM kim upasthApyatAM tava 76 sa uvAca tadA tAM strIM snAnodakam ihAnaya upAsiSye tataH saMdhyAM vAgyato niyatendriyaH | | 1 [bh] atha sA strI tam uktvA tu vipram evaM bhavatv iti tailaM divyam upAdAya snAnazATIm upAnayat 2 anujJAtA ca muninA sA strI tena mahAtmanA athAsya tailenAGgAni sarvANy evAbhyamRkSayat 3 zanaiz cotsAditas tatra snAnazAlAm upAgamat bhadrAsanaM tataz citram RSir anvAvizan navam 4 athopaviSTaz ca yadA tasmin bhadrAsane tadA snApayAm Asa zanakais tam RSiM sukhahastavat divyaM ca vidhivac cakre sopacAraM munes tadA 5 sa tena susukhoSNena tasyA hastasukhena ca vyatItAM rajanIM kRtsnAM nAjAnAt sa mahAvrataH 6 tata utthAya sa munis tadA paramavismitaH pUrvasyAM dizi sUryaM ca so 'pazyad uditaM divi 7 tasya buddhir iyaM kiM nu mohas tattvam idaM bhavet athopAsya sahasrAMzuM kiM karomIty uvAca tAm 8 sA cAmRtarasaprakhyam RSer annam upAharat tasya svAdutayAnnasya na prabhUtaM cakAra saH vyagamac cApy ahaH zeSaM tataH saMdhyAgamat punaH 9 atha strI bhagavantaM sA supyatAm ity acodayat tatrai vai zayane divye tasya tasyAz ca kalpite 10 [a] na bhadre paradAreSu mano me saMprasajjati uttiSTha bhadre bhadraM te svapa vai viramasva ca 11 [bh] sA tadA tena vipreNa tathA dhRtyA nivartitA svatantrAsmIty uvAcainaM na dharmac chalam asti te 12 [a] nAsti svatantratA strINAm asvatantrA hi yoSitaH prajApatimataM hy etan na strI svAtantryam arhati 13 [strI] bAdhate maithunaM vipra mama bhaktiM ca pazya vai adharmaM prApsyase vipra yan mAM tvaM nAbhinandasi 14 [a] haranti doSajAtAni naraM jAtaM yathecchakam prabhavAmi sadA dhRtyA bhadre svaM zayanaM vraja 15 [strI] zirasA praName vipra prasAdaM kartum arhasi bhUmau nipatamAnAyAH zaraNaM bhava me 'nagha 16 yadi vA doSajAtaM tvaM paradAreSu pazyasi AtmAnaM sparzayAmy adya pANiM gRhNISva me dvija 17 na doSo bhavitA caiva satyenaitad bravImy aham svatantrAM mAM vijAnIhi yo 'dharmaH so 'stu vai mayi 18 [a] svatantrA tvaM kathaM bhadre brUhi kAraNam atra vai nAsti loke hi kA cit strI yA vai svAtantryam arhati 19 pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane putrAz ca sthavirI bhAve na strI svAtantryam arhati 20 [strI] kaumAraM brahmacaryaM me kanyaivAsmi na saMzayaH kuru mA vimatiM vipra zraddhAM vijahi mA mama 21 [a] yathA mama tathA tubhyaM yathA tava tathA mama jijJAseyam RSes tasya vighnaH satyaM nu kiM bhavet 22 AzcaryaM paramaM hIdaM kiM nu zreyo hi me bhavet divyAbharaNavastrA hi kanyeyaM mAm upasthitA 23 kiM tv asyAH paramaM rUpaM jIrNam AsIt kathaM punaH kanyA rUpam ihAdyaiva kim ihAtrottaraM bhavet 24 yathA praraM zaktidhRter na vyutthAsye kathaM cana na rocaye hi vyutthAnaM dhRtyaivaM sAdhayAmy aham | | 1 [y] na bibheti kathaM sA strI zApasya paramadyuteH kathaM nivRtto bhagavAMs tad bhavAn prabravItu me 2 [bh] aSTAvakro 'nvapRcchat tAM rUpaM vikuruSe katham na cAnRtaM te vaktavyaM brUhi brAhmaNa kAmyayA 3 [strI] dyAvApRthivI mAtraiSA kAmyA brAhmaNasattama zRNuSvAvahitaH sarvaM yad idaM satyavikrama 4 uttarAM mAM dizaM viddhi dRSTaM strIcApalaM ca te avyutthAnena te lokA jitAH satyaparAkrama 5 jijJAseyaM prayuktA me sthirI kartuM tavAnagha sthavirANAm api strINAM bAdhate maithuna jvaraH 6 tuSTaH pitA mahas te 'dya tathA devAH sa vAsavAH sa tva yena ca kAryeNa saMprApto bhagavAn iha 7 preSitas tena vipreNa kanyApitrA dvijarSabha tavopadezaM kartuM vai tac ca sarvaM kRtaM mayA 8 kSemI gamiSyasi gRhAJ zramaz ca na bhaviSyati kanyAM prApsyasi tAM vipra putriNI ca bhaviSyati 9 kAmyayA pRSTavAMs tvaM mAM tato vyAhRtam uttaram anatikramaNIyaiSA kRtsnair lokais tribhiH sadA 10 gacchasva sukRtaM kRtvA kiM vAnyac chrotum icchasi yAvad bravImi viprarSe aSTAvakra yathAtatham 11 RSiNA prasAditA cAsmi tava hetor dvijarSabha tasya saMmAnanArthaM me tvayi vAkyaM prabhASitam 12 zrutvA tu vacanaM tasyAH sa vipraH prAJjaliH sthitaH anujJAtas tayA cApi svagRhaM punar Avrajat 13 gRham Agamya vizrAntaH svajanaM pratipUjya ca abhyagacchata taM vipraM nyAyataH kurunandana 14 pRSTaz ca tena vipreNa dRSTaM tv etan nidarzanam prAha vipraM tadA vipraH suprItenAntar AtmanA 15 bhavatAham anujJAtaH prathito gandhamAdanam tasya cottarato deze dRSTaM tad daivataM mahat 16 tayA cAham anujJAto bhavAMz cApi prakIrtitaH zrAvitaz cApi tad vAkyaM gRham abhyAgataH prabho 17 tam uvAca tato vipraH pratigRhNISva me sutAm nakSatratithi saMyoge pAtraM hi maramaM bhavAn 18 [bh] aSTAvakras tathety uktvA pratigRhya ca tAM prabho kanyAM paramadharmAtmA prItimAMz cAbhavat tadA 19 kanyAM tAM pratigRhyaiva bhAryAM paramazobhanAm uvAsa muditas tatra Azrame sve gatajvaraH | | 1 [y] kim Ahur bharatazreSTha pAtraM viprAH sanAtanam brAhmaNaM liGginaM caiva brAhmaNaM vApy aliGginam 2 [bh] svavRttim abhipannAya liGgine vetarAya vA deyam Ahur mahArAja ubhAv etau tapasvinau 3 [y] zraddhayA parayA pUto yaH prayacched dvijAtaye havyaM kavyaM tathA dAnaM ko doSaH syAt pitAmaha 4 [bh] zraddhA pUto naras tAta durdAnto 'pi na saMzayaH pUto bhavati sarvatra kiM punas tvaM mahIpate 5 [y] na brAhmaNaM parIkSeta daiveSu satataM naraH kavya pradAne tu budhAH parIkSyaM brAhmaNaM viduH 6 [bh] na brAhmaNaH sAdhayate havyaM daivAt prasidhyati devaprasAdAd ijyante yajamAnA na saMzayaH 7 brAhmaNA bharatazreSTha satataM brahmavAdinaH mArkaNDeyaH purA prAha iha lokeSu buddhimAn 8 [y] apUrvo 'py atha vA vidvAn saMbandhI vAtha yo bhavet tapasvI yajJazIlo vA kathaM pAtraM bhavet tu saH 9 [bh] kulInaH karma kRd vaidyas tathA cApy AnRzaMsyavAn hrImAn RjuH satyavAdI pAtraM pUrve ca te trayaH 10 tatredaM zRNu me pArtha caturNAM tejasAM matam pRthivyAH kAzyapasyAgner mArkaNDeyasya caiva hi 11 [pRthivI] yathA mahArNave kSiptaH kSipraM loSTo vinazyati tathA duzcaritaM sarvaM trayy AvRttyA vinazyati 12 [k] sarve ca vedAH saha Sadbhir aGgaiH; sAMkhyaM purANaM ca kule ca janma naitAni sarvANi gatir bhavanti; zIlavyapetasya narasya rAjan 13 [agni] adhIyAnaH paNDitaM manyamAno; yo vidyayA hanti yazaH pareSAm brahman sa tenAcarate brahmahatyAM; lokAs tasya hy antavanto bhavanti 14 [m] azvamedha sahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam nAbhijAnAmi yady asya satyasyArdham avApnuyAt 15 [bh] ity uktvA te jagmur Azu catvAro 'mitatejasaH pRthivI kAzyapo 'gniz ca prakRSTAyuz ca bhArgavaH 16 [y] yad idaM brAhmaNA loke vratino bhuJjate haviH bhuktaM brAhmaNa kAmAya kathaM tat sukRtaM bhavet 17 [bh] AdiSTino ye rAjendra brAhmaNA vedapAragAH bhuJjate brahma kAmAya vrataluptA bhavanti te 18 [y] anekAntaM bahu dvAraM dharmam Ahur manISiNaH kiM nizcitaM bhavet tatra tan me brUhi pitAmaha 19 [bh] ahiMsA satyam akrodha AnRzaMsyaM damas tathA ArjavaM caiva rAjendra nizcitaM dharmalakSaNam 20 ye tu dharmaM prazaMsantaz caranti pRthivIm imAm anAcarantas tad dharmaM saMkare niratAH prabho 21 tebhyo ratnaM hiraNyaM vA gAm azvAn vA dadAti yaH dazavarSANi viSThAM sa bhuGkte nirayam AzritaH 22 medAnAM pulkasAnAM ca tathaivAntAvasAyinAm kRtaM karmAkRtaM cApi rAgamohena jalpatAm 23 vaizvadevaM ca ye mUDhA viprAya brahmacAriNe dadatIha na rAjendra te lokAn bhuJjate 'zubhAn 24 [y] kiM paraM brahmacaryasya kiM paraM dharmalakSaNam kiM ca zreSThatamaM zaucaM tan me brUhi pitAmaha 25 [bh] brahmacaryaM paraM tAta madhu mAMsasya varjanam maryAdAyAM sthito dharmaH zamaH zaucasya lakSaNam 26 [y] kasmAn kAle cared dharmaM kasmin kAle 'rtham Acaret kasiM kAle sukhI ca syAt tan me brUhi pitAmaha 27 [bh] kAlyam arthaM niSeveta tato dharmam anantaram pazcAt kAmaM niSeveta na ca gacchet prasaGgitAm 28 brAhmaNAMz cAbhimanyeta gurUMz cApy abhipUjayet sarvabhUtAnulomaz ca mRdu zIlaH priyaMvadaH 29 adhikAre yad anRtaM rAjagAmi ca paizunam puroz cAlIka karaNaM samaM tad brahmahatyayA 30 praharen na narendreSu na gAM hanyAt tathaiva ca bhrUNa hatyA samaM caitad ubhayaM yo niSevate 31 nAgniM parityajej jAtu na ca vedAn parityajet na ca brAhmaNam Akrozet samaM tad brahmahatyayA 32 [y] kIdRzAH sAdhavo viprAH kebhyo dattaM mahAphalam kIdRzAnAM ca bhoktavyaM tan me brUhi pitAmaha 33 [bh] akrodhanA dharmaparAH satyanityA dame ratAH tAdRzAH sAdhavo viprAs tebhyo dattaM mahAphalam 34 amAninaH sarvasahA dRSTArthA vijitendriyAH sarvabhUtahitA maitrAs tebhyo dattaM mahAphalam 35 alubdhAH zucayo vaidyA hrImantaH satyavAdinaH svakarmaniratA ye ca tebhyo dattaM mahAphalam 36 sAGgAMz ca caturo vedAn yo 'dhIyIta dvijarzabhaH Sadbhyo nivRttaH karmabhyas taM pAtram RSayo viduH 37 ye tv evaMguNajAtIyAs tebhyo dattaM mahAphalam sahasraguNam Apnoti guNArhAya pradAyakaH 38 prajJA zrutAbhyAM vRttena zIlena ca samanvitaH tArayeta kulaM kRtsnam eko 'pIha dvijarSabhaH 39 gAm azvaM vittam annaM vA tad vidhe pratipAdayet dravyANi cAnyani tathA pretya bhAve na zocati 40 tArayeta kulaM kRtsnam eko 'pIha dvijottamaH kim aGgapunar ekaM vai tasmAt pAtraM samAcaret 41 nizamya ca guNopetaM brAhmaNaM sAdhu saMmatam dUrAd AnAyayet kRtye sarvataz cAbhipUjayet | | 1 [y] zrAdha kAle ca daive ca dharme cApi pitAmaha icchAmIha tvayAkhyAtaM vihitaM yat surarSibhiH 2 [bh] daivaM pUrvAhNike kuryAd aparAhNe tu paitRkam maGgalAcAra saMpannaH kRtazaucaH prayatnavAn 3 manuSyANAM tu madhyAhne pradadyAd upapattitaH kAlahInaM tu yad dAnaM taM bhAgaM rakSasAM viduH 4 laGghitaM cAvalIDhaM ca kalipUrvaM ca yatkRtam rajasvarAbhir dRSTaM ca taM bhAgaM sakSasAM viduH 5 avaghuSTaM ca yad bhuktam avratena ca bhArata parAmRSTaM zunA caiva taM bhAgaM rakSasAM viduH 6 kezakItAvapatitaM kSutaM zvabhir avekSitam ruditaM cAvadhUtaM ca taM bhAgaM rakSasAM viduH 7 nir oMkAreNa yad bhuktaM sa zastreNa ca bhArata durAtmanA ca yad bhuktaM taM bhAgaM rakSasAM viduH 8 parocchiSTaM ca yad bhuktaM paribhuktaM ca yad bhavet daive pitrye ca satataM taM bhAgaM rakSasAM viduH 9 garhitaM ninditaM caiva pariviSTaM sa manyunA daivaM vApy atha vA paitryaM taM bhAgaM rakSasAM viduH 10 mantrahInaM kriyA hInaM yac chrAdhaM pariviSyate tribhir varNair narazreSTha taM bhAgaM rakSasAM viduH 11 AjyAhutiM vinA caiva yat kiM cit pariviSyate durAcAraiz ca yad bhuktaM taM bhAgaM rakSasAM viduH 12 ye bhAgA rakSasAM proktAs ta uktA bharatarSabha ata UrdhvaM visargasya parIkSAM brAhmaNe zRNu 13 yAvantaH patitA viprA jaDonmattAs tathaiva ca daive vApy atha vA pitrye rAjan nArhanti ketanam 14 zvitrI kuSThI ca klIbaz ca tathA yakSma hataz ca yaH apasmArI ca yaz cAndho rAjan nArhanti satkRtim 15 cikitsakA devalakA vRthA niyamadhAriNaH somavikrayiNaz caiva zrAddhe nArhanti ketanam 16 gAyanA nartakAz caiva plavakA vAdakAs tathA kathakA yodhakAz caiva rAjan nArhanti ketanam 17 hotAro vRSalAnAM ca vRSalAdhyApakAs tathA tathA vRSala ziSyAz ca rAjan nArhanti ketanam 18 anuyoktA ca yo vipro anuyuktaz ca bhArata nArhatas tAv api zrAdhaM brahma vikrayiNau hi tau 19 agraNIr yaH kRtaH pUrvaM varNAvara parigrahaH brAhmaNaH sarvavidyo 'pi rAjan nArhanti ketanam 20 anagnayaz ca ye viprA mRtaniryAtakAz ca ye stenAz ca patitAz caiva rAjan nArhanti ketanam 21 aparijJAta pUrvAz ca gaNapUrvAMz ca bhArata putrikA pUrvaputrAz ca zrAddhe nArhanti ketanam 22 RNa kartA ca yo rAjan yaz ca vArdhuSiko dvijaH prANivikraya vRttiz ca rAjan nArhanti ketanam 23 strIpUrvAH kANDapRSThAz ca yAvanto bharatarSabha ajapA brAhmaNAz caiva zrAddhe nArhanti ketanam 24 zrAddhe daive ca nirdiSTA brAhmaNA bharatarSabha dAtuH pratigrahItuz ca zRNuSvAnugrahaM punaH 25 cIrNa vratA guNair yuktA bhaveyur ye 'pi karSakAH sAvitrIjJAH kriyAvantas te rAjan ketana kSamAH 26 kSAtradharmiNam apy Ajau ketayet kulajaM dvijam na tv eva vaNijaM tAta zrAddheSu parikalpayet 27 agnihotrI ca yo vipro grAmavAsI ca yo bhavet astenaz cAtithijJaz ca sa rAjan ketana kSamaH 28 sAvitrIM japate yas tu trikAlaM bharatarSabha khikSA vRttiH kriyAvAMz ca sa rAjan ketana kSamaH 29 uditAstamito yaz ca tathaivAstamitoditaH ahiMsraz cAlpadoSaz ca sa rAjan ketana kSamaH 30 akalkako hy atarkaz ca brAhmaNo bharatarSabha sa saMjJo bhaikSya vRttiz ca sa rAjan ketana kSamaH 31 avratI kitavaH stenaH prANivikrayy atho vaNik pazcAc ca pItavAn somaM sa rAjan ketana kSamaH 32 arjayitvA dhanaM pUrvaM dAruNaiH kRSikarmabhiH bhavet sarvAtithiH pazcAt sa rAjan ketana kSamaH 33 brahma vikraya nirdiSTaM striyA yac cArjitaM dhanam adeyaM pitRdevebhyo yac ca klaibyAd upArjitam 34 kriyamANe 'pavarge tu yo dvijo bharatarSabha na vyAharati yad yuktaM tasyAdharmo gavAnRtam 35 zrAddhasya brAhmaNaH kAlaH prAptaM dadhighRtaM tathA somakSayaz ca mAMsaM ca yad AraNyaM yudhiSThira 36 zrAddhApavarge viprasya svadhA vai svaditA bhavet kSatriyasyApy atho brUyAt prIyantAM pitaras tv iti 37 apavarge tu vaizyasya zrAddhakarmaNi bhArata akSayyam abhidhAtavyaM svasti zUdrasya bhArata 38 puNyAhavAcanaM daive brAhmaNasya vidhIyate etad eva nir oMkAraM kSatriyasya vidhIyate vaizyasya caiva vaktavyaM prIyantAM devatA iti 39 karmaNAm AnupUrvIM ca vidhipUrvakRtaM zRNu jAtakarmAdikAn sarvAMs triSu varNeSu bhArata brahmakSatre hi mantroktA vaizyasya ca yudhiSThira 40 viprasya razanA mauJjI maurvI rAjanya gAminI bAlvajIty eva vaizyasya dharma eSa yudhiSThira 41 dAtuH pratigrahItuz ca dharmAdharmAv imau zRNu brAhmaNasyAnRte 'dharmaH proktaH pAtaka saMjJitaH caturguNaH kSatriyasya vaizyasyASTa guNaH smRtaH 42 nAnyatra brAhmaNo 'znIyAt pUrvaM vipreNa ketitaH yavIyAn pazuhiMsAyAM tulyadharmo bhavet sa hi 43 atha rAjanyavaizyAbhyAM yady aznIyAt tu ketitaH yavIyAn pazuhiMsAyAM bhAgArdhaM samavApnuyAt 44 daivaM vApy atha vA pitryaM yo 'znIyAd brAhmaNAdiSu asnAto brAhmaNo rAjaMs tasyAdharmo gavAnRtam 45 Azauco brAhmaNo rAjanyo 'znIyAd brAhmaNAdiSu jJAnapUrvam atho lobhAt tasyAdharmo gavAnRtam 46 annenAnnaM ca yo lipset karmArthaM caiva bhArata Amantrayati rAjendra tasyAdharmo 'nRtaM smRtam 47 aveda vratacAritrAs tribhir varNair yudhiSThira mantravat pariviSyante teSv adharmo gavAnRtam 48 [y] pitryaM vApy atha vA daivaM dIyate yat pitAmaha etad icchAmy ahaM zrotuM dattaM yeSu mahAphalam 49 [bh] yeSAM dArAH pratIkSante suvRSTim iva karSakAH uccheSa parizeSaM hi tAn bhojaya yudhiSThira 50 cAritraniyatA rAjanye kRzAH kRza vRttayaH arthinaz copagacchanti teSu dattaM mahAphalam 51 tad bhaktAs tadgRhA rAjaMs tad dhanAs tad apAzrayAH arthinaz ca bhavanty arthe teSu dattaM mahAphalam 52 taskarebhyaH parebhyo vA ye bhayArtA yudhiSThira arthino bhoktum icchanti teSu dattaM mahAphalam 53 akalkakasya viprasya bhaikSotkara kRtAtmanaH baTavo yasya bhikSanti tebhyo dattaM mahAphalam 54 hRtasvA hRtadArAz ca ye viprA dezasaMplave arthArtham abhigacchanti tebhyo dattaM mahAphalam 55 vratino niyamasthAz ca ye viprAH zrutasaMmmatAH tat samApty artham icchanti teSu dattaM mahAphalam 56 avyutkrAntAz ca dharmeSu pASaNDa samayeSu ca kRza prANAH kRza dhanAs teSu dattaM mahAphalam 57 kRtasarvasvaharaNA nirdoSAH prabhaviSNubhiH spRhayanti ca bhuktAnnaM teSu dattaM mahAphalam 58 tapasvinas tapo niSThAs teSAM bhaikSa carAz ca ye arthinaH kiM cid icchanti teSu dattaM mahAphalam 59 mahAphalavidhir dAne zrutas te bharatarSabha nirayaM yena gacchanti svargaM caiva hi tac chRNu 60 gurvarthaM vAbhayArthaM vA varjayitvA yudhiSThira ye 'nRtaM kathayanti sma te vai nirayagAminaH 61 paradArAbhihartAraH paradArAbhimarzinaH paradAraprayoktAras te vai nirayagAminaH 62 ye parasvApahartAraH parasvAnAM ca nAzakAH sUcakAz ca pareSAM ye te vai nirayagAminaH 63 prapANAM ca sabhAnAM ca saMkramANAM ca bhArata agArANAM ca bhettAro narA nirayagAminaH 64 anAthAM pramadaM bAlAM vRddhAM bhItAM tapasvinAm vaJcayanti narA ye ca te vai nirayagAminaH 65 vRttic chedaM gRhac chedaM dArac chedaM ca bhArata mitrac chedaM tathAzAyAs te vai nirayagAminaH 66 sUcakAH saMdhibhettAraH paravRtty upajIvakAH akRtajJAz ca mitrANAM te vai nirayagAminaH 67 pASaNDA dUSakAz caiva samayAnAM ca dUSakAH ye pratyavasitAz caiva te vai nirayagAminaH 68 kRtAzaM kRtanirvezaM kRtabhaktaM kRtazramam bhedair ye vyapakarSanti te vai nirayagAminaH 69 paryaznanti ca ye dArAn agnibhRtyAtithIMs tathA utsannapitRdevejyAs te vai nirayagAminaH 70 veda vikrayiNaz caiva vedAnAM caiva dUSakAH vedAnAM lekhakAz caiva te vai nirayagAminaH 71 cAturAzramya bAhyAz ca zrutibAhyAz ca ye narAH vikarmabhiz ca jIvanti te vai nirayagAminaH 72 kezavikrayikA rAjan viSavikrayikAz ca ye kSIravikrayikAz caiva te vai nirayagAminaH 73 brAhmaNAnAM gavAM caiva kanyAnAM ca yudhiSThira ye 'ntaraM yAnti kAryeSu te vai nirayagAminaH 74 zastravikrayakAz caiva kartAraz ca yudhiSThira zalyAnAM dhanuSAM caiva te vai nirayagAminaH 75 zalyair vA zaGkubhir vApi zvabhrair vA bharatarSabha ye mArgam anurundhanti te vai nirayagAminaH 76 upAdhyAyAMz ca bhRtyAM ca bhaktAMz ca bharatarSabha ye tyajanty asamarthAMs tAMs te vai nirayagAminaH 77 aprAptadamakAz caiva nAsAnAM vedhakAs tathA bandhakAz ca pazUnAM ye te vai nirayagAminaH 78 agoptAraz chala dravyA baliSaD bhAgatatparAH samarthAz cApy adAtAras te vai nirayagAminaH 79 kSAntAn dAntAMs tathA prAjJAn dIrghakAlaM sahoSitAn tyajanti kRtakRtyA ye te vai nirayagAminaH 80 bAlAnAm atha vRddhAnAM dAsAnAM caiva ye narAH adattvA bhakSayanty agre te vai nirayagAminaH 81 ete pUrvarSibhir dRSTAH proktA nirayagAminaH bhAginaH svargalokasya vakSyAmi bharatarSabha 82 sarveSv eva tu kAryeSu daivapUrveSu bhArata hanti putrAn pazUn kRtsnAn brAhmaNAtikramaH kRtaH 83 dAnena tapasA caiva satyena ca yudhiSThira ye dharmam anuvartante te narAH svargagAminaH 84 zuzrUSAbhis tapobhiz ca zrutam AdAya bhArata ye pratigraha niHsnehAs te narAH svargagAminaH 85 bhayAt pApAt tathAbAdhAd dAridryAd vyAdhidharSaNAt yatkRte pratimucyante te narAH svargagAminaH 86 kSamAvantaz ca dhIrAz ca dharmakAryeSu cotthitAH maGgalAcAra yuktAz ca te narAH svargagAminaH 87 nivRttA madhu mAMsebhyaH paradArebhya eva ca nivRttAz caiva madyebhas te narAH svargagAminaH 88 AzramANAM ca kartAraH kulAnAM caiva bhArata dezAnAM nagarANAM ca te narAH svargagAminaH 89 vastrAbharaNa dAtAro bhakSa pAnAnnadAs tathA kuTumbAnAM ca dAtAras te narAH svargagAminaH 90 sarvahiMsA nivRttAz ca narAH sarvasahAz ca ye sarvasyAzraya bhUtAz ca te narAH svargagAminaH 91 mAtaraM pitaraM caiva zuzrUSanti jitendriyAH bhrAtRRNAM caiva sa snehAs te narAH svargagAminaH 92 ADhyAz ca balavantaz ca yauvanasthAz ca bhArata ye vai jitendriyA dhIrAs te narAH svargagAminaH 93 aparAddheSu sa snehA mRdavo mitravatsalAH ArAdhana sukhAz cApi te narAH svargagAminaH 94 sahasrapariveSTAras tathaiva ca sahasradAH trAtAraz ca sahasrANAM puruSAH svargagAminaH 95 suvarNasya ca dAtAro gavAM ca bharatarSabha yAnAnAM vAhanAnAM ca te narAH svargagAminaH 96 vaivAhikAnAM kanyAnAM preSyANAM ca yudhiSThira dAtAro vAsasAM caiva te narAH svargagAminaH 97 vihArAvasathodyAna kUpArAma sabhA pradAH vaprANAM caiva kartAras te narAH svargagAminaH 98 nivezanAnAM kSRtrANAM vasatInAM ca bhArata dAtAraH prArthitAnAM ca te narAH svargagAminaH 99 rasAnAm atha bIjAnAM dhAnyAnAM ca yudhiSThira svayam utpAdya dAtAraH puruSAH svargagAminaH 100 yasmin kasmin kule jAtA bahuputrAH zatAyuSaH sAnukrozA jitakrodhAH puruSAH svargagAminaH 101 etad uktam amutrArthaM daivaM pitryaM ca bhArata dharmAdharmau ca dAnasya yathApUrvarSibhiH kRtau | | 1 [y] idaM me tattvato rAjan vaktum arhasi bhArata ahiMsayitvA keneha brahmahatyA vidhIyate 2 [bh] vyAsam Amantrya rAjendra purA yat pRSTavAn aham tat te 'haM saMpravakSyAmi tad ihaikamanAH zRNu 3 caturthas tvaM vasiSThasya tattvam AkhyAhi me mune ahiMsayitvA keneha brahmahatyA vidhIyate 4 iti pRSTo mahArAja parAzara zarIrajaH abravIn nipuNo dharme niHsaMzayam anuttamam 5 brAhmaNaM svayam AhUya bhikSArthe kRza vRttinam brUyAn nAstIti yaH pazcAt taM vidyAd brahma ghAtinam 6 madhyasthasyeha viprasya yo 'nUcAnasya bhArata vRttiM harati durbuddhis taM vidyAd brahma ghAtinam 7 gokulasya tRSArtasya jalArthe vasudhAdhipa utpAdayati yo vighnaM taM vidyAd brahma ghAtinam 8 yaH pravRttAM zrutiM samyak zAstraM vA munibhiH kRtam dUSayaty anabhijJAya taM vidyAd brahma ghAtinam 9 AtmajAM rUpasaMpannAM mahatIM sadRze vare na prayacchati yaH kanyAM taM vidyAd brahma ghAtinam 10 adharmanirato mUDho mithyA yo vai dvijAtiSu dadyAn marmAtigaM zokaM taM vidyAd brahma ghAtinam 11 cakSuSA viprahInasya paGgulasya jaDasya vA hareta yo vai sarvasvaM taM vidyAd brahma ghAtinam 12 Azrame vA vane vA yo grAme vA yadi vA pure agniM samutsRjen mohAt taM vidyAd brahma ghAtinam | | 1 [y] tIrthAnAM darzanaM zreyaH snAnaM ca bharatarSabha zravaNaM ca mahAprAjJa zrotum icchAmi tattvataH 2 pRthivyAM yAni tIrthAni puNyAni bharatarSabha vaktum arhasi me tAni zrotAsmi niyataH prabho 3 [bh] imam aGgirasA proktaM tIrthavaMzaM mahAdyute zrotum arhasi bhadraM te prApsyase dharmam uttamam 4 tapovanagataM vipram abhigamya mahAmunim papracchAGgirasaM vIra gautamaH saMzitavrataH 5 asti me bhagavan kaz cit tIrthebhyo dharmasaMzayaH tat sarvaM zrotum icchAmi tan me zaMsa mahAmune 6 upaspRzya phalaM kiM syAt teSu tIrtheSu vai mune pretya bhAve mahAprAjJa tad yathAsti tathA vada 7 [a] saptAhaM candra bhAgAM vai vitastAm UrmimAlinIm vigAhya vai nirAhAro nirmamo munivad bhavet 8 kAzmIra maNDale nadyo yAH patanti mahAnadam tA nadIH sindhum AsAdya zIlavAn svargam ApnuyAt 9 puSkaraM ca prabhAsaM ca naimiSaM sAgarodakam devikAm indra mArgaM ca svarNabinduM vigAhya ca vibodhyate vimAnasthaH so 'psarobhir abhiSTutaH 10 hiraNyabinduM vikSobhya prayataz cAbhivAdya tam kuze zayaM ca devatvaM pUyate tasya kilbiSam 11 indra toyAM samAsAdya gandhamAdana saMnidhau karatoyAM kuraGgeSu trirAtropoSito naraH azvamedham avApnoti vigAhya niyataH zuciH 12 gaGgA dvare kuzAvarte bilvake nemiparvate tathA kanakhale snAtvA dhUtapApmA divaM vrajet 13 apAM hrada upaspRzya vAjapeyaphalaM labhet brahma cArI jitakrodhaH satyasaMdhas tv ahiMsakaH 14 yatra bhAgIrathI gaGgA bhajate dizam uttarAm mahezvarasya niSThAne yo naras tv abhiSicyate ekamAsaM nirAhAraH svayaM pazyati devatAH 15 sapta gaGge trigaGge ca indra mArge ca tarpayan sudhAM vai labhate bhoktuM yo naro jAyate punaH 16 mahAzrama upaspRzya yo 'gnihotraparaH zuciH ekamAsaM nirAhAraH siddhiM mAsena sa vrajet 17 mahAhrada upaspRzya bhRgutuGge tv alolupaH trirAtropoSito bhUtvA mucyate brahmahatyayA 18 kanyA kUpa upaspRzya balAkAyAM kRtodakaH deveSu kIrtiM labhate yazasA ca virAjate 19 dezakAla upaspRzya tathA sundarikA hrade azvibhyAM rUpavarcasyaM pretya vai labhate naraH 20 mahAgaGgAm upaspRzya kRttikAGgArake tathA pakSam ekaM nirAhAraH svargam Apnoti nirmalaH 21 vaimAnika upaspRzya kiGkiNIkAzrame tathA nivAse 'psarasAM divye kAmacArI mahIyate 22 kAlikAzramam AsAdya vipAzAyAM kRtodakaH brahma cArI jitakrodhas trirAtrAn mucyate bhavAt 23 Azrame kRttikAnAM tu snAtvA yas tarpayet pitRRn toSayitvA mahAdevaM nirmalaH svargam ApnuyAt 24 mahApura upaspRzya trirAtropoSito naraH trasAnAM sthAvarANAM ca dvipadAnAM bhayaM tyajet 25 devadAru vane snAtvA dhUtapApmA kRtodakaH devalokam avApnoti saptarAtroSitaH zuciH 26 kauzante ca kuza stambe droNa zarma pade tathA ApaH prapatane snAtaH sevyate so 'psarogaNaiH 27 citrakUTe janasthAne tathA mandAkinI jale vigAhya vai nirAhAro rAjalakSmIM nigacchati 28 zyAmAyAs tv AzramaM gatvA uSya caivAbhiSicya ca trIMs trirAtrAn sa saMdhAya gandharvanagare vaset 29 ramaNyAM ca upaspRzya tathA vai gandhatArike ekamAsaM nirAhAras tv antardhAnaphalaM labhet 30 kauzikI dvAram AsAdya vAyubhakSas tv alolupaH ekaviMzatirAtreNa svargam Arohate naraH 31 mataGga vApyAM yaH snAyAd ekarAtreNa sidhyati vigAhati hy anAlambam andhakaM vai sanAtanam 32 naimiSe svargatIrthe ca upaspRzya jitendriyaH phalaM puruSamedhasya labhen mAsaM kRtodakaH 33 gaGgA hrada upaspRzya tathA caivotpalA vane azvamedham avApnoti tatra mAsaM kRtodakaH 34 gaGgAyamunayos tIrthe tathA kAlaMjare girau SaSTihrada upaspRzya dAnaM nAnyad viziSyate 35 daza tIrthasahasrANi tisraH koTyas tathAparAH samAgacchanti mAghyAM tu prayAge bharatarSabha 36 mAghamAsaM prayAge tu niyataH saMzitavrataH snAtvA tu bharatazreSTha nirmalaH svargam ApnuyAt 37 marudgaNa upaspRzya pitRRNAm Azrame zuciH vaivasvatasya tIrthe ca tIrthabhUto bhaven naraH 38 tathA brahmaziro gatvA bhAgIrathyAM kRtodakaH ekamAsaM nirAhAraH somalokam avApnuyAt 39 kapotake naraH snAtvA aSTAvakre kRtodakaH dvAdazAhaM nirAhAro naramedha phalaM labhet 40 muJja pRSThaM gayAM caiva nirRtiM deva parvatam tRtIyAM krauJcapAdIM ca brahmahatyA vizudhyati 41 kalazyAM vApy upaspRzya vedyAM ca bahuzo jalAm agneH pure naraH snAtvA vizAlAyAM kRtodakaH deva hrada upaspRzya brahmabhUto virAjate 42 purApavartanaM nandAM mahAnandAM ca sevya vai nandane sevyate dAntas tv apsarobhir ahiMsakaH 43 urvazI kRttikA yoge gatvA yaH susamAhitaH lauhitye vidhivat snAtvA puNDarIkaphalaM labhet 44 rAmahrada upaspRzya vizAlAyAM kRtodakaH dvAdazAhaM nirAhAraH kalmaSAd vipramucyate 45 mahAhrada upaspRzya zuddhena manasA naraH ekamAsaM nirAhAro jamadagnigatiM labhet 46 vindhye saMtApya cAtmAnaM satyasaMdhas tv ahiMsakaH SaN mAsaM padam AsthAya mAsenaikena zudhyati 47 narmadAyAm upaspRzya tathA sUrpArakodake ekapakSaM nirAhAro rAjaputro vidhIyate 48 jambU mArge tribhir mAsaiH saMyataH susamAhitaH ahorAtreNa caikena siddhiM samadhigacchati 49 kokA mukhe vigAhyApo gatvA caNDAlikAzramam zAkabhakSaz cIravAsAH kumArIr vindate daza 50 vaivasvatasya sadanaM na sa gacchet kadA cana yasya kanyA hrade vAso devalokaM sa gacchati 51 prabhAse tv ekarAtreNa amAvAsyAM samAhitaH sidhyate 'tra mahAbAho yo naro jAyate punaH 52 ujjAnaka upaspRzya ArSTiSeNasya cAzrame piGgAyAz cAzrame snAtvA sarvapApaiH pramucyate 53 kulyAyAM samupaspRzya japtvA caivAgha marSaNam azvamedham avApnoti trirAtropoSitaH zuciH 54 piNDAraka upaspRzya eka rAtroSito naraH agniSTomam avApnoti prabhAtAM zarvarIM zuciH 55 tathA brahmasaro gatvA dharmAraNyopazobhitam puNDarIkam avApnoti prabhAtAM zarvarIM zuciH 56 mainAke parvate snAtvA tathA saMdhyAm upAsya ca kAmaM jitvA ca vai mAsaM sarvamedha phalaM labhet 57 vikhyAto himavAn puNyaH zaMkarazvazuro giriH AkaraH sarvaratnAnAM siddhacAraNasevitaH 58 zarIram utsRjet tatra vidhipUrvam anAzake adhruvaM jIvitaM jJAtvA yo vai vedAntago dvijaH 59 abhyarcya devatAs tatra namaskRtya munIMs tathA tataH siddho divaM gacched brahmalokaM sanAtanam 60 kAmaM krodhaM ca lobhaM ca yo jitvA tIrtham Avaset na tena kiM cin na prAptaM tIrthAbhigamanAd bhavet 61 yAny agamyAni tIrthAni durgANi viSamANi ca manasA tAni gamyAni sarvatIrthasamAsataH 62 idaM medhyam idaM dhanyam idaM svargyam idaM sukham idaM rahasyaM devAnAm AplAvyAnAM ca pAvanam 63 idaM dadyAd dvijAtInAM sAdhUnAm Atmajasya vA suhRdAM ca japet karNe ziSyasyAnugatasya vA 64 dattavAn gautamasyedam aGgirA vai mahAtapAH gurubhiH samanujJAtaH kAzyapena ca dhImatA 65 maharSINAm idaM japyaM pAvanAnAM tathottamam japaMz cAbhyutthitaH zazvan nirmalaH svargam ApnuyAt 66 idaM yaz cApi zRNuyAd rahasyaM tv aGgiro matam uttame ca kule janma labhej jAtiM ca saMsmaret | | 1 [v] bRhaspatisamaM buddhyA kSamayA brahmaNaH samam parAkrame zakrasamam Adityasamatejasam 2 gAGgeyam arjunenAjau nihataM bhUri varcasam bhrAtRbhiH sahito 'nyaiz ca paryupAste yudhiSThiraH 3 zayAnaM vIrazayane kAlAkAGkSiNam acyutam Ajagmur bharatazreSThaM draSTukAmA maharSayaH 4 atrir vasiSTho 'tha bhRguH pulastyaH pulahaH kratuH aGgirA gautamo 'gastyaH sumatiH svAyur AtmavAn 5 vizvAmitraH sthUlazirAH saMvartaH pramatir damaH uzanA bRhaspatir vyAsaz cyavanaH kAzyapo dhruvaH 6 durvAsA jamadagniz ca mArkaNDeyo 'tha gAlavaH bharadvAjaz ca raibhyaz ca yavakrItas tritas tathA 7 sthUlAkSaH zakalAkSaz ca kaNvo medhAtithiH kRzaH nAradaH parvataz caiva sudhanvAthaikato dvitaH 8 nitambhUr bhuvano dhaumyaH zatAnando 'kRtavraNaH jAmadagnyas tathA rAmaH kAmyaz cety evamAdayaH samAgatA mahAtmAno bhISmaM draSTuM maharSayaH 9 teSAM mahAtmanAM pUjAm AgatAnAM yudhiSThiraH bhrAtRbhiH sahitaz cakre yathAvad anupUrvazaH 10 te pUjitAH sukhAsInAH kathaz cakrur maharSayaH bhISmAzritAH sumadhurAH sarvendriyamanoharAH 11 bhISmas teSAM kathAH zrutvA RSINAM bhAvitAtmanAm mene divistham AtmAnaM tuSTyA paramayA yutaH 12 tatas te bhISmam Amantrya pANDavAMz ca maharSayaH antardhAnaM gatAH sarve sarveSAm eva pazyatAm 13 tAn RSIn sumahAbhAgAn antardhAnagatAn api pANDavAs tuSTuvuH sarve praNemuz ca muhur muhuH 14 prasannamanasaH sarve gAGgeyaM kurusattamAH upatasthur yathodyantam AdityaM mantrakovidAH 15 prabhAvAt tapasas teSAm RSINAM vIkSya pANDavAH prakAzanto dizaH sarvA vismayaM paramaM yayuH 16 mahAbhAgyaM paraM teSAm RSINAm anucintya te pAMDavAH saha bhISmeNa kathAz cakrus tadAzrayAH 17 kathAnte zirasA pAdau spRSTvA bhISmasya pANDavaH dharmyaM dharmasutaH praznaM paryapRcchad yudhiSThiraH 18 ke dezAH ke janapadA AzramAH ke ca parvatAH prakRSTAH puNyataH kAz ca jJeyA nadyaH pitAmaha 19 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam ziloJcha vRtteH saMvAdaM siddhasya ca yudhiSThira 20 imAM kaz cit parikramya pRthivIM zailabhUSitAm asakRd dvipadAM zreSThaH zreSThasya gRhamedhinaH 21 zila vRtter gRhaM prAptaH sa tena vidhinArcitaH kRtakRtya upAtiSThat siddhaM tam atithiM tadA 22 tau sametya mahAtmAnau sukhAsInau kathAH zubhAH cakratur veda saMbaddhAs tac cheSa kRtalakSaNAH 23 zila vRttiH kathAnte tu siddham Amantrya yatnataH praznaM papraccha medhAvI yan mAM tvaM paripRcchasi 24 [SilavRtti] ke dezAH ke janapadAH ke ''zramAH ke ca parvatAH prakRSTAH puNyataH kAz ca jJeyA nadyas tad ucyatAm 25 [siddha] te dezAs te janapadAs te ''zramAs te ca parvatAH yeSAM bhAgIrathI gaGgA madhyenaiti saridvarA 26 tapasA brahmacaryeNa yajJais tyAgena vA punaH gatiM tAM na labhej jantur gaGgAM saMsevya yAM labhet 27 spRSTAni yeSAM gAGgeyais toyair gAtrANi dehinAm nyastAni na punas teSAM tyAgaH svargAd vidhIyate 28 sarvANi yeSAM gAGgeyais toyaiH kRtyAni dehinAm gAM tyaktvA mAnavA vipra divi tiSThanti te 'calAH 29 pUrve vayasi karmANi kRtvA pApAni ye narAH pazcAd gaGgAM niSevante te 'pi yAnty uttamAM gatim 30 snAtAnAM zucibhis toyair gAGgeyaiH prayatAtmanAm vyuSTir bhavati yA puMsAM na sA kratuzatair api 31 yAvad asthi manuSyasya gaGgAtoyeSu tiSThati tAvad varSasahasrANi svargaM prApya mahIyate 32 apahatya tamas tIvraM yathA bhAty udaye raviH tathApahatya pApmAnaM bhAti gaGgA jalokSitaH 33 visomA iva zarvaryo vipuSpAs taravo yathA tadvad dezA dizaz caiva hInA gaGgA jalaiH zubhaiH 34 varNAzramA yathA sarve svadharmajJAnavarjitAH Rtavaz ca yathA somAs tathA gaGgAM vinA jagat 35 yathA hInaM nabho 'rkeNa bhUH zailaiH khaM ca vAyunA tathA dezA dizaz caiva gaGgA hInA na saMzayaH 36 triSu lokeSu ye ke cit prANinaH sarva eva te tarpyamANAH parAM tRptiM yAnti gaGgA jalaiH zubhaiH 37 yas tu sUryeNa niSTaptaM gAGgeyaM pibate jalam gavAM nirhAra nirmuktAd yAvakAt tad viziSyate 38 indra vratasahasraM tu cared yaH kAyazodhanam pibed yaz cApi gaGgAmbhaH samau syAtAM na vA samau 39 tiSThed yugasahasraM tu pAdenaikena yaH pumAn mAsam ekaM tu gaGgAyAM samau syAtAM na vA samau 40 lambetAvAk zirA yas tu yugAnAm ayutaM pumAn tiSThed yatheSTaM yaz cApi gaGgAyAM sa viziSyate 41 agnau prAptaM pradhUyeta yathA tUlaM dvijottama tathA gaGgAvagADhasya sarvaM pApaM pradhUyate 42 bhUtAnAm iha sarveSAM duHkhopahata cetasAm gatim anveSamANAnAM na gaGgA sadRzI gatiH 43 bhavanti nirviSAH sarpA yathA tArkSyasya darzanAt gaGgAyA darzanAt tadvat sarvapApaiH pramucyate 44 apratiSThAz ca ye ke cid adharmazaraNAz ca ye teSAM pratiSThA gaGgeha zaraNaM zarma varma ca 45 prakRSTair azubhair grastAn anekaiH puruSAdhamAn patate narake gaGgA saMzritAn pretya tArayet 46 te saMvibhaktA munibhir nUnaM devaiH sa vAsavaiH ye 'bhigacchanti satataM gaGgAm abhigatAM suraiH 47 vinayAcAra hInAz ca azivAz ca narAdhamAH te bhavanti zivA vipra ye vai gaGgAM samAzritAH 48 yathA surANAm amRtaM pitRRNAM ca yathA svadhA sudhA yathA ca nAgAnAM tathA gaGgA jalaM nRNAm 49 upAsate yathA bAlA mAtaraM kSudhayArditAH zreyaH kAmAs tathA gaGgAm upAsantIha dehinaH 50 svAyambhuvaM yathAsthAnaM sarveSAM zreSTham ucyate snAtAnAM saritAM zreSThA gaGgA tadvad ihocyate 51 yathopajIvinAM dhenur devAdInAM dharA smRtA tathopajIvinAM gaGgA sarvaprANabhRtAm iha 52 devAH somArka saMsthAni yathA satrAdibhir makhaiH amRtAny upajIvanti tathA gaGgA jalaM narAH 53 jAhnavI pulinotthAbhiH sikatAbhiH samukSitaH manyate puruSo ''tmAnaM diviSTham iva zobhitam 54 jAhnavItIra saMbhUtAM mRdaM mUrdhnA vibharti yaH bibharti rUpaM so 'rkasya tamo nAzAt sunirmalam 55 gaGgormibhir atho digdhaH puruSaM pavano yadA spRzate so 'pi pApmAnaM sadya evApamArjati 56 vyasanair abhitaptasya narasya vinaziSyataH gaGgA darzanajA prItir vyasanAny apakarSati 57 haMsArAvaiH koka ravai ravair anyairz ca pakSiNAm paspardha gaGgA gandharvAn pulinaiz ca ziloccayAn 58 haMsAdibhiH subahubhir vividhaiH pakSibhir vRtAm gaGgAM gokulasaMbAdhAM dRSTvA svargo 'pi vismRtaH 59 na sA prItir diviSThasya sarvakAmAn upAznataH abhavad yA parA prItir gaGgAyAH puline nRNAm 60 vAn manaH karmajair grastaH pApair api pumAn iha vIkSya gaGgAM bhavet pUtas tatra me nAsti saMzayaH 61 saptAvarAn sapta parAn pitRRMs tebhyaz ca ye pare pumAMs tArayate gaGgAM vIkSya spRSTvAvagAhya ca 62 zrutAbhilaSitA dRSTA spRSTA pItAvagAhitA gaGgA tArayate nRRNAm ubhau vaMzau vizeSataH 63 darzanAt sparzanAt pAnAt tathA gaGgeti kIrtanAt punAty apuNyAn puruSAJ zatazo 'tha sahasrazaH 64 ya icchet saphalaM janma jIvitaM zrutam eva ca sa pitRRMs tarpayed gaGgAm abhigamya surAMs tathA 65 na sutair na ca vittena karmaNA na ca tat phalam prApnuyAt puruSo 'tyantaM gaGgAM prApya yad ApnuyAt 66 jAtyandhair iha tulyAs te mRtaiH paGgubhir eva ca samarthA ye na pazyanti gaGgAM puNyajalAM zivAm 67 bhUtabhavya bhaviSyajJair maharSibhir upasthitAm devaiH sendraiz ca ko gaGgAM nopaseveta mAnavaH 68 vAnaprasthair gRhasthaiz ca yatibhir brahma cAribhiH vidyAvadbhiH zritAM gaGgAM pumAn ko nAma nAzrayet 69 utkrAmadbhiz ca yaH prANaiH prayataH ziSTasaMmataH cintayen manasA gaGgAM sa gatiM paramAM labhet 70 na bhayebhyo bhayaM tasya na pApebhyo na rAjataH A dehapatanAd gaGgAm upAste yaH pumAn iha 71 gaganAd yAM mahApuNyAM patantIM vai mahezvaraH dadhAra zirasA devIM tAm eva divi sevate 72 alaMkRtAs trayo lokAH pathibhir vimalais tribhiH yas tu tasyA jalaM sevet kRtakRtyaH pumAn bhavet 73 divi jyotir yathAdityaH pitRRNAM caiva candramAH devezaz ca yathA nRRNAM gaGgeha saritAM tathA 74 mAtrA pitrA sutair dArair viyuktasya dhanena vA na bhaved dhi tathA duHkhaM yathA gaGgA viyogajam 75 nAraNyair neSTa viSayair na sutair na dhanAgamaiH tathA prasAdo bhavati gaGgAM vIkSya yathA nRNAm 76 pUrNam induM yathAdRSTvA nRNAM dRSTiH prasIdati gaGgAM tripathagAM dRSTvA tathA dRSTiH prasIdati 77 tadbhAvas tadgatamanas tanniSThas tatparAyaNaH gaGgAM yo 'nugato bhaktyA sa tasyAH priyatAM vrajet 78 bhUHsthaiH khasthair diviSThaiz ca bhUtair uccAvacair api gaGgA vigAhyA satatam eta kAryatamaM satAm 79 triSu lokeSu puNyatvAd gaGgAyAH prathitaM yazaH yat putrAn sagarasyaiSA bhasmAkhyAn anayad divam 80 vAyvIritAbhiH sumahAsvanAbhir; drutAbhir atyartha samucchritAbhiH gaGgormibhir bhAnumatIbhir iddhaH; sahasrarazmi pratimo vibhAti 81 payasvinIM ghRtinIm atyudArAM; samRddhinIM vegiNIM durvigAhyAm gaGgAM gatvA yaiH zarIraM visRSTaM; gatA dhIrAs te vibudhaiH samatvam 82 andhAJ jaDAn dravyahInAMz ca gaGgA; yazasvinI bRhatI vizvarUpA devaiH sendrair munibhir mAnavaiz ca; niSevitA sarvakAmair yunakti 83 UrjAvatIM madhumatIM mahApuNyAM trivartmagAm trilokagoptrIM ye gaGgAM saMzritAs te divaM gatAH 84 yo vatsyati drakSyati vApi martyas; tasmai prayacchanti sukhAni devAH tadbhAvitAH sparzane darzane yas; tasmai devA gatim iSTAM dizanti 85 dakSAM pRthvIM bRhatIM viprakRSTAM; zivAm RtAM surasAM suprasannAm vibhAvarIM sarvabhUtapratiSThAM; gaGgAM gatA ye tridivaM gatAs te 86 khyAtir yasyAH khaM divaM gAM ca nityaM; purA dizo vidizaz cAvatasthe tasyA jalaM sevya sarid varAyA; martyAH sarve kRtakRtyA bhavanti 87 iyaM gaGgeti niyataM pratiSThA; guhasya rukmasya ca garbhayoSA prAtas trimArgA ghRtavahA vipApmA; gaGgAvatIrNA viyato vizvatoyA 88 sutAvanIdhrasya harasya bhAryA; divo bhuvaz cApi kakSyAnurUpA bhavyA pRthivyA bhAvinI bhAti rAjan; gaGgA lokAnAM puNyadA vai trayANAm 89 madhu pravAhA ghRtarAgoddhRtAbhir; mahormibhiH zobhitA brAhmaNaiz ca divaz cyutA zirasAttA bhavena; gaGgAvanIdhrAs tridivasya mAlA 90 yonir variSThA virajA vitanvI; zuSmA irA vArivahA yazodA vizvAvatI cAkRtir iSTir iddhA; gaGgokSitAnAM bhuvanasya panthAH 91 kSAntyA mahyA gopane dhAraNe ca; dIptyA kRzAnos tapanasya caiva tulyA gaGgA saMmatA brAhmaNAnAM; guhasya brahmaNyatayA ca nityam 92 RSiSTutAM viSNupadIM purANIM; supuNyatoyAM manasApi loke sarvAtmanA jAhnavIM ye prapannAs; te brahmaNaH sadanaM saMprayAtAH 93 lokAn imAn nayati yA jananIva putrAn; sarvAtmanA sarvaguNopapannA svasthAnam iSTam iha brAhmam abhIpsamAnair; gaGgA sadaivAtma vazair upAsyA 94 usrAM juSTAM miSatIM vizvatoyAm; irAM vajrIM revatIM bhUdharANAm ziSTAzrayAm amRtAM brahma kAntAM; gaGgAM zrayed AtmavAn siddhikAmaH 95 prasAdya devAn sa vibhUn samastAn; bhagIrathas tapasogreNa gaGgAm gAm Anayat tAm abhigamya zazvan; pumAn bhayaM neha nAmutra vidyAt 96 udAhRtaH sarvathA te guNAnAM; mayaika dezaH prasamIkSya buddhyA zaktir na me kA cid ihAsti vaktuM; guNAn sarvAn parimAtuM tathaiva 97 meroH samudrasya ca sarvaratnaiH; saMkhyopalAnAm udakasya vApi vaktuM zakyaM neha gaGgA jalAnAM; guNAkhyAnaM parimAtuM tathaiva 98 tasmAd imAn parayA zraddhayoktAn; guNAn sarvAJ jAhnavIjAMs tathaiva bhaved vAcA manasA karmaNA ca; bhaktyA yuktaH parayA zraddadhAnaH 99 lokAn imAMs trIn yazasA vitatya; siddhiM prApya mahatIM tAM durApAm gaGgA kRtAn acireNaiva lokAn; yatheSTam iSTAn vicariSyasi tvam 100 tava mama ca guNair mahAnubhAvA; juSatu matiM satataM svadharmayuktaiH abhigata janavatsalA hi gaGgA; bhajati yunakti sukhaiz ca bhaktimantam 101 [bh] iti paramamatir guNAn anekAJ; zila rataye tripathAnuyoga rUpAn bahuvidham anuzAsya tathya rUpAn; gaganatalaM dyutimAn viveza siddhaH 102 zilavRttis tu siddhasya vAkyaiH saMbodhitas tadA gaGgAm upAsya vidhivat siddhiM prAptaH sudurlabhAm 103 tasmAt tvam api kaunteya bhaktyA paramayA yutaH gaGgAm abhyehi satataM prApsyase siddhim uttamAm 104 [v] zrutvetihAsaM bhISmoktaM gaGgAyAH stavasaMyutam yudhiSThiraH parAM prItim agacchad bhrAtRbhiH saha 105 itihAsam imaM puNyaM zRNuyAd yaH paTheta vA gaGgAyAH stavasaMyuktaM sa mucyet sarvakilbiSaiH | | 1 [y] prajJA zrutAbhyAM vRttena zIlena ca yathA bhavAn guNaiH samuditaH sarvair vayasA ca samanvitaH tasmAd bhavantaM pRcchAmi dharmaM dharmabhRtAM vara 2 kSatriyo yadi vA vaizyaH zUdro vA rAjasattama brAhmaNyaM prApnuyAt kena tan me vyAkhyAtum arhasi 3 tapasA vA sumahatA karmaNA vA zrutena vA brAhmaNyam atha ced icchet tan me brUhi pitAmaha 4 [bh] brAhmaNyaM tAta duSprApaM varNaiH kSatrAdibhis tribhiH paraM hi sarvabhUtAnAM sthAnam etad yudhiSThira 5 bahvIs tu saMsaran yonIr jAyamAnaH punaH punaH paryAye tAta kasmiMz cid brAhmaNo nAma jAyate 6 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam mataGgasya ca saMvAdma gardabhyAz ca yudhiSThira 7 dvijAteH kasya cit tAta tulyavarNaH sutaH prabhuH mataGgo nAma nAmnAbhUt sarvaiH samudito guNaiH 8 sa yajJakAraH kaunteya pitrA sRSTaH paraMtapa prAyAd gardabha yuktena rathenehAzu gAminA 9 sa bAlaM gardabhaM rAjan vahantaM mAtur antike niravidhyat pratodena nAsikAyAM punaH punaH 10 taM tu tIvravraNaM deSTvA gardabhI putragRddhinI uvAca mA zucaH putra caNDAlas tvAdhitiSThati 11 brAhmaNe dAruNaM nAsti maitro brAhmaNa ucyate AcAryaH sarvabhUtAnAM zAtA kiM prahariSyati 12 ayaM tu pApaprakRtir bAle na kurute dayAm svayoniM mAnayaty eSa bhAvo bhAvaM nigacchati 13 etac chrutvA mataGgas tu dAruNaM rAsabhI vacaH avatIrya rathAt tUrNaM rAsabhIM pratyabhASata 14 brUhi rAsabhi kalyANi mAtA me yena dUSitA kathaM mAM vetsi caNDAlaM kSipraM rAsabhi zaMsa me 15 kena jAto 'smi caNDAlo brAhmaNyaM yena me 'nazat tattvenaitan mahAprAjJe brUhi sarvam azeSataH 16 [gardabhI] brAhmaNyAM vRSalena tvaM mattAyAM nApitena ha jAtas tvam asi caNDAlo brAhmaNyaM tena te 'nazat 17 evam ukto mataGgas tu pratyupAyAd gRhaM prati tam Agatam abhiprekSya pitA vAkyam athAbravIt 18 mayA tvaM yajJasaMsiddhau niyukto guru karmaNi kasmAt pratinivRtto 'si kac cin na kuzalaM tava 19 [m] ayonir agryayonir vA yaH syAt sa kuzalI bhavet kuzalaM tu kutas tasya yasyeyaM jananI pitaH 20 brAhmaNyAM vRSalAj jAtaM pitar vedayatIha mAm amAnuSI gardabhIyaM tasmAt tapsye tapo mahat 21 evam uktvA sa pitaraM pratasthe kRtanizcayaH tato gatvA mahAraNyam atapyata mahat tapaH 22 tataH saMtApayAm Asa vibudhAMs tapasAnvitaH mataGgaH susukhaM prepsuH sthAnaM sucaritAd api 23 taM tathA tapasA yuktam uvAca harivAhanaH mataGga tapyase kiM tvaM bhogAn utsRjya mAnuSAn 24 varaM dadAni te hanta vRNISva tvaM yad icchati yac cApy avApyam anyat te sarvaM prabrUhi mAciram 25 [m] brAhmaNyaM kAmayAno 'ham idam ArabdhavAMs tapaH gaccheyaM tad avApyeha vara eSa vRto mayA 26 etac chrutvA tu vacanaM tam uvAca puraMdaraH brAhmaNyaM prArthayAnas tvam aprApyam akRtAtmabhiH 27 zreSThaM yat sarvabhUteSu tapo yan nAtivartate tadagryaM prArthayAnas tvam acirAd vinaziSyasi 28 devatAsuramartyeSu yat pavitraM paraM smRtam caNDAla yonau jAtena na ta prApyaM kathaM cana | | 1 [bh] evam ukto mataGgas tu saMzitAtmA yatavrataH atiSThad ekapAdena varSANAM zatam acyuta 2 tam uvAca tataH zakraH punar eva mahAyazAH mataGga paramaM sthAnaM prArthayann atidurlabham 3 mA kRthAH sAhasaM putra naiSa dharmapathas tava aprApyaM prArthayAno hi nacirAd vinaziSyasi 4 mataGga paramaM sthAnaM vAryamANo mayA sakRt cikIrSasy eva tapasA sarvathA na bhaviSyasi 5 tiryagyonigataH sarvo mAnuSyaM yadi gacchati sa jAyate pulkaso vA caNDAlo vA kadA cana 6 puMzcalaH pApayonir vA yaH kaz cid iha lakSyate sa tasyAm eva suciraM mataGga parivartate 7 tato dazaguNe kAle labhate zUdratAm api zUdrayonAv api tato bahuzaH parivartate 8 tatas triMzad guNe kAle labhate vaizyatAm api vaizyatAyAM ciraM kAlaM tatraiva parivartate 9 tataH SaSTiguNe kAle rAjanyo nAma jAyate rAjanyatve ciraM kAlaM tatraiva parivartate 10 tataH SaSTiguNe kAle labhate brahma bandhutAm brahma bandhuz ciraM kAlaM tatraiva parivartate 11 tatas tu dvizate kAle labhate kANDapRSThatAm kANDapRSThaz ciraM kAlaM tatraiva parivartate 12 tatas tu trizate kAle labhate dvijatAm api tAM ca prApya ciraM kAlaM tatraiva parivartate 13 tataz catuHzate kAle zrotriyo nAma jAyate zrotriyatve ciraM kAlaM tatraiva parivartate 14 tadaiva krodhaharSau ca kAmadveSau ca putraka atimAnAtivAdau tam Avizanti dvijAdhamam 15 tAMz cej jayati zatrUn sa tadA prApnoti sad gatim atha te vai jayanty enaM tAlAgrAd iva pAtyate 16 mataGga saMpradhAryaitad yad ahaM tvAm acUdudam vRNISva kAmam anyaM tvaM brAhmaNyaM hi sudurlabham | | 1 [bh] evam ukto mataGgas tu bhRzaM zokaparAyaNaH atiSThata gayAM gatvA so 'GguSThena zataM samAH 2 suduSkaraM vahan yogaM kRzo dhamani saMtataH tvag asthi bhUto dharmAtmA sa papAteti naH zrutam 3 taM patantam abhidrutya parijagrAha vAsavaH varANAm Izvaro dAtA sarvabhUtahite rataH 4 [Sakra] mataGga brAhmaNatvaM te saMvRtaM paripanthibhiH pUjayan sukham Apnoti duHkham Apnoty apUjayan 5 brAhmaNe sarvabhUtAnAM yogakSemaH samAhitaH brAhmaNebhyo 'nutRpyanti pitaro devatAs tathA 6 brAhmaNaH sarvabhUtAnAM mataGga para ucyate brAhmaNaH kurute tad dhi yathA yad yac ca vAJchati 7 bahvIs tu saMsaran yonIr jAyamAnaH punaH punaH paryAye tAta kasmiMz cid brAhmaNyam iha vindati 8 [m] kiM mAM tudasi duHkhArtaM mRtaM mArayase ca mAm taM tu zocAmi yo labdhvA brahmaNyaM na bubhUSate 9 brAhmaNyaM yadi duSprApaM tribhir varNaiH zatakrato sudurlabhaM tadAvApya nAnutiSThanti mAnavAH 10 yaH pApebhyaH pApatamas teSAm adhama eva saH brAhmaNyaM yo 'vajAnIte dhanaM labdhveva durlabham 11 duSprApaM khalu vipratvaM prAptaM duranupAlanam duravApam avApyaitan nAnutiSThanti mAnavAH 12 ekArAmo hy ahaM zakra nirdvaMdvo niSparigrahaH ahiMsA damadAnasthaH kathaM nArhAmi vipratAm 13 yathA kAmavihArI syAM kAmarUpI vihaMgamaH brahmakSatrAvirodhena pUjAM ca prApnuyAm aham yathA mamAkSayA kIrtir bhavec cApi puraMdara 14 [indra] chando deva iti khyAtaH strINAM pUjyo bhaviSyasi 15 [bH] evaM tasmai varaM dattvA vAsavo 'ntaradhIyata prANAMs tyaktvA mataGgo 'pi prApa tat sthAnam uttamam 16 evam etat paraM sthAnaM brAhmaNyaM nAma bhArata tac ca duSprApam iha vai mahendra vacanaM yathA | | 1 [y] zrutaM me mahad AkhyAnam etat kurukulodvaha suduSprApaM bravISi tvaM brAhmaNyaM vadatAM vara 2 vizvAmitreNa ca purA brAhmaNyaM prAptam ity uta zrUyate vadase tac ca duSprApam iti sattama 3 vIha havyaz ca rAjarSiH zruto me vipratAM gataH tad eva tAvad gAGgeya zrotum icchAmy ahaM vibho 4 sa kena karmaNA prApto brAhmaNyaM rAjasattama vareNa tapasA vApi tan me vyAkhyAtum arhati 5 [bH] zRNu rAjan yathA rAjA vIha havyo mahAyazAH kSatriyaH san punaH prApto brAhmaNyaM lokasatkRtam 6 manor mahAtmanas tAta prajA dharmeNa zAsataH babhUva putro dharmAtmA zaryAtir iti vizrutaH 7 tasyAnvavAye dvau rAjan rAjAnau saMbabhUvatuH hehayas tAlajaGghaz ca vatseSu jayatAM vara 8 hehayasya tu putrANAM dazasu strISu bhArata zataM babhUva prakhyAtaM zUrANAm anivartinAm 9 tulyarUpaprabhAvANAM viduSAM yuddhazAlinAm dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kRtazramAH 10 kAziSv api nRpo rAjan divodAsa pitAmahaH haryazva iti vikhyAto babhUva jayatAM varaH 11 sa vItahavyadAyAdair Agatya puruSarSabha gaGgAyamunayor madhye saMgrAme vinipAtitaH 12 taM tu hatvA naravaraM hehayAs te mahArathAH pratijagmuH purIM ramyAM vatsAnAm akutobhayAH 13 haryazvasya tu dAyAdaH kAzirAjo 'bhyaSicyata sudevo devasaMkAzaH sAkSAd dharma ivAparaH 14 sa pAlayann eva mahIM dharmAtmA kAzinandanaH tair vItahavyair Agatya yudhi sarvair vinirjitaH 15 tam apy Ajau vinirjitya pratijagmur yathAgatam saudevis tv atha kAzIzo divodAso 'bhyaSicyata 16 divodAsas tu vijJAya vIryaM teSAM mahAtmanAm vArANasIM mahAtejA nirmame zakra zAsanAt 17 vipra kSatriya saMbAdhAM vaizyazUdra samAkulAm naikadravyoccayavatIM samRddhavipaNApaNAm 18 gaGgAyA uttare kUle vaprAnte rAjasattama gomatyA dakSiNe caiva zakrasyevAmarAvatIm 19 tatra taM rAjazArdUlaM nivasantaM mahIpatim Agatya hehayA bhUyaH paryadhAvanta bhArata 20 sa niSpatya dadau yuddhaM tebhyo rAjA mahAbalaH devAsurasamaM ghoraM divodAso mahAdyutiH 21 sa tu yuddhe mahArAja dinAnAM dazatIr daza hatavAhana bhUyiSThas tato dainyam upAgamat 22 hatayodhas tato rAjan kSINakozaz ca bhUmipaH divodAsaH purIM hitvA palAyanaparo 'bhavat 23 sa tv Azramam upAgamya bharadvAjasya dhImataH jagAma zaraNaM rAjA kRtAJjalir ariMdama 24 [rAjA] bhagavan vaitahavyair me yuddhe vaMzaH praNAzitaH aham ekaH paridyUno bhavantaM zaraNaM gataH 25 ziSyasnehena bhagavan sa mAM rakSitum arhasi niHzeSo hi kRto vaMzo mama taiH pApakarmabhiH 26 tam uvAca mahAbhAgo bharadvAjaH pratApavAn na bhetavyaM na bhetavyaM saudeva vyetu te bhayam 27 aham iSTiM karomy adya putrArthaM te vizAM pate vaitahavya sahasrANi yathA tvaM prasahiSyasi 28 tata iSTiM cakArarSis tasya vai putra kAmikIm athAsya tanayo jajJe pratardana iti zrutaH 29 sa jAtamAtro vavRdhe samAH sadyas trayodaza vedaM cAdhijage kRtsnaM dhanurvedaM ca bhArata 30 yogena ca samAviSTo bharadvAjena dhImatA tejo laukyaM sa saMgRhya tasmin deze samAvizat 31 tataH sa kavacI dhanvI bANI dIpta ivAnalaH prayayau sadhanur dhanvan vivarSur iva toyadaH 32 taM dRSTvA paramaM harSaM sudeva tanayo yayau mene ca manasA dagdhAn vaitahavyAn sa pArthivaH 33 tatas taM yauvarAjyena sthApayitvA pratardanam kRtakRtyaM tadAtmAnaM sa rAjA abhyanandata 34 tatas tu vaitahavyAnAM vadhAya sa mahIpatiH putraM prasthApayAm Asa pratardanam ariMdamam 35 sarathaH sa tu saMtIrya gaGgAm Azu parAkramI prayayau vItahavyAnAM purIM parapuraMjayaH 36 vaitahavyAs tu saMzrutya rathaghoSaM samuddhatam niryayur nagarAkArai rathaiH pararathArujaiH 37 niSkramya te naravyAghrA daMzitAz citrayodhinaH pratardanaM samAjaghnuH zaravarSair udAyudhAH 38 astaiz ca vividhAkArai rathaughaiz ca yudhiSThira abhyavarSanta rAjAnaM himavantam ivAmbudAH 39 astair astrANi saMvArya teSAM rAjA pratardanaH jaghAna tAn mahAtejA vajrAnala samaiH zaraiH 40 kRttottamAGgAs te rAjan bhallaiH zatasahasrazaH apatan rudhirArdrAGgA nikRttA iva kiMzukAH 41 hateSu teSu sarveSu vItahavyaH suteSv atha prAdravan nagaraM hitvA bhRgor Azramam apy uta 42 yayau bhRguM ca zaraNaM vItahavyo narAdhipaH abhayaM ca dadau tasmai rAjJe rAjan bhRgus tathA tato dadAv AsanaM ca tasmai ziSyo bhRgos tadA 43 athAnupadam evAzu tatrAgacchat pratardanaH sa prApya cAzramapadaM divodAsAtmajo 'bravIt 44 bho bhoH ke 'trAzrame santi bhRgoH ziSyA mahAtmanaH draSTum icche munim ahaM tasyAcakSata mAm iti 45 sa taM viditvA tu bhRgur nizcakrAmAzramAt tadA pUjayAm Asa ca tato vidhinA parameNa ha 46 uvAca cainaM rAjendra kiM kAryam iti pArthivam sa covAca nRpas tasmai yad AgamanakAraNam 47 ayaM brahmann ito rAjA vItahavyo visarjyatAm asya putrair hi me brahman kRtsno vaMzaH praNAzitaH utsAditaz ca viSayaH kAzInAM ratnasaMcayaH 48 etasya vIryadRptasya hataM putrazataM mayA asyedAnIM vadhAd brahman bhaviSyAmy anRNaH pituH 49 tam uvAca kRpAviSTo bhRgur dharmabhRtAM varaH nehAsti kSatriyaH kaz cit sarve hIme dvijAtayaH 50 evaM tu vacanaM zrutvA bhRgos tathyaM pratardanaH pAdAv upaspRzya zanaiH prahasan vAkyam abravIt 51 evam apy asmi bhagavan kRtakRtyo na saMzayaH yad eSa rAjA vIryeNa svajAtiM tyAjito mayA 52 anujAnIhi mAM brahman dhyAyasva ca zivena mAm tyAjito hi mayA jAtim eSa rAjA bhRgUdvaha 53 tatas tenAbhyanujJAto yayau rAjA pratardanaH yathAgataM mahArAja muktvA viSam ivoragaH 54 bhRgor vacanamAtreNa sa ca brahmarSitAM gataH vItahavyo mahArAja brahmavAditvam eva ca 55 tasya gRtsamadaH putro rUpeNendra ivAparaH zakras tvam iti yo daityair nigRhItaH kilAbhavat 56 Rgvede vartate cAgryA zrutir atra vizAM pate yatra gRtsamado brahman brAhmaNaiH sa mahIyate 57 sa brahma cArI viprarSiH zrImAn gRtsamado 'bhavat putro gRtsamadasyApi sucetA abhavad dvijaH 58 varcAH sutejasaH putro vihavyas tasya cAtmajaH vihavyasya tu putras tu vitatyas tasya cAtmajaH 59 vitatyasya sutaH satyaH santaH satyasya cAtmajaH zravAs tasya sutaz carSiH zravasaz cAbhavat tamaH 60 tamasaz ca prakAzo 'bhUt tanayo dvijasattamaH prakAzasya ca vAg indro babhUva jayatAM varaH 61 tasyAtmajaz ca pramatir vedavedAGgapAragaH ghRtAcyAM tasya putras tu rurur nAmodapadyata 62 pramadvarAyAM tu ruroH putraH samudapadyata zunako nAma viprarSir yasya putro 'tha zaunakaH 63 evaM vipratvam agamad vItahavyo narAdhipaH bhRgoH prasAdAd rAjendra kSatriyaH kSatriyarSabha 64 tathaiva kathito vaMzo mayA gArtsamadas tava vistareNa mahArAja kim anyad anupRcchasi | | 1 [y] ke pUjyAH ke namaH kAryA mAnavair bharatarSabha vistareNa tad AcakSva na hi tRpyAmi kathyatAm 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam nAradasya ca saMvAdaM vAsudevasya cobhayoH 3 nAradaM prAJjaliM dRSTvA pUjayAnaM dvija rSabhAn kezavaH paripapraccha bhagavan kAn namasyasi 4 bahumAnaH paraH keSu bhavato yAn namasyasi zakyaM cec chrotum icchAmi brUhy etad dharmavittama 5 [n] zRNu govinda yAn etAn pUjayAmy arimardana tvatto 'nyaH kaH pumAm*l loke zrotum etad ihArhati 6 varuNaM vAyum AdityaM paryanyaM jAtavedasam sthANuM skandaM tathA lakSmIM viSNuM brahmANam eva ca 7 vAcaspatiM candramasam apaH pRthvIM sarasvatIm satataM ye namasyanti tAn namasyAmy ahaM vibho 8 tapodhanAn veda vido nityaM veda parAyaNAn mahArhAn vRSNizArdUla sadA saMpUjayAmy aham 9 abhuktvA devakAryANi kurvate ye 'vikatthanAH saMtuSTAz ca kSamA yuktAs tAn namasyAmy ahaM vibho 10 samyag dadati ye ceSTAn kSAntA dAntA jitendriyAH sasyaM dhanaM kSitiM gAz ca tAn namasyAmi yAdava 11 ye te tapasi vartante vane mUlaphalAzanAH asaMcayAH kriyAvantas tAn namasyAmi yAdava 12 ye bhRtyabharaNe saktAH satataM cAtithi priyAH bhuJjante deva zeSANi tAn namasyAmi yAdava 13 ye vedaM prApya durdharSA vAgmino brahmavAdinaH yAjanAdhyApane yuktA nityaM tAn pUjayAmy aham 14 prasannahRdayAz caiva sarvasattveSu nityazaH A pRSThatApAt svAdhyAye yuktAs tAn pUjayAmy aham 15 guru prasAde svAdhyAye yatante ye sthiravratAH zuzrUSavo 'nasUyantas tAn namasyAmi yAdava 16 suvratA munayo ye ca brahmaNyAH satyasaMgarAH voDhAro havyakavyAnAM tAn namasyAmi yAdava 17 bhaikSya caryAsu niratAH kRzA guru kulAzrayAH niHsukhA nirdhanA ye ca tAn namasyAmi yAdava 18 nirmamA niSpratidvaMdvA nirhrIkA niSprayojanAH ahiMsA niratA ye ca ye ca satyavratA narAH dAntAH zama parAz caiva tAn namasyAmi kezava 19 devatAtithipUjAyAM prasaktA gRhamedhinaH kapota vRttayo nityaM tAn namasyAmi yAdava 20 yeSAM trivargaH kRtyeSu vartate nopahIyate ziSTAcAra pravRttAz ca tAn namasyAmy ahaM sadA 21 brAhmaNAs triSu lokeSu ye trivargam anuSThitAH alolupAH puNyazIlAs tAn namasyAmi kezava 22 abbhakSA vAyubhakSAz ca sudhA bhakSAz ca ye sadA vrataiz ca vividhair yuktAs tAn namasyAmi mAdhava 23 ayonIn agniyonIMz ca brahmayonIMs tathaiva ca sarvabhUtAtmayonIMz ca tAn namasyAmy ahaM dvijAn 24 nityam etAn namasyAmi kRSNa lokakarAn RSIn lokajyeSThAJ jJAnaniSThAMs tamo ghnAm*l lokabhAskarAn 25 tasmAt tvam api vArSNeya dvijAn pUjaya nityadA pUjitAH pUjanArhA hi sukhaM dAsyanti te 'nagha 26 alsmil loke sadA hy ete paratra ca sukhapradAH ta ete mAnyamAnA vai pradAsyanti sukhaM tava 27 ye sarvAtithayo nityaM goSu ca brAhmaNeSu ca nityaM satye ca niratA durgANy atitaranti te 28 nityaM zama parA ye ca tathA ye cAnasUyakAH nityaM svAdhyAyino ye ca durgANy atitaranti te 29 sarvAn devAn namasyanti ye caikaM devam AzritAH zraddadhAnAz ca dAntAz ca durgANy atitaranti te 30 tathaiva vipra pravarAn namaskRtya yatavratAn bhavanti ye dAnaratA durgANy atitaranti te 31 agnIn AdhAya vidhivat prayatA dhArayanti ye prAptAH somAhutiM caiva durgANy atitaranti te 32 mAtApitror guruSu ca samyag vartanti ye sadA yathA tvaM vRSNizArdUlety uktvaivaM virarAma saH 33 tasmAt tvam api kaunteya pitRdevadvijAtithIn samyak pUjaya yena tvaM gatim iSTAm avApsyasi | | 1 [y] kiM rAjJaH sarvakRtyAnAM garIyaH syAt pitAmaha kiM kurvan karma nRpatir ubhau lokau samaznute 2 [bh] etad rAjJaH kRtyatamam abhiSiktasya bhArata brAhmaNAnAm anuSThAnam atyantaM sukham icchatA zrotriyAn brAhmaNAn vRddhAn nityam evAbhipUjayet 3 paurajAnapadAMz cApi brAhmaNAMz ca bahuzrutAn sAntvena bhogadAnena namaH kArais tathArcayet 4 etat kRtyatamaM rAjJo nityam eveti lakSayet yathAtmAnaM yathA putrAMs tathaitAn paripAlayet 5 ye cApy eSAM pUjyatamAs tAn dRDhaM pratipUjayet teSu zAnteSu tad rASTraM sarvam eva virAjate 6 te pUjyAs te namaH kAryAs te rakSyAH pitaro yathA teSv eva yAtrA lokasya bhUtAnAm iva vAsave 7 abhicArair upAyaiz ca daheyur api tejasA niHzeSaM kupitAH kuryur ugrAH satyaparAkramAH 8 nAntam eSAM prapazyAmi na dizaz cApy apAvRtAH kupitAH samudIkSante dAveSv agnizikhA iva 9 vidyan teSAM sAhasikA guNAs teSAm atIva hi kUpA iva tRNac channA vizuddhA dyaur ivApare 10 prasahya kAriNaH ke cit kArpAsa mRdavo 'pare santi caiSAm atizaThAs tathAnye 'titapasvinaH 11 kRSigorakSyam apy anye bhaikSam anye 'py anuSThitAH corAz cAnye 'nRtAz cAnye tathAnye naTanartakAH 12 sarvakarmasu dRzyante prazAnteSv itareSu ca vividhAcAra yuktAz ca brAhmaNA bharatarSabha 13 nAnA karmasu yuktAnAM bahu karmopajIvinAm dharmajJAnAM satAM teSAM nityam evAnukIrtayet 14 pitRRNAM devatAnAM ca manuSyoragarakSasAm purohitA mahAbhAgA brAhmaNA vai narAdhipa 15 naite devair na pitRbhir na gandharvair na rAkSasaiH nAsurair na pizAcaiz ca zakyA jetuM dvijAtayaH 16 adaivaM daivataM kuryur daivataM cApy adaivatam yam iccheyuH sa rAjA syAd yaM dviSyuH sa parAbhavet 17 parivAdaM ca ye kuryur brAhmaNAnAm acetasaH nindA prazaMsA kuzalAH kIrtyakIrtiparAvarAH parikulpyanti te rAjan satataM dviSatAM dvijAH 18 brAhmaNA yaM prazaMsanti puruSaH sa pravardhate brAhmaNair yaH parAkruSTaH parAbhUyAt kSaNAd dhi saH 19 zakA yavanakAmbojAs tAs tAH kSatriya jAtayaH vRSalatvaM parigatA brAhmaNAnAm adarzanAt 20 dramilRAz ca kaliGgAz ca pulindAz cApy uzInarAH kaulAH sarpA mAhiSakAs tAs tAH kSatriya jAtayaH 21 vRSalatvaM parigatA brAhmaNAnAm adarzanAt zreyAn parAjayas tebhyo na jayo jayatAM vara 22 yas tu sarvam idaM hanyAd brAhmaNaM ca na taH samam brahma vadhyA mahAn doSa ity AhuH paramarSayaH 23 parivAdo dvijAtInAM na zrotavyaH kathaM cana AsItAdho mukhas tUSNIM samutthAya vrajeta vA 24 na sa jAto janiSyo vA pRthivyAm iha kaz cana yo brAhmaNa virodhena sukhaM jIvitum utsahet 25 durgraho muSTinA vAyur duHsparzaH pANinA zazI durdharA pRthivI mUrdhnA durjayA brAhmaNA bhuvi 1 [bh] brAhmaNAn eva satataM bhRzaM saMpratipUjayet | | 1 ete hi somarAjAna IzvarAH sukhaduHkhayoH 2 ete bhogair alaMkArair anyaiz caiva kim icchakaiH sadA pUjyA namaH kAryA rakSyAz ca pitRvan nRpaiH ato rASTrasya zAntir hi bhUtAnAm iva vAsavAt 3 jAyatAM brahma varcasvI rASTre vai brAhmaNaH zuciH mahArathaz ca rAjanya eSTavyaH zatrutApanaH 4 brAhmaNaM jAtisaMpannaM dharmajJaM saMzitavratam vAsayeta gRhe rAjan na tasmAt param asti vai 5 brAhmaNebhyo havir dattaM pratigRhNanti devatAH pitaraH sarvabhUtAnAM naitebhyo vidyate param 6 Adityaz candramA vAyur bhUmir Apo 'mbaraM dizaH sarve brAhmaNam Avizya sadAnnam upabhuJjate 7 na tasyAznanti pitaro yasya viprA na bhuJjate devAz cApy asya nAznanti pApasya brAhmaNa dviSaH 8 brAhmaNeSu tu tuSTeSu prIyante pitaraH sadA tathaiva devatA rAjan nAtra kAryA vicAraNA 9 tathaiva te 'pi prIyante yeSAM bhavati tad dhaviH na ca pretya vinazyanti gacchanti paramAM gatim 10 yena yenaiva haviSA brAhmaNAMs tarpayen naraH tena tenaiva prIyante pitaro devatAs tathA 11 brAhmaNAd eva tad bhUtaM prabhavanti yataH prajAH yataz cAyaM prabhavati pretya yatra ca gacchati 12 vedaiSa mArgaM svargasya tathaiva narakasya ca AgatAnAgate cobhe brAhmaNo dvipadAM varaH brAhmaNo bharatazreSTha svadharmaM veda medhayA 13 ye cainam anuvartante te na yAnti parAbhavam na te pretya vinazyanti gacchanti na parAbhavam 14 ye brAhmaNa mukhAt prAptaM pratigRhNanti vai vacaH kRtAtmAno mahAtmAnas te na yAnti parAbhavam 15 kSatriyANAM pratapatAM tejasA ca balena ca brAhmaNeSv eva zAmyanti tejAMsi ca balAni ca 16 bhRgavo 'jayaMs tAlajaGghAn nIpAn aGgiraso 'jayan bharadvAjo vaitahavyAn ailAMz ca bharatarSabha 17 citrAyudhAMz cApy ajayann ete kRSNAjinadhvajAH prakSipyAtha ca kumbhAn vai pAragAminam Arabhet 18 yat kiM cit kathyate loke zrUyate pazyate 'pi vA sarvaM tad brAhmaNeSv eva gUDho 'gnir iva dAruSu 19 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam saMvAdaM vAsudevasya pRthvyAz ca bharatarSabha 20 [vAsudeva] mAtaraM sarvabhUtAnAM pRcche tvA saMzayaM zubhe kena svit karmaNA pApaM vyapohati naro gRhI 21 [pRthivI] brAhmaNAn eva seveta pavitraM hy etad uttamam brAhmaNAn sevamAnasya rajaH sarvaM praNazyati 22 ato bhUtir ataH kIrtir ato buddhiH prajAyate apareSAM pareSAM ca parebhyaz caiva ye pare 23 brAhmaNA yaM prazaMsanti puruSaH sa pravardhate atha yo brAhmaNAkruSTaH parAbhavati so 'cirAt 24 yathA mahArNave kSipta AmaloSTo vinazyati tathA duzcaritaM karma parAbhAvAya kalpate 25 pazya candre kRtaM lakSma samudre lavaNodakam tathA bhaga sahasreNa mahendraM paricihnitam 26 teSAm eva prabhAvena sahasranayano hy asau zatakratuH samabhavat pazya mAdhava yAdRzam 27 icchan bhUtiM ca kIrtiM ca lokAMz ca madhusUdana brAhmaNAnumate tiSThet puruSaH zucir AtmavAn 28 ity etad vacanaM zrutvA medinyA madhusUdanaH sAdhu sAdhv ity athety uktvA medinIM pratyapUjayat 29 etAM zrutvopamAM pArtha prayato brAhmaNarSabhAn satataM pUjayethAs tvaM tataH zreyo 'bhipatsyase | 1 [bh] janmanaiva mahAbhAgo brAhmaNo nAma jAyate namasyaH sarvabhUtAnAm atithiH prasRtAgra bhuk 2 sarvAn naH suhRdas tAta brAhmaNAH sumanomukhAH gIrbhir maGgalayuktAbhir anudhyAyanti pUjitAH 3 sarvAn no dviSatas tAta brAhmaNA jAtamanyavaH gIrbhir dAruNayuktAbhir abhihanyur apUjitAH 4 atra gAthA brahma gItAH kIrtayanti purA vidaH sRSTvA dvijAtIn dhAtA hi yathApUrvaM samAdadhat 5 na vo 'nyad iha kartavyaM kiM cid UrdhvaM yathAvidhi guptA gopAyata brahma zreyo vas tena zobhanam 6 svam eva kurvatAM karma zrIr vo brAhmI bhaviSyati pramANaM sarvabhUtAnAM pragrahaM ca gamiSyatha 7 na zaudraM karma kartavyaM brAhmaNena vipazcitA zaudraM hi kurvataH karma dharmaH samuparudhyate 8 zrIz ca buddhiz ca tejaz ca vibhUtiz ca pratApinI svAdhyAyenaiva mAhAtmyaM vimalaM pratipatsyatha 9 hutvA cAhavanIyasthaM mahAbhAgye pratiSThitAH agrabhojyAH prasUtInAM zriyA brAhmyAnukalpitAH 10 zraddhayA parayA yuktA hy anabhidroha labdhayA damasvAdhyAyaniratAH sarvAn kAmAn avApsyatha 11 yac caiva mAnuSe loke yac ca deveSu kiM cana sarvaM tat tapasA sAdhyaM jJAnena vinayena ca 12 ity etA brahma gItAs te samAkhyAtA mayAnagha viprAnukampArtham idaM tena proktaM hi dhImatA 13 bhUyas teSAM balaM manye yathA rAjJas tapasvinaH durAsadAz ca caNDAz ca rabhasAH kSiprakAriNaH 14 santy eSAM siMhasattvAz ca vyAghrasattvAs tathApare varAhamRgasattvAz ca gajasattvAs tathApare 15 karpAsa mRdavaH ke cit tathAnye makaraspRzaH vibhASya ghAtinaH ke cit tathA cakSurhaNo 'pare 16 santi cAzIviSanibhAH santi mandAs tathApare vividhAnIha vRttAni brAhmaNAnAM yudhiSThira 17 mekalA dramiDAH kAzAH pauNDrAH kolla girAs tathA zauNDikA daradA darvAz caurAH zabara barbarAH 18 kirAtA yavanAz caiva tAs tAH kSatriya jAtayaH vRSalatvam anuprAptA brAhmaNAnAm adarzanAt 19 brAhmaNAnAM paribhavAd asurAH salile zayAH brAhmaNAnAM prasAdAc ca devAH svarganivAsinaH 20 azakyaM spraSTum AkAzam acAlyo himavAn giriH avAryA setunA gaGgA durjayA brAhmaNA bhuvi 21 na brAhmaNa virodhena zakyA zAstuM vasuMdharA brAhmaNA hi mahAtmAno devAnAm api devatAH 22 tAn pUjayasva satataM dAnena paricaryayA yadIcchasi mahIM bhoktum imAM sAgaramekhalAm 23 pratigraheNa tejo hi viprANAM zAmyate 'nagha pratigrahaM ye neccheyus te 'pi rakSyAs tvayAnagha | | 1 [y] apUrvaM vA bhavet pArtham atha vApi ciroSitam dUrAd abhyAgataM vApi kiM pAtraM syAt pitAmaha 2 [bh] kriyA bhavati keSAM cid upAMzu vratam uttamam yo yo yAceta yat kiM cit sarvaM dadyAma ity uta 3 apIdayan bhRtyavargam ity evam anuzuzruma pIDayan bhRtyavargaM hi AtmAnam apakarSati 4 apUrvaM vApi yat pAtraM yac cApi syAc ciroSitam dUrAd abhyAgataM cApi tat pAtraM ca vidur budhAH 5 [y] apIDayA ca bhRtyAnAM dharmasyAhiMsayA tathA pAtraM vidyAma tattvena yasmai dattaM na saMtapet 6 [bh] Rtvik purohitAcAryAH ziSyAH saMbandhibAndhavAH sarve pUjyAz ca mAnyAz ca zrutavRttopasaMhitAH 7 ato 'nyathA vartamAnAH sarve nArhanti satkriyAm tasmAn nityaM parIkSeta puruSAn praNidhAya vai 8 akrodhaH satyavacanam ahiMsA dama Arjavam adroho nAtimAnaz ca hrIs titikSA tapaH zamaH 9 yasmin etAni dRzyante na cAkAryANi bhArata bhAvato viniviSTAni tat pAtraM mAnam arhati 10 tathA ciroSitaM cApi saMpratyAgatam eva ca apUrvaM caiva pUrvaM ca tat pAtaM mAnam arhati 11 aprAmANyaM ca vedAnAM zAstrANAM cAti laGghanam sarvatra cAnavasthAnam etan nAzanam AtmanaH 12 bhavet paNDitamAnI yo brAhmaNo veda nindakaH AnvIkSikIM tarka vidyAm anurakto nirarthikAm 13 hetuvAdAn bruvan satsu vijetAhetu vAdikaH AkroSTA cAti vaktA ca brAhmaNAnAM sadaiva hi 14 sarvAbhizaGkI mUDhaz ca bAlaH kaTuka vAg api boddhavyas tAdRzas tAta narazvAnaM hi taM viduH 15 yathA zvA bhaSituM caiva hantuM caivAvasRjyate evaM saMbhASaNArthAya sarvazAstravadhAya ca alpazrutAH ku tarkAz ca dRSTAH spRSTAH ku paNDitAH 16 zrutismRtItihAsAdi purANAraNya vedinaH anurundhyAd bahujJAMz ca sArajJAMz caiva paNDitAn 17 lokayAtrA ca draSTavyA dharmaz cAtmahitAni ca evaM naro vartamAnaH zAzvatIr edhate samAH 18 RNam unmucya devAnAm RSINAM ca tathaiva ca pitRRNAm atha viprANAm atithInAM ca paJcamam 19 paryAyeNa vizuddhena sunirNiktena karmaNA evaM gRhasthaH karmANi kurvan dharmAn na hIyate | | 1 [y] strINAM svabhAvam icchAmi zrotuM bharatasattama striyo hi mUlaM doSANAM laghu cittAH pitAmaha 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam nAradasya ca saMvAdaM puMzcalyA paJca cUDayA 3 lokAn anucaran dhImAn devarSir nAradaH purA dadarzApsarasaM brAhmIM paJca dUDAm aninditAm 4 tAM dRSTvA cArusarvAGgIM papracchApsarasaM muniH saMzayo hRdi me kaz cit tan me brUhi sumadhyame 5 evam uktA tu sA vipraM pratyuvAcAtha nAradam viSaye sati vakSyAmi samarthAM manyase ca mAm 6 [n] na tvAm aviSaye bhadre niyokSyAmi kathaM cana strINAM svabhAvam icchAmi tvattaH zrotuM varAnane 7 [bH] etac chrutvA vacas tasya devarSer apsarottamA pratyuvAca na zakSyAmi strI satI nindituM striyaH 8 viditAs te striyo yAz ca yAdRzAz ca svabhAvataH na mAm arhasi devarSe niyoktuM prazna IdRze 9 tAm uvAca sa devarSiH satyaM vada sumadhyame mRSAvAde bhaved doSaH satye doSo na vidyate 10 ity uktA sA kRtamatir abhavac cAruhAsinI strI doSAJ zAzvatAn satyAn bhASituM saMpracakrame 11 [p] kulInA rUpavatyaz ca nAthavatyaz ca yoSitaH maryAdAsu na tiSThanti sa doSaH strISu nArada 12 na strIbhyaH kiM cid anyad vai pApIyastaram asti vai striyo hi mUlaM doSANAM tathA tvam api vettha ha 13 samAjJAtAn RddhimataH pratirUpAn vaze sthitAn patIn antaram AsAdya nAlaM nAryaH pratIkSitum 14 asad dharmas tv ayaM strINAm asmAkaM bhavati prabho pApIyaso narAn yad vai lajjAM tyaktvA bhajAmahe 15 striyaM hi yaH prArthayate saMnikarSaM ca gacchati ISac ca kurute sevAM tam evecchanti yoSitaH 16 anarthitvAn manuSyANAM bhayAt parijanasya ca maryAdAyAm amaryAdAH striyas tiSThanti bhartRSu 17 nAsAM kaz cid agamyo 'sti nAsAM vayasi saMsthitiH virUpaM rUpavantaM vA pumAn ity eva bhuJjate 18 na bhayAn nApy anukrozAn nArthahetoH kathaM cana na jJAtikulasaMbandhAt striyas tiSThanti bhartRSu 19 yauvane vartamAnAnAM mRSTAbharaNa vAsasAm nArINAM svairavRttAnAM spRhayanti kulastriyaH 20 yAz ca zazvad bahumatA rakSyante dayitAH striyaH api tAH saMprasajjante kubjAndha jaDa vAmanaiH 21 paGguSv api ca devarSe ye cAnye kutsitA narAH strINAm agamyo loke 'smin nAsti kaz cin mahAmune 22 yadi puMsAM gatir brahma kathaM cin nopapadyate apy anyonyaM pravartante na hi tiSThanti bhartRSu 23 alAbhAt puruSANaM hi bhayAt parijanasya ca vadhabandhabhayAc cApi svayaM guptA bhavanti tAH 24 cala svabhAvA duHsevyA durgrAhyA bhAvatas tathA prAjJasya puruSasyeha yathA vAcas tathA striyaH 25 nAgnis tRpyati kASTAhAM nApagAnAM mahodadhiH nAntakaH sarvabhUtAnAM na puMsAM vAmalocanAH 26 idam anyac ca devarSe rahasyaM sarvayoSitAm dRSTvaiva puruSaM hRdyaM yoniH praklidyate striyaH 27 kAmAnAm api dAtAraM kartAraM mAnasAntvayoH rakSitAraM na mRSyanti bhartAraM paramaM striyaH 28 na kAmabhogAn bahulAn nAlaMkArArtha saMcayAn tathaiva bahu manyante yathA ratyAm anugraham 29 antakaH zamano mRtyuH pAtAlaM vaDavAmukham kSura dhArA viSaM sarpo vahnir ity ekataH striyaH 30 yataz ca bhUtAni mahAnti paJca; yataz ca lokA vihitA vidhAtrA yataH pumAMsaH pramadAz ca nirmitas; tadaiva doSAH pramadAsu nArada | | 1 [y] ime vai mAnavA loke strISu sajjanty abhIkSNazaH mohena param AviSTA daivAdiSTena pArthiva striyaz ca puruSeSv eva pratyakSaM lokasAkSikam 2 atra me saMzayas tIvro hRdi saMparivartate katham AsAM narA saGgaM kurvate kurunandana striyo vA teSu rajyante virajyante 'tha vA punaH 3 iti tAH puruSavyAghra kathaM zakyAH sma rakSitum pramadAH puruSeNeha tan me vyAkhyAtum arhasi 4 etA hi maya mAyAbhir vaJcayantIha mAnavAn na cAsAM mucyate kaz cit puruSo hastam AgataH gAvo nava tRNAnIva gRhNanty eva navAn navAn 5 zambarasya ca yA mAyA yA mAyA namucer api baleH kumbhInasez caiva sarvAs tA yoSito viduH 6 hasantaM prahasanty etA rudantaM prarudanti ca apriyaM priyavAkyaiz ca gRhNate kAlayogataH 7 uzanA veda yac chAstraM yac ca veda bRhaspatiH strI buddhyA na viziSyyete tAH sma rakSyAH kathaM naraiH 8 anRtaM satyam ity AhuH satyaM cApi tathAnRtam iti yAs tAH kathaM vIra saMrakSyAH puruSair iha 9 strINAM buddhyupaniSkarSAd arthazAstrANi zatruhan bRhaspatiprabhRtibhir manye sadbhiH kRtAni vai 10 saMpUjyamAnaH puruSair vikurvanti mano nRSu apAstAz ca tathA rAjan vikurvanti manaH striyaH 11 kas tAH zakto rakSituM syAd iti me saMzayo mahAn tan me brUhi mahAbAho kurUNAM vaMzavardhana 12 yadi zakyA kuruzreSTha rakSA tAsAM kathaM cana kartuM vA kRtapUrvA vA tan me vyAkhyAtum arhasi | | 1 [bh] evam etan mahAbAho nAtra mithyAsti kiM cana yathA bravISi kauravya nArImprati janAdhipa 2 atra te vartayiSyAmi itihAsaM purAtanam yathA rakSA kRtA pUrvaM vipulena mahAtmanA 3 pramadAz ca yathA sRSTA brahmaNA bharatarSabha yadarthaM tac ca te tAta pravakSye vasudhAdhipa 4 na hi strIbhya paraM putra pApIyaH kiM cid asti vai agnir hi pramadA dIpto mAyAz ca mayajA vibho kSura dhArA viSaM sarpo mRtyur ity ekataH striyaH 5 imAH prajA mahAbAho dhArmikA iti naH zrutam svayaM gacchanti devatvaM tato devAn iyAd bhayam 6 athAbhyagacchan devAs te pitAmaham ariMdama nivedya mAnasaM cApi tUSNIm Asanna vAn mukhAH 7 teSAm antargataM jJAtvA devAnAM sa pitAmahaH mAnavAnAM pramohArthaM kRtyA nAryo 'sRjat prabhuH 8 pUrvasarge tu kaunteya sAdhvyo nArya ihAbhavan asAdhvyas tu samutpanna kRtyA sargAt prajApateH 9 tAbhyaH kAmAn yathAkAmaM prAdAd dhi sa pitAmahaH tAH kAmalubdhAH pramadAH prAmathnanti narAMs tadA 10 krodhaM kAmasya devezaH sahAyaM cAsRjat prabhuH asajjanta prajAH sarvAH kAmakrodhavazaM gatAH 11 na ca strINAM kriyA kA cid iti dharmo vyavasthitaH nirindriyA amantrAz ca striyo 'nRtam iti zrutiH 12 zayyAsanam alaMkAram annapAnam anAryatAm durvAg bhAvaM ratiM caiva dadau strIbhyaH prajApatiH 13 na tAsAM rakSaNaM kartuM zakyaM puMsA kathaM cana api vizvakRtA tAta kutas tu puruSair iha 14 vAcA vA vadhabandhair vA klezair vA vividhais tathA na zakyA rakSituM nAryas tA hi nityam asaMyatAH 15 idaM tu puruSavyAghra purastAc chrutavAn aham yathA rakSA kRtA pUrvaM vipulena guru striyaH 16 RSir AsIn mahAbhAgo deva zarmeti vizrutaH tasya bhAryA rucir nAma rUpeNAsadRzI bhuvi 17 tasya rUpeNa saMmattA devagandharvadAnavAH vizeSatas tu rAjendra vRtrahA pAkazAsanaH 18 nArINAM caritajJaz ca deva zarmA mahAmuniH yathAzakti yathotsAhaM bhAryAM tAm abhyarakSata 19 puraMdaraM ca jAnIte parastrI kAmacAriNam tasmAd yatnena bhAryAyA rakSaNaM sa cakAra ha 20 sa kadA cid RSis tAta yajJaM kartumanAs tadA bhArya saMrakSaNaM kAryaM kathaM syAd ity acintayat 21 rakSA vidhAnaM manasA sa vicintya mahAtapAH AhUya dayitaM ziSyaM vipulaM prAha bhArgavam 22 yajJakAro gamiSyAmi ruciM cemAM surezvaraH putra prArthayate nityaM tAM rakSasva yathAbalam 23 Apramattena te bhAvyaM sadA prati puraMdaram sa hi rUpANi kurute vividhAni bhRgUdvaha 24 ity ukto vipulas tena tapasvI niyatendriyaH sadaivogra tapA rAjann agnyarkasadRzadyutiH 25 dharmajJaH satyavAdI ca tatheti pratyabhASata punaz cedaM mahArAja papraccha prathitaM gurum 26 kAni rUpANi zakrasya bhavanty Agachato mune vapus tejaz ca kIdRg vai tan me vyAkhyAtum arhasi 27 tataH sa bhagavAMs tasmai vipulAya mahAtmane AcacakSe yathAtattvaM mAyAM zakrasya bhArata 28 bahu mAyaH sa viprarSe balahA pAkazAsanaH tAMs tAn vikurute bhAvAn bahUn atha muhur muhuH 29 kirITI vajrabhRd dhanvI mukuTI baddhakuNDalaH bhavaty atha muhUrtena caNDAla samadarzanaH 30 zikhI jaTI cIravAsAH punar bhavati putraka bRhac charIraz ca punaH pIvaro 'tha punaH kRzaH 31 gauraM zyAmaM ca kRSNaM ca varNaM vikurute punaH virUpo rUpavAMz caiva yuvA vRddhas tathaiva ca 32 prAjJo jaDaz ca mUkaz ca hrasvo dIrghas tathaiva ca brAhmaNaH kSatriyaz caiva vaizyaH zUdras tathaiva ca pratilomAnulomaz ca bhavaty atha zatakratuH 33 zukavAyasa rUpI ca haMsakokila rUpavAn siMhavyAghra gajAnAM ca rUpaM dhArayate punaH 34 daivaM daityam atho rAjJAM vapur dhArayate 'pi ca sukRzo vAyubhagnAGgaH zakunir vikRtas tathA 35 catuS pAd bahurUpaz ca punar bhavati bAlizaH makSikA mazakAdInAM vapur dhArayate 'pi ca 36 na zakyam asya grahaNaM kartuM vipulakena cit api vizvakRtA tAta yena sRSTam idaM jagat 37 punar antarhitaH zakro dRzyate jJAnacakSuSA vAyubhUtaz ca sa punar devarAjo bhavaty uta 38 evaMrUpANi satataM kurute pAkazAsanaH tasmAd vipulayatnena rakSemAM tanumadhyamAm 39 yathA ruciM nAvalihed devendro bhRgusattama RtAv upahitaM nyastaM haviH zveva durAtmavAn 40 evam AkhyAya sa munir yajJakAro 'gamat tadA deva zarmA mahAbhAgas tato bharatasattama 41 vipulas tu vacaH zrutvA guroz cintAparo 'bhavat rakSAM ca paramAM cakre devarAjAn mahAbalAt 42 kiM nu zakyaM mayA kartuM guru dArAbhirakSaNe mAyAvI hi surendro 'sau durdharSaz cApi vIryavAn 43 nApidhAyAzramaM zakyo rakSituM pAkazAsanaH uTajaM vA tathA hy asya nAnAvidha sarUpatA 44 vAyurUpeNa vA zakro guru patnIM pradharSayet tasmAd imAM saMpravizya ruciM sthAsye 'ham adya vai 45 atha vA pauruSeNeyam azakyA rakSituM mayA bahurUpo hi bhagavAJ zrUyate harivAhanaH 46 so 'haM yogabalAd enAM rakSiSye pAkazAsanAt gAtrANi gAtrair asyAhaM saMpravekSye 'bhirakSitum 47 yady ucchiSTAm imAM patnIM ruciM pazyeta me guruH zapsyaty asaMzayaM kopAd divyajJAno mahAtapAH 48 na ceyaM rakSituM zakyA yathAnyA pramadA nRbhiH mAyAvI hi surendro 'sAv aho prApto 'smi saMzayam 49 avazya karaNIyaM hi guror iha hi zAsanam yadi tv etad ahaM kuryAm AzcaryaM syAt kRtaM mayA 50 yogenAnupravizyeha guru patnyAH kalevaram nirmuktasya rajorUpAn nAparAdho bhaven mama 51 yathA hi zUnyAM pathikaH sabhAm adhyAvaset pathi tathAdyAvAsayiSyAmi guru patnyAH kalevaram 52 asaktaH padmapatrastho jalabindur yathA calaH evam eva zarIre 'syA nivatsyAmi samAhitaH 53 ity evaM dharmam Alokya veda vedAMz ca sarvazaH tapaz ca vipulaM dRSTvA guror Atmana eva ca 54 iti nizcitya manasA rakSAM prati sa bhArgavaH AtiSThat paramaM yatnaM yathA tac chRNu pArthiva 55 guru patnIm upAsIno vipulaH sa mahAtapAH upAsInAm anindyAGgIM kathAbhiH samalobhayat 56 netrAbhyAM netrayor asyA razmIn saMyojya razmibhiH viveza vipulaH kAyam AkAzaM pavano yathA 57 lakSaNaM lakSaNenaiva vadanaM vadanena ca aviceSTann atiSThad vai chAyevAntargato muniH 58 tato viSTabhya vipulo guru patnyAH kalevaram uvAsa rakSaNe yukto na ca sA tam abudhyata 59 yaM kAlaM nAgato rAjan gurus tasya mahAtmanaH kratuM samApya svagRhaM taM kAlaM so 'bhyarakSata | | 1 [bh] tataH kadA cid devendro divyarUpavapur dharaH idam antaram ity evaM tato 'bhyAgAd athAzramam 2 rUpam apratimaM kRtvA lobhanIyaM janAdhipa darzanIyatamo bhUtvA praviveza tam Azramam 3 sa dadarza tam AsInaM vipulasya kalevaram nizceSTaM stabdhanayanaM yathA lekhya gataM tathA 4 ruciM ca rucirApAGgIM pInazroNipayodharAm padmapatra vizAlAkSIM saMpUrNendu nibhAnanAm 5 sA tam Alokya sahasA pratyutthAtum iyeSa ha rUpeNa vismitA ko 'sIty atha vaktum ihecchatI 6 utthAtu kAmApi satI vyatiSThad vipulena sA nigRhItA manuSyendra na zazAka viceSTitum 7 tAm AbabhASe devendra sAmnA paramavalguNA tvadartham AgataM viddhi devendraM mAM zucismite 8 klizyamAnam anaGgena tvat saMkalpodbhavena vai tatparyApnuhi mAM subhru purA kAlo 'tivartate 9 tam evaM vAdinaM zakraM zuzrAva vipulo muniH guru patnyAH zarIrastho dadarza ca surAdhipam 10 na zazAka ca sA rAjan pratyutthAtum aninditA vaktuM ca nAzakad rAjan viSTabdhA vipulena sA 11 AkAraM guru patnyAs tu vijJAya sa bhRgUdvahaH nijagrAha mahAtejA yogena balavat prabho babandha yogabandhaiz ca tasyAH sarvendriyANi saH 12 tAM nirvikArAM dRSTvA tu punar eva zacIpatiH uvAca vrIDito rAjaMs tAM yogabalamohitAm 13 ehy ehIti tataH sA taM prativaktum iyeSa ca sa tAM vAcaM guroH patnyA vipulaH paryavartayat 14 bhoH kim Agamane kRtyam iti tasyAz ca niHsRtA vakrAc chazAGka pratimAd vANI saMskArabhUSitA 15 vrIDitA sA tu tad vAkyam uktvA paravazA tadA puraMdaraz ca saMtrasto babhUva vimanAs tadA 16 sa tad vaikRtam AlakSya devarAjo vizAM pate avaikSata sahasrAkSas tadA divyena cakSuSA 17 dadarza ca muniM tasyAH zarIrAntara gocaram pratibimbam ivAdarze guru patnyAH zarIragam 18 sa taM ghoreNa tapasA yuktaM dRSTvA puraMdaraH prAvepata susaMptrastaH zApabhItas tadA vibho 19 vimucya guru patnIM tu vipulaH sumahAtapAH svaM kalevaram Avizya zakraM bhItam athAbravIt 20 ajitendriya pApAtman kAmAkmaka puraMdara naciraM pUjayiSyanti devAs tvAM mAnuSAs tathA 21 kiM nu tad vismRtaM zakra na tan manasi te sthitam gautamenAsi yan mukto bhagAGka paricihnitaH 22 jAne tvAM bAlizamatim akRtAtmAnam asthiram mayeyaM rakSyate mUDha gaccha pApayathA gatam 23 nAhaM tvAm adya mUDhAtman daheyaM hi svatejasA kRpAyamANas tu na te dagdhum icchAmi vAsava 24 sa ca ghoratapA dhImAn gurur me pApacetasam dRSTvA tvAM nirdahed adya krodhadIptena cakSuSA 25 naivaM tu zakra kartavyaM punar mAnyAz ca te dvijAH mA gamaH sa sutAmAtyo 'tyayaM brahmabalArditaH 26 amaro 'smIti yad buddhim etAm AsthAya vartase mAvamaMsthA na tapasAm asAdhyaM nAma kiM cana 27 tac chrutvA vacanaM zakro vipulasya mahAtmanaH akiM cid uktvA vrIDitas tatraivAntaradhIyata 28 muhUrtayAte zakre tu deva zarmA mahAtapAH kRtvA yajJaM yathAkAmam AjagAma svam Azramam 29 Agate 'tha gurau rAjan vipulaH priyakarmakRt rakSitAM gurave bhAryAM nyavedayad aninditAm 30 abhivAdya ca zAntAtmA sa guruM guruvatsalaH vipulaH paryupAtiSThad yathApUrvam azaGkitaH 31 vizrAntAya tatas tasmai sahAsInAya bhAryayA nivedayAm Asa tadA vipulaH zakra karma tat 32 tac chrutvA sa munis tuSTo vipulasya pratApavAn babhUva zIlavRttAbhyAM tapasA niyamena ca 33 vipulasya gurau vRttiM bhaktim Atmani ca prabhuH dharme ca sthiratAM dRSTvA sAdhu sAdhv ity uvAca ha 34 pratinandya ca dharmAtmA ziSyaM dharmaparAyaNam vareNac chandayAm Asa sa tasmAd guruvatsalaH anujJAtaz ca guruNA cacArAnuttamaM tapaH 35 tathaiva deva zarmApi sabhAryaH sa mahAtapAH nirbhayo balavRtraghnAc cacAra vijane vane | | 1 [bh] vipulas tv akarot tIvraM tapaH kRtvA guror vacaH tapo yuktam athAtmAnam amanyata ca vIryavAn 2 sa tena karmaNA spardhan pRthivIM pRthivIpate cacAra gatabhIH prIto labdhakIrtir varo nRSu 3 ubhau lokau jitau cApi tathaivAmanyata prabhuH karmaNA tena kauravya tapasA vipulena ca 4 atha kAle vyatikrAnte kasmiMz cit kurunandana rucyA bhaginyA dAnaM vai babhUva dhanadhAnyavat 5 etasmin eva kAle tu divyA kA cid varAGganA bibhratI paramaM rUpaM jagAmAtha vihAyasA 6 tasyAH zarIrAt puSpANi patitAni mahItale tasyAzramasyAvidUre divyagandhAni bhArata 7 tAny agRhNAt tato rAjan rucir nalinalocanA tadA nimantrakas tasyA aGgebhyaH kSipram Agamat 8 tasyA hi bhaginI tAta jyeSThA nAmnA prabhAvatI bhAryA citrarathasyAtha babhUvAGgezvarasya vai 9 pinahya tAni puSpANi kezeSu varavarNinI AmantritA tato 'gacchad rucir aGgapater gRhAn 10 puSpANi tAni dRSTvAtha tadAGgendra varAGganA bhaginIM codayAm Asa puSpArthe cArulocanA 11 sA bhartre sarvam AcaSTa ruciH surucirAnanA bhaginyA bhASitaM sarvam Rzis tac cAbhyanandata 12 tato vipulam AnAyya deva zarmA mahAtapAH puSpArthe codayAm Asa gaccha gaccheti bhArata 13 vipulas tu guror vAkyam avicArya mahAtapAH sa tathety abravId rAjaMs taM ca dezaM jagAma ha 14 yasmin deze tu tAny Asan patitAni nabhastalAt amlAnAny api tatrAsan kusumAny aparANy api 15 tataH sa tAni jagrAha divyAni rucirANica prAptAni svena tapasA divyagandhAni bhArata 16 saMprApya tAni prItAtmA guror vacanakArakaH tato jagAma tUrNaM ca campAM campakamAlinIm 17 sa vane vijane tAta dadarza mithunaM nRNAm cakravat parivartantaM gRhItvA pANinA karam 18 tatraikas tUrNam agamat tat pade parivartayan ekas tu na tathA rAjaMz cakratuH kalahaM tataH 19 tvaM zIghraM gacchasIty eko 'bravIn neti tathAparaH neti neti ca tau tAta parasparam athocatuH 20 tayor vispardhator evaM zapatho 'yam abhUt tadA manasoddizya vipulaM tato vAkyam athocatuH 21 Avayor anRtaM prAha yas tasyAtha dvijasya vai vipulasya pare loke yA gatiH sA bhaved iti 22 etac chrutvA tu vipulo viSaNNavadano 'bhavat evaM tIvratapAz cAhaM kaSTaz cAyaM parigrahaH 23 mithunasyAsya kiM me syAt kRtaM pApaM yato gatiH aniSTA sarvabhUtAnAM kIrtitAnena me 'dya vai 24 evaM saMcintayann eva vipulo rAjasattama avAGmukho nyastazirA dadhyau duSkRtam AtmanaH 25 tataH SaD anyAn puruSAn akSaiH kAJcanarAjataiH apazyad dIvyamAnAn vai lobhaharSAnvitAMs tathA 26 kurvataH zapathaM taM vai yaH kRto mithunena vai vipulaM vai samuddhizya te 'pi vAkyam athAbruvan 27 yo lobham AsthAyAsmAkaM viSamaM kartum utsahet vipulasya pare loke yA gatis tAm avApnuyAt 28 etac chrutvA tu vipulo nApazyad dharmasaMkaram janmaprabhRti kauravya kRtapUrvam athAtmanaH 29 sa pradadhyau tadA rAjann agnAv agnir ivAhitaH dahyamAnena manasA zApaM zrutvA tathAvidham 30 tasya cintayatas tAta bahvyo dinanizA yayuH idam AsIn manasi ca rucyA rakSaNakAritam 31 lakSaNaM lakSaNenaiva vadanaM vadanena ca vidhAya na mayA coktaM satyam etad guros tadA 32 etad Atmani kauravya duSkRtaM vipulas tadA amanyata mahAbhAga tathA tac ca na saMzayaH 33 sa campAM nagarIm etya puSpANi gurave dadau pUjayAm Asa ca guruM vidhivat sa gurupriyaH | | 1 [bh] tam Agatam abhiprekSya ziSyaM vAkyam athAbravIt deva zarmA mahAtejA yat tac chRNu narAdhipa 2 [d] kiM te vipuladRSTaM vai tasminn adhya mahAvane te tvA jAnanti nipuNa AtmA ca rucir eva ca 3 [v] brahmarSe mithunaM kiM tat ke ca te puruSA vibho ye mAM jAnanti tattvena tAMz ca me vaktum arhasi 4 [d] yad vai tan mithunaM brahmann ahorAtraM hi viddhi tat cakravat parivarteta tat te jAnAti duSkRtam 5 ye ca te puruSA vipra akSair dIvyanti hRSTavat RtUMs tAn abhijAnIhi te te jAnanti duSkRtam 6 na mAM kaz cid vijAnIta iti kRtvA na vizvaset naro rahasi pApAtmA pApakaM karma vai dvija 7 kurvANaM hi naraM karma pApaM rahasi sarvadA pazyanti Rtavaz cApi tathA dinanize 'py uta 8 te tvAM harSasmitaM dRSTvA guroH karmAnivedakam smArayantas tathA prAhus te yathA zrutavAn bhavAn 9 ahorAtraM vijAnAti Rtavaz cApi nityazaH puruSe pApakaM karma zubhaM vA zubhakarmaNaH 10 tat tvayA mama yat karma vyabhicArAd bhayAtmakam nAkhyAtam iti jAnantas te tvAm Ahus tathA dvija 11 te caiva hi bhaveyus te lokAH pApakRto yathA kRtvA nAcakSate karma mama yac ca tvayA kRtam 12 tathA zakyA ca durvRttA rakSituM pramadA dvija na ca tvaM kRtavAn kiM cid AgaH prIto 'smi tena te 13 yadi tv ahaM tvA durvRttam adrAkSaM dvijasattama zapeyaM tvAm ahaM krodhAn na me 'trAsti vicAraNA 14 sajjanti puruSe nAryaH puMsAM so 'rthaz ca puSkalaH anyathA rakSataH zApo 'bhaviSyat te gatiz ca sA 15 rakSitA sA tvayA putra mama cApi niveditA ahaM te prItimAMs tAta svasti svargaM gamiSyasi 16 [bh] ity uktvA vipulaM prIto deva zarmA mahAn RSiH mumoda svargam AsthAya saha bhAryaH sa ziSyakaH 17 idam AkhyAtavAMz cApi mamAkhyAnaM mahAmuniH mArkaNDeyaH purA rAjan gaGgAkUle kathAntare 18 tasmAd bravImi pArtha tvA striyaH sarvAH sadaiva ca ubhayaM dRzyate tAsusatataM sAdhv asAdhu ca 19 striyaH sAdhvyo mahAbhAgAH saMmatA lokamAtaraH dhArayanti mahIM rAjann imAM sa vanakAnanAm 20 asAdhvyaz cApi durvRttAH kulaghnyaH pApanizcayAH vijJeyA lakSaNair duSTaiH svagAtrasahajair nRpa 21 evam etAsu rakSA vai zakyA kartuM mahAtmabhiH anyathA rAjazArdUla na zakyA rakSituM striyaH 22 etA hi manujavyAghratISkNAs tIkSNaparAkramAH nAsAm asti priyo nAma maithune saMgame nRbhiH 23 etAH kRtyAz ca kAryAz ca kRtAz ca bharatarSabha na caikasminn ramanty etAH puruSe pANDunandana 24 nAsu sneho nRbhiH kAryas tathaiverSyA janezvara khedam AsthAya bhuJjIta dharmam AsthAya caiva hi 25 vihanyetAnyathA kurvan naraH kauravanandana sarvathA rAjazArdUla yuktiH sarvatra pUjyate 26 tenaikena tu rakSA vai vipulena kRtA striyAH nAnyaH zakto nRloke 'smin rakSituM nRpa yoSitaH | | 1 [y] yan mUlaM sarvadharmANAM prajanasya gRhasya ca pitRdevAtithInAM ca tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] ayaM hi sarvadharmANAM dharmaz cintyatamo mataH kIdRzAya pradeyA syAt kanyeti vasudhAdhipa 3 zIlavRtte samAjJAya vidyAM yoniM ca karma ca adbhir eva pradAtavyA kanyA guNavate vare brAhmaNAnAM satAm eSa dharmo nityaM yudhiSThira 4 AvAhyam Avahed evaM yo dadyAd anukUlataH ziSTAnAM kSatriyANAM ca dharma eSa sanAtanaH 5 AtmAbhipretam utsRjya kanyAbhipreta eva yaH abhipretA ca yA yasya tasmai deyA yudhiSThira gAndharvam iti taM dharmaM prAhur dharmavido janAH 6 dhanena bahunA krItvA saMpralobhya ca bAndhavAn asurANAM nRpaitaM vai dharmam Ahur manISiNaH 7 hatvA chittvA ca zIrSANi rudatAM rudatIM gRhAt prasahya haraNaM tAta rAkSasaM dharmalakSaNam 8 paJcAnAM tu trayo dharmyA dvAv adharmyau yudhiSThira paizAca Asuraz caiva na kartavyau kathaM cana 9 brAhmaH kSAtro 'tha gAndharva ete dharmyA nararSabha pRthag vA yadi vA mizrAH kartavyA nAtra saMzayaH 10 tisro bhAryA brAhmaNasya dve bhArye kSatriyasya tu vaizyaH svajAtiM vindeta tAsv apatyaM samaM bhavet 11 brAhmaNI tu bhavej jyeSThA kSatriyA kSatriyasya tu ratyartham api zUdrA syAn nety Ahur apare janAH 12 apatyajanma zUdrAyAM na prazaMsanti sAdhavaH zUdrAyAM janayan vipraH prAyazcittI vidhIyate 13 triMzadvarSo dazavarSAM bhAryAM vindeta nagnikAm ekaviMzativarSo vA sapta varSAm avApnuyAt 14 yasyAs tu na bhaved bhrAtA pitA vA bharatarSabha nopayaccheta tAM jAtu putrikA dharmiNI hi sA 15 trINi varSANy udIkSeta kanyA RtumatI satI caturthe tv atha saMprApte svayaM bhArtAram arjayet 16 prajano hIyate tasyA pratiz ca bharatarSabha ato 'nyathA vartamAnA bhaved vAcyA prajApateH 17 asapiNDA ca yA mAtur asagotrA ca yA pituH ity etAm anugaccheta taM dharmaM manur abravIt 18 [y] zulkam anyena dattaM syAd dadAnIty Aha cAparaH balAd anyaH prabhASeta dhanam anyaH pradarzayet 19 pANigrahItA tv anyaH syAt kasya kanyApitAmaha tattvaM jijJAsamAnAnAM cakSur bhavatu no bhavAn 20 [bh] yat kiM cit karma mAnuSyaM saMsthAnAya prakRSyate mantravan mantritaM tasya mRSAvAdas tu pAtakaH 21 bhAryA patyRtvig AcAryAH ziSyopAdhyAya eva ca mRSokte daNDam arhanti nety Ahur apare janAH 22 na hy akAmena saMvAdaM manur evaM prazaMsati ayazasyam adharmyaM ca yan mRSA dharmakopanam 23 naikAnta doSa ekasmiMs tad dAnaM nopalabhyate dharmato yAM prayacchanti yAM ca krINanti bhArata 24 bandhubhiH samanujJAto mantrahomau prayojayet tathA sidhyanti te mantrA nAdattAyAH kathaM cana 25 yas tv atra mantrasamayo bhAryA patyor mithaH kRtaH tam evAhur garIyAMsaM yaz cAsau jJAtibhiH kRtaH 26 devadattAM patir bhAryAM vetti dharmasya zAsanAt sA daivIM mAnuSIM vAcam anRtAM paryudasyati 27 [y] kanyAyAM prAptazulkAyAM jyAyAMz ced Avrajed varaH dharmakAmArtha saMpanno vAcyam atrAnRtaM na vA 28 tasminn ubhayato doSe kurvaJ zreyaH samAcaret ayaM naH sarvadharmANAM dharmaz cintyatamo mataH 29 tattvaM jijJAsamAnAnAM cakSur bhavatu no bhavAn tad etat sarvam AcakSva na hi tRpyAmi kathyatAm 30 [by] na vai niSThA karaM zulkaM jJAtvAsIt tena nAhRtam na hi zulka parAH santaH kanyAM dadati karhi cit 31 anyair guNair upetaM tu zulkaM yAcanti bAndhavAH alaMkRtvA vahasveti yo dadyAd anukUlataH 32 tac ca tAM ca dadAty eva na zulkaM vikrayo na saH pratigRhya bhaved deyam eSa dharmaH sanAtanaH 33 dAsyAmi bhavate kanyAm iti pUrvaM na bhASitam ye caivAhur ye ca nAhur ye cAvazyaM vadanty uta 34 tasmAd A grahaNAt pANer yAcayanti parasparam kanyA varaH purA datto marudbhir iti naH zrutam 35 nAniSTAya pradAtavyA kanyA ity RSicoditam tan mUlaM kAmamUlasya prajanasyeti me matiH 36 samIkSya ca bahUn doSAn saMvAsAd vidviSANayoH yathA niSThA karaM zulkaM na jAtv AsIt tathA zRNu 37 ahaM vicitravIryAya dve kanye samudAvaham jitvA ca mAgadhAn sarvAn kAzIn atha ca kosalAn gRhItapANir ekAsIt prAptazulkAparAbhavat 38 pANau gRhItA tatraiva visRjyA iti me pitA abravId itarAM kanyAm Avahat sa tu kauravaH 39 apy anyAm anupapraccha zaGkamAnaH putur vacaH atIva hy asya dharmepsA pitur me 'bhyadhikAbhavat 40 tato 'ham abruvaM rAjann AcArepsur idaM vacaH AcAraM tattvato vettum icchAmIti punaH punaH 41 tato mayaivam ukte tu vAkye dharmabhRtAM varaH pitA mama mahArAja bAhlIko vAkyam abravIt 42 yadi vaH zulkato niSThA na pANigrahaNaM tathA lAjAntaram upAsIta prAptazulkA patiM vRtam 43 na hi dharmavidaH prAhuH pramANaM vAkyataH smRtam yeSAM vai zulkato niSThA na pANigrahaNAt tathA 44 prasiddhaM bhASitaM dAne teSAM pratyasanaM punaH ya manyante krayaM zulkaM na te dharmavido janAH 45 na caitabhya pradAtavyA na voDhavyA tathAvidhA na hy eva bhAryA kretavyA na vikreyA kathaM cana 46 ye ca krINanti dAsIvad ye ca vikrINate janAH bhavet teSAM tathA niSThA lubdhAnAM pApacetasAm 47 asmin dharme satyavantaM paryapRcchanta vai janAH kanyAyAH prAptazulkAyAH zulkadaH prazamaM gataH 48 pANigrahItA cAnyaH syAd atra no dharmasaMzayaH tan naz chindhi mahAprAjJa tvaM hi vai prAjJasaMmataH tattvaM vijJAsamAnAnAM cakSur bhavatu no bhavAn 49 tAn evaM bruvataH sarvAn satyavAn vAkyam abravIt yatreSTaM tatra deyA syAn nAtra kAryA vicAraNA kurvate jIvato 'py evaM mRte naivAsti saMzayaH 50 devaraM pravizet kanyA tapyed vApi mahat tapaH tam evAnuvratA bhUtvA pANigrAhasya nAma sA 51 likhanty eva tu keSAM cid apareSAM zanair api iti ye saMvadanty atra ta etaM nizcayaM viduH 52 tat pANigrahaNAt pUrvam uttaraM yatra vartate sarvamaGgala mantraM vai mRSAvAdas tu pAtakaH 53 pANigrahaNa mantrANAM niSThA syAt saptame pade pANigrAhasya bhAryA syAd yasya cAdbhiH pradIyate 54 anukUlAm anuvaMzAM bhrAtrA dattAm upAgnikAm parikramya yathAnyAyaM bhAryAM vinded dvijottamaH | | 1 [y] kanyAyAH prAptazulkAyAH patiz cen nAsti kaz cana tatra kA pratipattiH syAt tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] yA putrakasyApy arikthasya pratipat sA tadA bhavet 3 atha cet sAharec chulkaM krItA zulka pradasya sA tasyArthe 'patyam Iheta yena nyAyena zaknuyAt 4 na tasyA mantravat kAryaM kaz cit kurvIta kiM cana 5 svayaM vRteti sAvitrI pitrA vai pratyapadyata tat tasyAnye prazaMsanti dharmajJA netare janAH 6 etat tu nApare cakrur na pare jAtu sAdhavaH sAdhUnAM punar AcAro garIyo dharmalakSaNam 7 asminn eva prakaraNe sukratur vAkyam abravIt naptA videharAjasya janakasya mahAtmanaH 8 asad Acarite mArge kathaM syAd anukIrtanam anupraznaH saMzayo vA satAm etad upAlabhet 9 asad eva hi dharmasya pramAdo dharma AsuraH nAnuzuzruma jAtv etAm imAM pUrveSu janmasu 10 bhAryA patyor hi saMbandha strIpuMsos tulya eva saH ratiH sAdhAraNo dharma iti cAha sa pArthivaH 11 [y] atha kena pramANena puMsAm AdIyate dhanam putravad dhi pitus tasya kanyA bhavitum arhati 12 [bh] yathaivAtmA tathA putraH putreNa duhitA samA tasyAm Atmani tiSThantyAM katham anyo dhanaM haret 13 mAtuz ca yautakaM yat syAt kumArI bhAga eva saH dauhitra eva vA riktham aputrasya pitur haret 14 dadAti hi sa piNDaM vai pitur mAtAmahasya ca putra dauhitrayor neha vizeSo dharmataH smRtaH 15 anyatra jAtayA sA hi prajayA putra Ihate duhitAnyatra jAtena putreNApi viziSyate 16 dauhitrakeNa dharmeNa nAtra pazyAmi kAraNam vikrItAsu ca ye putrA bhavanti pitur eva te 17 asUyavas tv adharmiSThAH parasvAdAyinaH zaThAH AsurAd adhisaMbhUtA dharmAd viSamavRttayaH 18 atra gAthA yamodgItAH kIrtayanti purA vidaH dharmajJA dharmazAstreSu nibaddhA dharmasetuSu 19 yo manuSyaH kvakaM putraM vikrIya dhanam icchati kanyAM vA jIvitArthAya yaH zulkena prayacchati 20 saptAvare mahAghore niraye kAlasAhvaye svedaM mUtraM purISaM ca tasmin preta upAznute 21 ArSe gomithunaM zulkaM ke cid Ahur mRSaiva tat alpaM vA bahu vA rAjan vikrayas tAvad eva saH 22 yady apy AcaritaH kaiz cin naiSa dharmaH kathaM cana anyeSAm api dRzyante lobhataH saMpravRttayaH 23 vazyAM kumArIM vihitAM ye ca tAm upabhuJjate ete pApasya kartAras tamasy andhe 'tha zerate 24 anyo 'py atha na vikreyo manuSyaH kiM punaH prajAH adharmamUlair hi dhanair na tair artho 'sti kaz cana | | 1 [bh] prAcetasasya vacanaM kIrtayanti purA vidaH yasyAH kiM cin nAdadate jJAtayo na sa vikrayaH 2 arhaNaM tat kumArINAm AnRzaMsyatamaM ca tat sarvaM ca pratideyaM syAt kanyAyai tad azeSataH 3 pitRbhir bhrAtRbhiz caiva zvazurair atha devaraiH pUjyA lAlayitavyAz ca bahukalyANam IpsubhiH 4 yadi vai strI na roceta pumAMsaM na pramodayet amodanAt punaH puMsaH prajanaM na pravardhate 5 pUjyA lAlayitavyAz ca striyo nityaM janAdhipa apUjitAz ca yatraitAH sarvAs tatrAphalAH kriyAH tadaiva tat kulaM nAsti yadA zocanti jAmayaH 6 jAmI zaptAni gehAni nikRttAnIva kRtyayA naiva bhAnti na vardhante zriyA hInAni pArthiva 7 striyaH puMsAM paridade manur jigamiSur divam abalAH svalpa kaupInAH suhRdaH satyajiSNavaH 8 IrSyavo mAnakAmAz ca caNDA asuhRdo 'budhAH striyo mAnanam arhanti tA mAnayata mAnavAH 9 strI pratyayo hi vo dharmo ratibhogAz ca kevalAH paricaryAnna saMskArAs tad AyattA bhavantu vaH 10 utpAdanam apatyasya jAtasya paripAlanam prItyarthaM lokayAtrA ca pazyata strI nibandhanam 11 saMmAnyamAnAz caitAbhiH sarvakAryANy avApsyatha videharAjaduhitA cAtra zlokam agAyata 12 nAsti yajJaH striyaH kaz cin na zrAddhaM nopavAsakam dharmas tu bhartRzuzrUSA tayA svargaM jayaty uta 13 pitA rakSati kaumAre bhartA rakSati yauvane putAs tu sthavirI bhAve na strI svAtantryam arhati 14 zriya etAH striyo nAma satkAryA bhUtim icchatA lAlitA nigRhItA ca strI zrIr bhavati bhArata | | 1 [y] sarvazAstravidhAnajJa rAjadharmArthavittama atIva saMzayac chettA bhavAn vai prathitaH kSitau 2 kaz cit tu saMzayo me 'sti tan me brUhi pitAmaha asyAm Apadi kaSTAyAm anyaM pRcchAma kaM vayam 3 yathA nareNa kartavyaM yaz ca dharmaH sanAtanaH etat sarvaM mahAbAho bhavAn vyAkhyAtum arhati 4 catasro vihitA bhAryA brAhmaNasya pitAmaha brAhmaNI kSatriyA vaizyA zUdrA ca ratim icchataH 5 tatra jAteSu putreSu sarvAsAM kurusattama AnupUrvyeNa kas teSAM pitryaM dAyAdam arhati 6 kena vA kiM tato hAryaM pitRvittAt pitAmaha etad icchAmi kathitaM vibhAgas teSu yaH smRtaH 7 [bh] brAhmaNaH kSatriyo vaizyas trayo varNA dvijAtayaH eteSu vihito dharmo brAhmaNasya yudhiSThira 8 vaiSamyAd atha vA lobhAt kAmAd vApi paraMtapa brAhmaNasya bhavec chUdrA na tu dRSTAntataH smRtA 9 zudrAM zayanam Aropya brAhmaNaH pIDito bhavet prAyazcittIyate cApi vidhidRSTena hetunA 10 tatra jAteSv apatyeSu dviguNaM syAd yudhiSThira atas te niyamaM vitte saMpravakSyAmi bhArata 11 lakSaNyo govRSo yAnaM yat pradhAnatamaM bhavet brAhmaNyAs tad dharet putra ekAMzaM vai pitur dhanAt 12 zeSaM tu dazadhA kAryaM brAhmaNa svaM yudhiSThira tatra tenaiva hartavyAz catvAro 'MzAH pitur dhanAt 13 kSatriyAyAs tu yaH putro brAhmaNaH so 'py asaMzayaH sa tu mAtRvizeSeNa trIn aMzAn hartum arhati 14 varNe tRtIye jAtas tu vaizyAyAM brAhmaNAd api dvir aMzas tena hartavyo brAhmaNa svAd yudhiSThira 15 zUdrAyAM brAhmaNAj jAto nityAdeya dhanaH smRtaH alpaM vApi pradAtavyaM zUdra putrAya bhArata 16 dazadhA pravibhaktasya dhanasyaiSa bhavet kramaH savarNAsu tu jAtAnAM samAn bhAgAn prakalpayet 17 abrAhmaNaM tu manyante zUdrA putram anaipuNAt triSu varSeSu jAto hi brAhmaNAd brAhmaNo bhavet 18 smRtA varNAz ca catvAraH paJcamo nAdhigamyate haret tu dazamaM bhAgaM zUdrA putraH pitur dhanAt 19 tat tu dattaM haret pitrA nAdattaM hartum arhati avazyaM hi dhanaM deyaM zUdrA putrAya bhArata 20 AnRzaMsyaM paro dharma iti tasmai pradIyate yatra tatra samutpanno guNAyaivopalakpate 21 yadi vApy ekaputraH syAd aputro yadi vA bhavet nAdhikaM dazam AdadyAc chUdrA putrAya bhArata 22 traivArSikAd yadA bhaktAd adhikaM syAd dvijasya tu yajeta tena dravyeNa na vRthA sAdhayed dhanam 23 trisAhasra paro dAyaH striyo deyo dhanasya vai tac ca bhartrA dhanaM dattaM nAdattaM bhoktum arhati 24 strINAM tu patidAyAdyam upabhoga phalaM smRtam nApahAraM striyaH kuryuH pativittAt kathaM cana 25 striyAs tu yad bhaved vittaM pitrA dattaM yudhiSThira brAhmaNyAs tad dharet kanyA yathA putras tathA hi sA sA hi putrasamA rAjan vihitA kurunandana 26 evam eta samuddiSTaM dharmeSu bharatarSabha etad dharmam anusmRtya na vRthA sAdhayed dhanam 27 [y] zUdrAyAM brAhmaNAj jAto yady adeya dhanaH smRtaH kena prativizeSeNa dazamo 'py asya dIyateN 28 brAhmaNyAM brAhmaNAj jAto brAhmaNaH syAn na saMzayaH kSatriyAyAM tathaiva syAd vaizyAyAm api caiva hi 29 kasmAt te viSamaM bhAgaM bhajeran nRpasattama yadA sarve trayo varNAs tvayoktA brAhmaNA iti 30 [bh] dArA ity ucyate loke nAmnaikena paraMtapa proktena caikanAmnAyaM vizeSaH sumahAn bhavet 31 tisraH kRtvA puro bhAryAH pazcAd vindeta brAhmaNIm sA jyeSThA sA ca pUjyA syAt sA ca tAbhyo garIyasI 32 snAnaM prasAdhanaM bhartur dantadhAvanam aJjanam havyaM kavyaM ca yac cAnyad dharmayuktaM bhaved gRhe 33 na tasyAM jAtu tiSThantyAm anyA tat kartum arhati brAhmaNI tv eva tat kuryAd brAhmaNasya yudhiSThira 34 annaM pAnaM ca mAlyaM ca vAsAMsy AbharaNAni ca brAhmaNyai tAni deyAni bhartuH sA hi garIyasI 35 manunAbhihitaM zAstraM yac cApi kurunandana tatrApy eSa mahArAja dRSTo dharmaH sanAtanaH 36 atha ced anyathA kuryAd yadi kAmAd yudhiSThira yathA brAhmaNa caNDAlaH pUrvadRSTas tathaiva saH 37 brAhmaNyAH sadRzaH putraH kSatriyAyAz ca yo bhavet rAjan vizeSo nAsty atra varNayor ubhayor api 38 na tu jAtyA samA loke brAhmaNyAH kSatriyA bhavet brAhmaNyAH prathamaH putro bhUyAn syAd rAjasattama bhUyo 'pi bhUyasA hAryaM pitRvittAd yudhiSThira 39 yathA na sadRzI jAtu brAhmaNyAH kSatriyA bhavet kSatriyAyAs tathA vaizyA na jAtu sadRzI bhavet 40 zrIz ca rAjyaM ca kozaz ca kSatriyANAM yudhiSThira vihitaM dRzyate rAjan sAgarAntA ca medinI 41 kSatriyo hi svadharmeNa zriyaM prApnoti bhUyasIm rAjA daNDadharo rAjan rakSA nAnyatra kSatriyAt 42 brAhmaNA hi mahAbhAgA devAnAm api devatAH teSu rAjA pravarteta pUjayA vidhipUrvakam 43 praNItam RSibhir jJAtvA dharmaM zAzvatam avyayam lupyamAnAH svadharmeNa kSatriyo rakSati prajAH 44 dasyubhir hriyamANaM ca dhanaM dArAz ca sarvazaH sarveSAm eva varNAnAM trAtA bhavati pArthivaH 45 bhUyAn syAt kSatriyA putro vaizyAputrAn na saMzayaH bhUyas tenApi hartavyaM pitRvittAd yudhiSThira 46 [y] uktaM te vidhivad rAjan brAhmaNa sve pitAmaha itareSAM tu varNAnAM kathaM viniyamo bhavet 47 [bh] kSatriyasyApi bhArye dve vihite kurunandana tRtIyA ca bhavec chUdrA na tu dRSTAntataH smRtA 48 eSa eva kramo hi syAt kSatriyANAM yudhiSThira aSTadhA tu bhavet kAryaM kSatriya svaM yudhiSThira 49 kSatriyAyA haret putraz caturo 'MzAn pitur dhanAt yuddhAvahArikaM yac ca pituH syAt sa harec ca tat 50 vaizyAputras tu bhAgAM strIJ zUdrA putro 'thASTamam so 'pi dattaM haret pitrA nAdattaM hartum arhati 51 ekaiva hi bhaved bhAryA vaizyasya kurunandana dvitIyA vA bhavec chUdrA na tu dRSTAntataH smRtA 52 vaizyasya vartamAnasya vaizyAyAM bharatarSabha zUdrAyAM caiva kaunteya tayor viniyamaH smRtaH 53 paJcadhA tu bhavet kAryaM vaizya svaM bharatarSabha tayor apatye vakSyAmi vibhAgaM ca janAdhipa 54 vaizyAputreNa hartavyAz catvAro 'MzaH pitur dhanAt paJcamas tu bhaved bhAgaH zUdrA putrAya bhArata 55 so 'pi dattaM haret pitrA nAdattaM hartum arhati tribhir varNais tathA jAtaH zUdro deya dhano bhavet 56 zUdrasya syAt savarNaiva bhAryA nAnyA kathaM cana zUdrasya samabhAgaH syAd yadi putrazataM bhavet 57 jAtAnAM samavarNAsu putrANAm avizeSataH sarveSAm eva varNAnAM samabhAgo dhane smRtaH 58 jyeSThasya bhAgo jyeSThaH syAd ekAMzo yaH pradhAnataH eSa dAya vidhiH pArtha pUrvam uktaH svayambhuvA 59 samavarNAsu jAtAnAM vizeSo 'sty aparo nRpa vivAha vaizeSya kRtaH pUrvaH pUrvo viziSyate 60 harej jyeSThaH pradhAnAMzam ekaM tulyA suteSv api madhyamo madhyamaM caiva kanIyAMs tu kanIyasam 61 evaM jAtiSu sarvAsu savarNAH zreSThatAM gatAH maharSir api caitad vai mArIcaH kAzyapo 'bravIt | | 1 [y] arthAzrayAd vA kAmAd vA varNAnAM vApy anizcayAt ajJAnAd vApi varNAnAM jAyate varNasaMkaraH 2 teSAm etena vidhinA jAtAnAM varNasaMkare ko dharmaH kAni karmANi tan me brUhi pitAmaha 3 [bh] cAturvarNyasya karmANi cAturvarNyaM ca kevalam asRjat sa ha yajJArthe pUrvam eva prajApatiH 4 bhAryAz catasro viprasya dvayor AtmAsya jAyate AnupUrvyAd dvayor hInau mAtRjAtyau prasUyataH 5 paraM zavAd brAhmaNasyaiSa putraH; zUdrA putraM pArazavaM tam AhuH zuzrUSakaH svasya kulasya sa syAt; svaM cAritraM nityam atho na jahyAt 6 sarvAn upAyAn api saMpradhArya; samuddharet svasya kulasya tantum jyeSTho yavIyAn api yo dvijasya; zuzrUSavAn dAnaparAyaNaH syAt 7 tisraH kSatriya saMbandhAd dvayor AtmAsya jAyate hInavarNas tRtIyAyAM zUdra ugra iti smRtaH 8 dve cApi bhArye vaizyasya dvayor AtmAsya jAyate zudrA zUdrasya cApy ekA zUdram eva prajAyate 9 ato viziSTas tv adhamo guru dArapradharSakaH bAhyaM varNaM janayati cAturvarNyavigarhitam 10 ayAjyaM kSatriyo vrAtyaM sUtaM stoka kriyAparam vaizyo vaidehakaM cApi maudgalyam apavarjitam 11 zUdraz caNDAlam atyugraM vadhyaghnaM bAhyavAsinam brAhmaNyAM saMprajAyanta ity ete kulapAMsanAH ete matimatAM zreSTha varSasaMkarajAH prabho 12 bandI tu jAyate vaizyAn mAghadho vAkyajIvanaH zUdrAn niSAdo matsyaghnaH kSatriyAyAM vyatikramAt 13 zUdrAd Ayogavaz cApi vaizyAyAM grAmadharmiNaH brAhmaNair apratigrAhyas takSA sa vanajIvanaH 14 ete 'pi sadRzaM varNaM janayanti svayoniSu mAtRjAtyAM prasUyante pravarA hInayoniSu 15 yathA caturSu varNeSu dvayor AtmAsya jAyate AnantaryAt tu jAyante tathA bAhyAH pradhAnataH 16 te cApi sadRzaM varNaM janayanti svayoniSu parasparasya vartanto janayanti vigarhitAn 17 yathA ca zUdro brAhmaNyAM jantuM bAhyaM prasUyate evaM bAhyatarAd bAhyaz cAturvarNyAt prasUyate 18 pratilomaM tu vartanto bAhyAd bAhyataraM punaH hInA hInAt prasUyante varNAH paJcadazaiva te 19 agamyA gamanAc caiva vartate varNasaMkaraH vrAtyAnAm atra jAyante sairandhrA mAgadheSu ca prasAdhanopacArajJam adAsaM dAsajIvanam 20 ataz cAyogavaM sUte vAgurA vanajIvanam maireyakaM ca vaidehaH saMprasUte 'tha mAdhukam 21 niSAdo mudgaraM sUte dAzaM nAvopajIvinam mRtapaM cApi caNDAlaH zvapAkam atikutsitam 22 caturo mAgadhI sUte krUrAn mAyopajIvinaH mAMsasvAdu karaM sUdaM saugandham iti saMjJitam 23 vaidehakAc ca pApiSThaM krUraM bhAryopajIvinam niSAdAn madranAbhaM ca kharayAnaprayAyinam 24 caNDAlAt pulkasaM cApi kharAzvagajabhojinam mRtacela praticchannaM bhinnabhAjana bhojinam 25 AyogavISu jAyante hInavarNAsu te trayaH kSudro vaidehakAd andhro bahir grAmapratizrayaH 26 kArAvaro niSAdyAM tu carma kArAt prajAyate caNDAlAt pANDusaupAkas tvak sAravyavahAravAn 27 AhiNDiko niSAdena vaidehyAM saMprajAyate caNDAlena tu saupAko maudgalya samavRttimAn 28 niSAdI cApi caNDAlAt putram antAvasAyinam zmazAnagocaro sUto bAhyair api bahiSkRtam 29 ity etAH saMkare jAtyaH pitRmAtRvyatikramAt pracchannA vA prakAzA vA veditavyAH svakarmabhiH 30 caturNAm eva varNAnAM dharmo nAnyasya vidyate varNAnAM dharmahIneSu saMjJA nAstIha kasya cit 31 yadRcchayopasaMpannair yajJasAdhu bahiSkRtaiH bAhyA bAhyais tu jAyante yathAvRtti yathAzrayam 32 catuSpatha zmazAnAni zailAMz cAnyAn vanaspatIn yuJjante cApy alaMkArAMs tathopakaraNAni ca 33 gobrAhmaNArthe sAhAyyaM kurvANA vai na saMzayaH AnRzaMsyam anukrozaH satyavAkyam atha kSamA 34 svazarIraiH paritrANaM bAhyAnAM siddhikArakam manujavyAghrabhavati tatra me nAsti saMzayaH 35 yathopadezaM parikIrtitAsu; naraH prajAyeta vicArya buddhimAn vihInayonir hi suto 'vasAdayet; titIrSamANaM salile yathopalam 36 avidvAMsam alaM loke vidvAmam api vA punaH nayante hy utpathaM nAryaH kAmakrodhavazAnugam 37 svabhAvaz caiva nArINAM narANAm iha dUSaNam ity arthaM na prasajjante pramadAsu vipazcitaH 38 [y] varNApetam avijJAtaM naraM kaluSa yonijam Arya rUpam ivAnAryaM kathaM vidyAmahe nRpa 39 [bh] yonisaMkaluSe jAtaM nAnAcAra samAhitam karmabhiH sajjanAcIrNair vijJeyA yonizuddhatA 40 anAryatvam anAcAraH krUratvaM niSkriyAtmatA puruSaM vyaJjayantIha loke kaluSa yonijam 41 pitryaM vA bhajate zIlaM mAtRjaM vA tathobhayam na kathaM cana saMkIrNaH prakRtiM svAM niyacchati 42 yathaiva sadRzo rUpe mAtApitror hi jAyate vyAghraz citrais tathA yoniM puruSaH svAM niyacchati 43 kulasrotasi saMcchanne yasya syAd yonisaMkaraH saMzrayaty eva tac chIlaM naro 'lpam api vA bahu 44 Arya rUpasamAcAraM carantaM kRtake pathi svavarNam anyavarNaM vA svazIlaM zAsti nizcaye 45 nAnA vRtteSu bhUteSu nAnA karma rateSu ca janma vRttasamaM loke suzliSTaM na virajyate 46 zarIram iha sattvena narasya parikRSyate jyeSThamadhyAvaraM sattvaM tulyasattvaM pramodate 47 jyAyAMsam api zIlena vihInaM naiva pUjayet api zUdraM tu sadvRttaM dharmajJam abhipUjayet 48 AtmAnam AkhyAti hi karmabhir naraH; svazIlacAritrakRtaiH zubhAzubhaiH pranaSTam apy AtmakulaM tathA naraH; punaH prakAzaM kurute svakarmabhiH 49 yoniSv etAsu sarvAsu saMkIrNAsv itarAsu ca yatrAtmAnaM na janayed budhas tAH parivarjayet | | 1 [y] darzane kIdRzaH snehaH saMvAse ca pitAmaha mahAbhAgyaM gavAM caiva tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] hanta te kathayiSyAmi purAvRttaM mahAdyute nahuSasya ca saMvAdaM maharSez cyavanasya ca 3 purA maharSiz cyavano bhArgavo bharatarSabha udavAka kRtArambho babhUva sumahAvrataH 4 nihatya mAnaM krodhaM ca praharSaM zokam eva ca varSANi dvAdaza munir jalavAse dhRtavrataH 5 Adadhat sarvabhUteSu visrambhaM paramaM zubham jale careSu sattveSu zIra razmir iva prabhuH 6 sthANubhUtaH zucir bhUtvA daivatebhyaH praNamya ca gaGgAyamunayor madhye jalaM saMpraviveza ha 7 gaGgAyamunayor vegaM subhImaM bhImaniHsvanam pratijagrAha zirasA vAtavegasamaM jave 8 gaGgA ca yamunA caiva saritaz cAnugAs tayoH pradakSiNam RSiM cakrur na cainaM paryapIDayan 9 antarjale sa suSvApa kaSTha bhUto mahAmuniH tataz cordhvasthito dhImAn abhavad bharatarSabha 10 jalaukasAM sa sattvAnAM babhUva priyadarzanaH upAjighranta ca tadA matsyAs taM hRSTamAnasAH tatra tasyAsataH kAlaH samatIto 'bhavan mahAn 11 tataH kadA cit samaye kasmiMz cin matsyajIvinaH taM dezaM samupAjagmur jAlahastA mahAdyute 12 niSAdA bahavas tatra matsyoddharaNa nizcitAH vyAyatA balinaH zUrAH salileSv anivartinaH abhyAyayuz ca taM dezaM nizcitA jAlakarmaNi 13 jAlaM ca yojayAm Asur vizeSeNa janAdhipa matsyodakaM samAsAdya tadA bharatasattama 14 tatas te bahubhir yogaiH karvartA matsyakAGkSiNaH maGgA yamunayor vArijAlair abhyakiraMs tataH 15 jAlaM suvitataM teSAM nava sUtrakRtaM tathA vistArAyAma saMpannaM yat tatra salile kSamam 16 tatas te sumahac caiva balavac ca suvartitam prakIrya sarvataH sarve jAlaM cakRSire tadA 17 abhItarUpAH saMhRSTAs te 'nyonyavazavartinaH babandhus tatra matsyAMz ca tathAnyAJ jalacAriNaH 18 tathA matsyaiH parivRtaM cyavanaM bhRgunandanam AkarSanta mahArAja jAlenAtha yadRcchayA 19 nadI zaivaladigdhAGgaM hari zmazrujaTA dharam lagnaiH zaGkhagaNair gAtraiH koSThairz citrair ivAvRtam 20 taM jAlenoddhRtaM dRSTvA te tadA vedapAragam save prAJjalayo dAzAH zirobhiH prApatan bhuvi 21 parikheda paritrAsAj jAlasyAkarSaNena ca matsyA babhUvur vyApannAH sthalasaMkarSaNena ca 22 sa munis tat tadA dRSTvA matsyAnAM kadanaM kRtam babhUva kRpayAviSTo niHzvasaMz ca punaH punaH 23 [nisAdAh] ajJAnAd yatkRtaM pApaM prasAdaM tatra naH kuru karavAma priyaM kiM te tan no brUhi mahAmune 24 [bh] ity ukto matsyamadhya sthaz cyavano vAkyam abravIt yo me 'dya paramaH kAmas taM zRNudhvaM samAhitAH 25 prANotsargaM vikrayaM vA matsyair yAsyAmy ahaM saha saMvAsAn notsahe tyaktuM salilAdhyuSitAn imAn 26 ity uktAs te niSAdAs tu subhRzaM bhayakampitAH sarve viSaNNavadanA nahuSAya nyavedayan | | 1 [bh] nahuSas tu tataH zrutvA cyavanaM taM tathAgatam tvaritaH prayayau tatra sahAmAtya purohitaH 2 zaucaM kRtvA yathAnyAyaM prAJjaliH prayato nRpaH AtmAnam AcacakSe ca cyavanAya mahAtmane 3 arcayAm Asa taM cApi tasya rAjJaH purohitaH satyavrataM mahAbhAgaM devakalpaM vizAM pate 4 [n] karavANi priyaM kiM te tan me vyAkhyAtum arhasi sarvaM kartAsmi bhagavan yady api syAt suduSkaram 5 [c] zrameNa mahatA yuktAH kaivartA matsyajIvinaH mama mUlyaM prayacchaibhyo matsyAnAM vikrayaiH saha 6 [n] sahasraM dIyatAM mUlyaM niSAdebhyaH purohita niSkrayArthaM bhagavato yathAha bhRgunandanaH 7 [c] sahasraM nAham arhAmi kiM vA tvaM manyase nRpa sadRzaM dIyatAM mUlyaM svabuddhyA nizcayaM kuru 8 [n] sahasrANAM zataM kSipraM niSAdebhyaH pradIyatAm syAd etat tu bhaven mUlyaM kiM vAnyan manyate bhavAn 9 [c] nAhaM zatasahasreNa nimeyaH pArthivarSabha dIyatAM sadRzaM mUlyam amAtyaiH saha cintaya 10 [n] koTiH pradIyatAM mUlyaM niSAdebhyaH purohita yad etad api naupamyam ato bhUyaH pradIyatAm 11 [c] rAjan nArhAmy ahaM koTiM bhUyo vApi mahAdyute sadRzaM dIyatAM mUlyaM brAhmaNaiH saha cintaya 12 [n] ardharAjyaM samagraM vA niSAdebhyaH pradIyatAm etan mUlyam ahaM manye kiM vAnyan manyase dvija 13 [c] ardharAjyaM samagraM vA nAham arhAmi pArthiva sadRSaM dIyatAM mUlyam RSibhiH saha cintyatAm 14 [bh] maharSer vacanaM zrutvA nahuSo duHkhakarzitaH sa cintayAm Asa tadA sahAmAtya purohitaH 15 tatra tv anyo vanacaraH kaz cin mUlaphalAzanaH nahuSasya samIpastho gavi jAto 'bhavan muniH 16 sa samAbhASya rAjAnam abravId dvijasattamaH toSayiSyAmy ahaM vipraM yathA tuSTo bhaviSyati 17 nAhaM mithyA vaco brUyAM svaireSv api kuto 'nyathA bhavato yad ahaM brUyAM tat kAryam avizaGkayA 18 [n] bravItu bhagavAn mUlyaM maharSeH sadRzaM bhRgoH paritrAyasva mAm asmAd viSayaM ca kulaM ca me 19 hanyAd dhi bhagavAn kruddhas trailokyam api kevalam kiM punar mAM tapo hInaM bAhuvIryaparAyaNam 20 agAdhe 'mbhasi magnasya sAmAtyasya sahartvijaH plavo bhava maharSe tvaM kuru mUlya vinizcayam 21 [bh] nahuSasya vacaH zrutvA gavi jAtaH pratApavAn uvAca harSayan sarvAn amAtyAn pArthivaM ca tam 22 anargheyA mahArAja dvijA varNamahattamAH gAvaz ca pRthivIpAla gaur mUlyaM parikalpyatAm 23 nahuSas tu tataH zrutvA maharSer vacanaM nRpa harSeNa mahatA yuktaH sahAmAtya purohitaH 24 abhigamya bhRgoH putraM cyavanaM saMzitavratam idaM provAca nRpate vAcA saMtarpayann iva 25 uttiSThottiSTha viprarSe gavA krIto 'si bhArgava etan mUlyam ahaM manye tava dharmabhRtAM vara 26 [c] uttiSThAmy eSa rAjendra samyak krIto 'smi te 'nagha gobhis tulyaM na pazyAmi dhanaM kiM cid ihAcyuta 27 kIrtanaM zravaNaM dAnaM darzanaM cApi pArthiva gavAM prazasyate vIra sarvapApaharaM zivam 28 gAvo lakSmyAH sadA mUlaM goSu pApmA na vidyate annam eva sadA gAvo devAnAM paramaM haviH 29 svAhAkAravaSaTkArau goSu nityaM pratiSThitau gAvo yajJapraNetryo vai tathA yajJasya tA mukham 30 amRtaM hy akSayaM divyaM kSaranti ca vahanti ca amRtAyatanaM caitAH sarvalokanamaskRtAH 31 tejasA vapuSA caiva gAvo vahni samA bhuvi gAvo hi sumahat tejaH prANinAM ca sukhapradAH 32 niviSTaM gokulaM yatra zvAsaM muJcati nirbhayam virAjayati taM dezaM pApmAnaM cApakarSati 33 gAvaH svargasya sopAnaM gAvaH svarge 'pi pUjitAH gAvaH kAmadughA devyo nAnyat kiM cit paraM smRtam 34 ity etad goSu me proktaM mAhAtmyaM pArthivarSabha guNaika dezavacanaM zakyaM pArAyaNaM na tu 35 [nisAdAh] darzanaM kathanaM caiva sahAsmAbhiH kRtaM mune satAM sapta padaM mitraM prasAdaM naH kuru prabho 36 havIMSi sarvANi yathA hy upabhuGkte hutAzanaH evaM tvam api dharmAtman puruSAgniH pratApavAn 37 prasAdayAmahe vidvan bhavantaM praNatA vayam anugrahArtham asmAkam iyaM gauH pratigRhyatAm 38 [c] kRpaNasya ca yac cakSur muner AzIviSasya ca naraM sa mUlaM dahati kakSam agnir iva jvalan 39 pratigRhNAmi vo dhenuM kaivartA muktakilbiSAH divaM gacchata vai kSipraM matsyair jAloddhRtaiH saha 40 [bh] tatas tasya prasAdAt te maharSer bhAvitAtmanaH niSAdAs tena vAkyena saha matsyair divaM yayuH 41 tataH sa rAjA nahuSo vismitaH preSkya dhIravAn ArohamANAMs tridivaM matsyAMz ca bharatarSabha 42 tatas tau gavijaz caiva cyavanaz ca bhRgUdvahaH varAbhyAm anurUpAbhyAM chandayAm Asatur nRpam 43 tato rAjA mahAvIryo nahuSaH pRthivIpatiH param ity abravIt prItas tadA bharatasattama 44 tato jagrAha dharme sa sthitim indra nibho nRpaH tatheti coditaH prItas tAv RSI pratyapUjayat 45 samAptadIkSaz cyavanas tato 'gacchat svam Azramam gavijaz ca mahAtejAH svam AzramapadaM yayau 46 niSAdAz ca divaM jagmus te ca matsyA janAdhipa nahuSo 'pi varaM labdhvA praviveza puraM svakam 47 etat te kathitaM tAta yan mAM tvaM paripRcchasi darzane yAdRzaH snehaH saMvAse ca yudhiSThira 48 mahAbhAgyaM gavAM caiva tathA dharmavinizcayam kiM bhUyaH kathyatAM vIra kiM te hRdi vivakSitam | | 1 [y] saMzayo me mahAprAjJa sumahAn sAgaropamaH tan me zRNu mahAbAho zrutvA cAkhyAtum arhasi 2 kautUhalaM me sumahaj jAmadagnyaM prati prabho rAmaM dharmabhRtAM zreSThaM tan me vyAkhyAtum arhasi 3 katham eSa samutpanno rAmaH satyaparAkramaH kathaM brahmarSivaMze ca kSatradharmA vyajAyata 4 tad asya saMbhavaM rAjan nikhilenAnukIrtaya kauzikAc ca kathaM vaMzAt kSatrAd vai brAhmaNo 'bhavat 5 aho prabhAvaH sumahAn AsId vai sumahAtmanoH rAmasya ca naravyAghra vizvAmitrasya caiva ha 6 kathaM putrAn atikramya teSAM naptRSv athAbhavat eSa doSaH sutAn hitvA tan me vyAkhyAtum arhasi 7 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam cyavanasya ca saMvAdaM kuzikasya ca bhArata 8 etaM doSaM purA dRSTvA bhArgavaz cyavanas tadA AgAminaM mahAbuddhiH svavaMze munipuMgavaH 9 saMcintya manasA sarvaM guNadoSabalAbalam dagdhu kAmaH kulaM sarvaM kuzikAnAM tapodhanaH 10 cyavanas tam anuprApya kuzikaM vAkyam abravIt vastum icchA samutpannA tvayA saha mamAnagha 11 [k] bhagavan sahadharmo 'yaM paNDitair iha dhAryate pradAnakAle kanyAnAm ucyate ca sadA budhaiH 12 yat tu tAvad atikrAntaM dharmadvAraM tapodhana tat kAryaM prakariSyAmi tadanujJAtum arhasi 13 [bh] athAsanam upAdAya cyavanasya mahAmuneH kuziko bhAryayA sArdham AjagAma yato muniH 14 pragRhya rAjA bhRGgAraM pAdyam asmai nyavedayat kArayAm Asa sarvAz ca kriyAs tasya mahAtmanaH 15 tataH sa rAjA cyavanaM madhuparkaM yathAvidhi pratyagrAhayad avyagro mahAtmA niyatavrataH 16 satkRtya sa tathA vipram idaM vacanam abravIt bhagavan paravantau svo brUhi kiM karavAvahe 17 yadi rAjyaM yadi dhanaM yadi gAH saMzitavrata yajJadAnAni ca tathA brUhi sarvaM dadAmi te 18 idaM gRham idaM rAjyam idaM dharmAsanaM ca te rAjA tvam asi zAdhy urvIM bhRtyo 'haM paravAMs tvayi 19 evam ukte tato vAkye cyavano bhArgavas tadA kuzikaM pratyuvAcedaM mudA maramayA yataH 20 na rAjyaM kAmaye rAjan na dhanaM na ca yoSitaH na ca gA na ca te dezAn na yajJAJ zrUyatAm idam 21 niyamaM kaM cid Arapsye yuvayor yadi rocate paricaryo 'smi yat tebhyAM yuvAbhyAm avizaGkayA 22 evam ukte tadA tena dampatI tau jaharSatuH pratyabrUtAM ca tam RSim evam astv iti bhArata 23 atha taM kuziko hRSTaH prAvezayad anuttamam gRhoddezaM tatas tatra darzanIyam adarzayat 24 iyaM zayyA bhagavato yathAkAmam ihoSyatAm prayatiSyAvahe prItim AhartuM te tapodhana 25 atha sUryo 'ticakrAma teSAM saMvadatAM tathA atharSiz codayAm Asa pAnam annaM tathaiva ca 26 tam apRcchat tato rAjA kuzikaH praNatas tadA kim annajAtam iSTaM te kim upasthApayAmy aham 27 tataH sa parayA prItyA pratyuvAca janAdhipam aupapattikam AhAraM prayacchasveti bhArata 28 tad vacaH pUjayitvA tu tathety Aha sa pArthivaH yathopapannaM cAhAraM tasmai prAdAj janAdhipaH 29 tataH sa bhagavAn bhuktvA dampatI prAha dharmavit svaptum icchAmy ahaM nidrA bAdhate mAm iti prabho 30 tataH zayyA gRhaM prApya bhagavAn RSisattamaH saMviveza narendras tu sapatnIkaH sthito 'bhavat 31 na prabodhyo 'smi saMsupta ity uvAcAtha bhArgavaH saMvAhitavyau pAdau me jAgartavyaM ca vAM nizi 32 avizaGkaz ca kuzikas tathety Aha sa dharmavit na prabodhayatAM taM ca tau tadA rajanI kSaye 33 yathAdezaM maharSes tu zuzrUSA paramau tadA babhUvatur mahArAja prayatAv atha dampatI 34 tataH sa bhagavAn vipraH samAdizya narAdhipam suSvApaikena pArzvena divasAn ekaviMzatim 35 sa tu rAjA nirAhAraH sabhAryaH kurunandana paryupAsata taM hRSTaz cyavanArAdhane rataH 36 bhArgavas tu samuttasthau svayam eva tapodhanaH akiM cid uktvA tu gRhAn nizcakrAma mahAtapAH 37 tam anvagacchatAM tau tu kSudhitau zramakarzitau bhAryA patI munizreSThau na ca tAv avalokayat 38 tayos tu prekSator eva bhArgavANAM kulodvahaH antarhito 'bhUd rAjendra tato rAjApatat kSitau 39 sa muhUrtaM samAzvasya sahadevyA mahAdyutiH punar anveSaNe yatnam akarot paramaM tadA | | 1 [y] tasminn antarhite vipre rAjA kim akarot tadA bhAryA cAsya mahAbhAgA tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] adRSTvA sa mahIpAlas tam RSiM saha bhAryayA parizrAnto nivavRte vrIDito naSTacetanaH 3 sa pravizya purIM dIno nAbhyabhASata kiM cana tad eva cintayAm Asa cyavanasya viceSTitam 4 atha zUnyena manasA praviveza gRhaM nRpaH dadarza zayane tasmiJ zayAnaM bhRtunandanam 5 vismitau tau tu dRSTvA taM tad AzcaryaM vicintya ca darzanAt tasya ca muner vizrAntau saMbabhUvatuH 6 yathAsthAnaM tu tau sthitvA bhUyas taM saMvavAhatuH athApareNa pArzvena suSvApa sa mahAmuniH 7 tenaiva ca sa kAlena pratyabudhyata vIryavAn na ca tau cakratuH kiM cid vikAraM bhayazaGkitau 8 pratibuddhas tu sa munis tau provAca vizAM pate tailAbhyaGgo dIyatAM me snAsye 'ham iti bhArata 9 tatheti tau pratizrutya kSudhitau zramakarzitau zatapAkena tailena mahArheNopatasthatuH 10 tataH sukhAsInam RSiM vAgyatau saMvavAhatuH na ca paryAptam ity Aha bhArgavaH sumahAtapAH 11 yadA tau nirvikArau tu lakSayAm Asa bhArgavaH tata utthAya sahasA snAnazAlAM viveza ha klRptam eva tu tatrAsIt snAnIyaM pArthivocitam 12 asatkRtya tu tat sarvaM tatraivAntaradhIyata sa muniH punar evAtha nRpateH pazyatas tadA nAsUyAM cakratus tau ca dampatI bharatarSabha 13 atha snAtaH sa bhagavAn siMhAsanagataH prabhuH darzayAm Asa kuzikaM sabhAryaM bhRgunandanaH 14 saMhRSTavadano rAjA sabhAryaH kuziko muniH siddham annam iti prahvo nirvikAro nyavedayat 15 AnIyatAm iti munis taM covAca narAdhipam rAjA ca samupAjahre tadannaM saha bhAryayA 16 mAMsaprakArAn vividhAJ zAkAni vividhAni ca vesavAra vikArAMz ca pAnakAni laghUni ca 17 rasAlApUpakAMz citrAn modakAn atha SADavAn rasAn nAnAprakArAMz ca vanyaM ca munibhojanam 18 phalAni ca vicitrANi tathA bhojyAni bhUrizaH badareGguda kAzmarya bhallAtaka vaTAni ca 19 gRhasthAnAM ca yad bhojyaM yac cApi vanavAsinAm sarvam AhArayAm Asa rAjA zApabhayAn muneH 20 atha sarvam upanyastam agrataz cyavanasya tat tataH sarvaM samAnIya tac ca zayyAsanaM muniH 21 vastraiH zubhair avacchAdya bhojanopaskaraiH saha sarvam AdIpayAm Asa cyavano bhRgunandanaH 22 na ca tau cakratuH kopaM dampatI sumahAvratau tayoH saMprekSator eva punar antarhito 'bhavat 23 tatraiva ca sa rAjarSir tasthau tAM rajanIM tadA sabhAryo vAgyataH zrImAn na ca taM kopa Avizat 24 nityaM saMskRtam annaM tu vividhaM rAjavezmani zayanAni ca mukhyAni pariSekAz ca puSkalAH 25 vastraM ca vividhAkAram abhavat samupArjitam na zazAka tato draSTum antaraM cyavanas tadA 26 punar eva ca viprarSiH provAca kuzikaM nRpam sabhAryo mAM rathenAzu vaha yatra bravImy aham 27 tatheti ca prAha nRpo nirvizaGkas tapodhanam krIDA ratho 'stu bhagavann uta sAMgrAmiko rathaH 28 ity uktaH sa munis tena rAjJA hRSTena tad vacaH cyavanaH pratyuvAcedaM hRSTaH parapuraMjayam 29 sajjIkuru rathaM kSipraM yas te sAMgrAmiko mataH sAyudhaH sa patAkaz ca sa zaktiH kaNa yaSTimAn 30 kiGkiNIzatanirghoSo yuktas tomarakalpanaiH gadAkhaDganibaddhaz ca parameSu zatAnvitaH 31 tataH sa taM tathety uktvA kalpayitvA mahAratham bhAryAM vAme dhuri tadA cAtmAnaM dakSiNe tathA 32 tridaMSTraM varja sUcy agraM pratodaM tatra cAdadhat sarvam etat tato dattvA nRpo vAkyam athAbravIt 33 bhagavan kva ratho yAtu bravItu bhRgunandanaH yatra vakSyasi viprarSe tatra yAsyati te rathaH 34 evaM kutas tu bhagavAn pratyuvAcAtha taM nRpam itaH prabhRti yAtavyaM padakaM padakaM zanaiH 35 zromo mama yathA na syAt tathA me chanda cAriNau sukhaM caivAsmi voDhavyo janaH sarvaz ca pazyatu 36 notsAryaH pathikaH kaz cit tebhyo dAsyAmy ahaM vasu brAhmaNebhyaz ca ye kAmAn arthayiSyanti mAM pathi 37 sarvaM dAsyAmy azeSeNa dhanaM ratnAni caiva hi kriyatAM nikhilenaitan mA vicAraya pArthiva 38 tasya tad vacanaM zrutvA rAjA bhRtyAn athAbravIt yad yad brUyAn munis tat tat sarvaM deyam azaGkitaiH 39 tato ratnAny anekAni striyo yugyam ajAvikam kRtAkRtaM ca kanakaM jagendrAz cAcalopamAH 40 anvagacchanta tam RSiM rAjAmAtyAz ca sarvazaH hAhAbhUtaM ca tat sarvam AsIn nagaram Artimat 41 tau tIkSNAgreNa sahasA pratodena pracoditau pRSThe viddhau kaTe caiva nirvikArau tam UhatuH 42 vepamAnau virAhArau paJcAzad rAtrakarzitau kathaM cid Uhatur vIrau dampatI taM rathottamam 43 bahuzo bhRzaviddhau tau kSaramANau kSatodbhavam dadRzAte mahArAja puSpitAv iva kiMzukau 44 au dRSTvA pauravargas tu bhRzaM zokaparAyaNaH abhizApabhayAt trasto na ca kiM cid uvAca ha 45 dvandvazaz cAbruvan sarve pazyadhvaM tapaso balam kruddhA api munizreSThaM vIkSituM naiva zaknumaH 46 aho bhagavato vIryaM maharSer bhAvitAtmanaH rAjJaz cApi sabhAryasya dhairyaM pazyata yAdRzam 47 zrAntAv api hi kRcchreNa ratham etaM samUhatuH na caitayor vikAraM vai dadarza bhRgunandanaH 48 [bh] tataH sa nirvikArau tau dRSTvA bhRgukulodvahaH vasu vizrANayAm Asa yathA vaizravaNas tathA 49 tatrApi rAjA prItAtmA yathAjJaptam athAkarot tato 'sya bhagavAn prIto babhUva munisattamaH 50 avatIrya rathazreSThAd dampatI tau mumoca ha vimocya caitau vidhivat tato vAkyam uvAca ha 51 snigdhagambhIrayA vAcA bhArgavaH suprasannayA dadAni vAM varaM zreSThaM tad brUtAm iti bhArata 52 sukumArau ca tau vidvAn karAbhyAM munisattamaH pasparzAmRtakalpAbhyAM snehAd bharatasattama 53 athAbravIn nRpo vAkyaM zramo nAsty Avayor iha vizrAntau svaH prabhAvAt te dhyAnenaiveti bhArgava 54 atha tau bhagavAn prAha prahRSTaz cyavanas tadA na vRthA vyAhRtaM pUrvaM yan mayA tad bhaviSyati 55 ramaNIyaH samuddezo gaGgAtIram idaM zubham kaM cit kAlaM vrataparo nivatsyAmIha pArthiva 56 gamyatAM svapuraM putra vizrAntaH punar eSyasi ihasthaM mAM sabhAryas tvaM draSTAsi zvo narAdhipa 57 na ca manyus tvayA kAryaH zreyas te samupasthitam yat kAGkSitaM hRdisthaM te tat sarvaM saMbhaviSyati 58 ity evam uktaH kuzikaH prahRSTenAntarAtmanA provAca munizArdUlam idaM vacanam arthavat 59 na me manyur mahAbhAga pUto 'smi bhagavaMs tvayA saMvRttau yauvanasthau svo vapuSmantau balAnvitau 60 pratodena vraNA ye me sabhAryasya kRtAs tvayA tAn na pazyAmi gAtreSu svastho 'smi saha bhAryayA 61 imAM ca devIM pazyAmi mune divyApsaropamAm zriyA paramayA yuktAM yathAdRSTAM mayA purA 62 tava prasAdAt saMvRttam idaM sarvaM mahAmune naitac citraM tu bhagavaMs tvayi satyaparAkrama 63 ity uktaH pratyuvAcedaM vyacanaH kuzikaM tadA AgacchethAH sabhAryaz ca tvam iheti narAdhipa 64 ity uktaH samanujJAto rAjarSir abhivAdya tam prayayau vapuSA yukto nagaraM devarAjavat 65 tata enam upAjagmur amAtyAH sa purohitAH balasthA gaNikA yuktAH sarvAH prakRtayas tathA 66 tair vRtaH kuziko rAjA zriyA paramayA jvalan praviveza puraM hRSTaH pUjyamAno 'tha bandibhiH 67 tataH pravizya nagaraM kRtvA sarvAhNika kriyAH bhuktvA sabhAryo rajanIm uvAsa sa mahIpatiH 68 tatas tu tau navam abhivIkSya yauvanaM; parasparaM vigatajarAv ivAmarau nanandatuH zayanagatau vapur dharau; zriyA yutau dvija varadattayA tayA 69 sa cApy RSir bhRgukulakIrtivardhanas; tapodhano vanam abhirAmam Rddhimat manISayA bahuvidha ratnabhUSitaM; sasarja yan nAsti zatakrator api | | 1 [bh] tataH sa rAjA rAtryante pratibuddho mahAmanAH kRtapUrvAhNikaH prAyAt sabhAryas tad vanaM prati 2 tato dadarza nRpatiH prAsAdaM sarvakAJcanam maNistambhasahasrADhyaM gandharvanagaropamam tatra divyAn abhiprAyAn dadarza kuzikas tadA 3 parvatAn ramyasAnUMz ca nalinIz ca sa paGkajAH citrazAlAz ca vividhAs toraNAni ca bhArata zAdvalopacitAM bhUmiM tathA kAJcanakuTTimAm 4 saha kArAn praphullAMz ca ketakoddAlakAn dhavAn azokAn mucukundAMz ca phullAMz caivAti muktakAn 5 campakAMs tilakAn bhAvyAn panasAn vaJjulAn api puSpitAn karNikArAMz ca tatra tatra dadarza ha 6 zyAmAM vAraNapuSpIM ca tathASTA padikAM latAm tatra tatra pariklRptA dadarza sa mahIpatiH 7 vRkSAn padmotpaladharAn sarvartukusumAMs tathA vimAnac chandakAMz cApi prAsAdAn padmasaMnibhAn 8 zItalAni ca toyAni kva cid uSNAni bhArata AsanAni vicitrANi zayanapravarANi ca 9 paryaGkAn sarvasauvarNAn parArdhyAstaraNAstRtAn bhakSyabhojyam anantaM ca tatra tatropakalpitam 10 vANI vAdAJ zukAMz cApi zArikA bhRGgarAjakAn kokilAJ zatapatrAMz ca koyaSTimaka kukkuTAn 11 mayUrAn kukkuTAMz cApi putrakAJ jIva jIvakAn cakorAn vAnarAn haMsAn sArasAMz cakrasAhvayAn 12 samantataH praNaditAn dadarza sumanoharAn kva cid apsarasAM saMghAn gandharvANAM ca pArthiva 13 kAntAbhir aparAMs tatra pariSvaktAn dadarza ha na dadarza ca tAn bhUyo dadarza ca punar nRpaH 14 gItadhvaniM sumadhuraM tathaivAdhyayana dhvanim haMsAn sumadhurAMz cApi tatra zuzrAva pArthivaH 15 taM dRSTvAtyadbhutaM rAjA manasAcintayat tadA svapno 'yaM cittavibhraMza utAho satyam eva tu 16 aho saha zarIreNa prApto 'smi paramAM gatim uttarAn vA kurUn puNyAn atha vApy amarAvatIm 17 kiM tv idaM mahad AzcaryaM saMpazyAmIty acintayat evaM saMcintayann eva dadarza munipuMgavam 18 tasmin vimAne sauvarNe maNistambhasamAkule mahArhe zayane divye zayAnaM bhRgunandanam 19 tam abhyayAt praharSeNa narendraH saha bhAryayA antarhitas tato bhUyaz cyavanaH zayanaM ca tat 20 tato 'nyasmin vanoddeze punar eva dadarza tam kauzyAM bRsyAM samAsInaM japamAnaM mahAvratam evaM yogabalAd vipro mohayAm Asa pArthivam 21 kSaNena tad vanaM caiva te caivApsarasAM gaNAH gandharvAH pAdapAz caiva sarvam antaradhIyata 22 niHzabdam abhavac cApi gaGgAkUlaM punar nRpa kuza valmIka bhUyiSThaM babhUva ca yathA purA 23 tataH sa rAjA kuzikaH sabhAryas tena karmaNA vismayaM paramaM prAptas tad dRSTvA mahad adbhutam 24 tataH provAca kuziko bhAryAM harSasamanvitaH pazya bhadre yathA bhAvAz citrA dRSTAH sudurlabhAH 25 prasAdAd bhRgumukhyasya kim anyatra tapobalAt tapasA tad avApyaM hi yan na zakyaM manorathaiH 26 trailokyarAjyAd api hi tapa eva viziSyate tapasA hi sutaptena krIDaty eSa tapodhanaH 27 aho prabhAvo brahmarSez cyavanasya mahAtmanaH icchann eSa tapo vIryAd anyAm*l lokAn sRjed api 28 brAhmaNA eva jAyeran puNyavAg buddhikarmaNaH utsahed iha kartuM hi ko 'nyo vai cyavanAd Rte 29 brAhmaNyaM durlabhaM loke rAjyaM hi sulabhaM naraiH brAhmaNyasya prabhAvAd dhi rathe yuktau svadhuryavat 30 ity evaM cintayAnaH sa viditaz cyavanasya vai saMprekSyovAca sa nRpaM kSipram AgamyatAm iti 31 ity uktaH saha bhAryas tam abhyagacchan mahAmunim zirasA vandanIyaM tam avandata sa pArthivaH 32 tasyAziSaH prayujyAtha sa munis taM narAdhipam niSIdety abravId dhImAn sAntvayan puruSarSabha 33 tataH prakRtim Apanno bhArgavo nRpate nRpam uvAca zlakSNayA vAcA tarpayann iva bhArata 34 rAjan samyag jitAnIha paJca paJcasu yat tvayA manaHSaSThAnIndriyANi kRcchrAn mukto 'si tena vai 35 samyag ArAdhitaH putra tvayAhaM vadatAM vara na hi te vRjinaM kiM cit susUkSmam api vidyate 36 anujAnIhi mAM rAjan gamiSyAmi yathAgatam prIto 'smi tava rAjendra varaz ca pratigRhyatAm 37 [kuSika] agnimadhya gatenedaM bhagavan saMnidhau mayA vartitaM bhRguzArdUla yan na dagdho 'smi tad bahu 38 eSa eva varo mukhyaH prApto me bhRgunandana yat prIto 'si samAcArAt kulaM pUtaM mamAnagha 39 eSa me 'nugraho vipra jIvite ca prayojanam etad rAjyaphalaM caiva tapaz caitat paraM mama 40 yadi tu prItimAn vipra mayi tvaM bhRgunandana asti me saMzayaH kaz cit tan me vyAkhyAtum arhasi | | 1 [c] varaz ca gRhyatAM matto yaz ca te saMzayo hRdi taM ca brUhi narazreSTha sarvaM saMpAdayAmi te 2 [kuSika] yadi prIto 'si bhagavaMs tato me vada bhArgava kAraNaM zrotum icchAmi madgRhe vAsakAritam 3 zayanaM caikapArzvena divasAn ekaviMzatim akiM cid uktvA gamanaM bahiz ca munipuMgava 4 antardhAnam akasmAc ca punar eva ca darzanam punaz ca zayanaM vipra divasAn ekaviMzatim 5 tailAbhyaktasya gamanaM bhojanaM ca gRhe mama samupAnIya vividhaM yad dagdhaM jAtavedasA niryANaM ca rathenAzu sahasA yatkRtaM tvayA 6 dhanAnAM ca visargasya vanasyApi ca darzanam prAsAdAnAM bahUnAM ca kAJcanAnAM mahAmune 7 maNividruma pAdAnAM paryaGkAnAM ca darzanam punaz cAdarzanaM tasya zrotum icchAmi kAraNam 8 atIva hy atra muhyAmi cintayAno divAnizam na caivAtrAdhigacchAmi sarvasyAsya vinizcayam etad icchAmi kArtsnyena satyaM zrotuM tapodhana 9 [c] zRNu sarvam azeSeNa yad idaM yena hetunA na hi zakyam anAkhyAtum evaM pRSTena pArthiva 10 pitAmahasya vadataH purA devasamAgame zrutavAn asmi yad rAjaMs tan me nigadataH zRNu 11 brahmakSatravirodhena bhavitA kulasaMkaraH pautra ste bhavitA rAjaMs tejo vIryasamanvitaH 12 tataH svakularakSArtham ahaM tvA samupAgamam cikIrSan kuzikocchedaM saMdidhakSuH kulaM tava 13 tato 'ham Agamya purA tvAm avocaM mahIpate niyamaM kaM cid Arapsye zuzrUSA kriyatAm iti 14 na ca te duSkRtaM kiM cid aham AsAdayaM gRhe tena jIvasi rAjarSe na bhavethAs tato 'nyathA 15 etAM buddhiM samAsthAya divasAn ekaviMzatim supto 'smi yadi mAM kaz cid bodhayed iti pArthiva 16 yadA tvayA sabhAryeNa saMsputo na prabodhitaH ahaM tadaiva te prIto manasA rAjasattama 17 utthAya cAsmi niSkrAnto yadi mAM tvaM mahIpate pRccheH kva yAsyasIty evaM zapeyaM tvAm iti prabho 18 antarhitaz cAsmi punaH punar eva ca te gRhe yogam AsthAya saMviSTo divasAn ekaviMzatim 19 kSudhito mAm asUyethAH zramAd veti narAdhipa etAM buddhiM samAsthAya karzitau vAM mayA kSudhA 20 na ca te 'bhUt susUkSmo 'pi manyur manasi pArthiva sabhAryasya narazreSTha tena te prItimAn aham 21 bhojanaM ca samAnAyya yat tad AdIpitaM mayA krudhyethA yadi mAtsaryAd iti tan marSitaM ca te 22 tato 'haM ratham Aruhya tvAm avocaM narAdhipa sabhAryo mAM vahasveti tac ca tvaM kRtavAMs tathA 23 avizaGko narapate prIto 'haM cApi tena te dhanotsarge 'pi ca kRte na tvAM krodhaH pradharSayat 24 tataH prItena te rAjan punar etat kRtaM tava sabhAryasya vanaM bhUyas tad viddhi manujAdhipa 25 prItyarthaM tava caitan me svargasaMdarzanaM kRtam yat te vane 'smin nRpate dRSTaM divyaM nidarzanam 26 svargoddezas tvayA rAjan sa zarIreNa pArthiva muhUrtam anubhUto 'sau sabhAryeNa nRpottama 27 nidarzanArthaM tapaso dharmasya ca narAdhipa tatra yAsIt spRhA rAjaMs tac cApi viditaM mama 28 brAhmaNyaM kAGkSase hi tvaM tapaz ca pRthivIpate avamanya narendratvaM devendratvaM ca pArthiva 29 evam etad yathAttha tvaM brAhmaNyaM tAta durlabham brAhmaNye sati carSitvam RSitve ca tapasvitA 30 bhaviSyaty eSa te kAmaH kuzikAt kauziko dvijaH tRtIyaM puruSaM prApya brAhmaNatvaM gamiSyati 31 vaMzas te pArthivazreSTha bhRgUNAm eva tejasA pautras te bhavitA vipra tapasvI pAvakadyutiH 32 yaH sa devamanuSyANAM bhayam utpAdayiSyati trayANAM caiva lokAnAM satyam etad bravImi te 33 varaM gRhANa rAjarSe yas te manasi vartate tIrthayAtrAM gamiSyAmi purA kAlo 'tivartate 34 [k] eSa eva varo me 'dya yat tvaM prIto mahAmune bhavatv etad yathAttha tvaM tapaH pautre mamAnagha brAhmaNyaM me kulasyAstu bhagavann eSa me varaH 35 punaz cAkhyAtum icchAmi bhagavan vistareNa vai katham eSyati vipratvaM kulaM me bhRgunandana kaz cAsau bhavitA bandhur mama kaz cApi saMmataH | | 1 [c] avazyaM kathanIyaM me tavaitan narapuMgava yadarthaM tvAham ucchettuM saMprApto manujAdhipa 2 bhRgUNAM kSatriyA yAjyA nityam eva janAdhipa te ca bhedaM gamiSyanti daivayuktena hetunA 3 kSatriyAz ca bhRgUn sarvAn vadhiSyanti narAdhipa A garbhAd anukRntanto daivadaNDanipIDitAH 4 tata utpatsyate 'smAkaM kule gotra vivardhanaH aurvo nAma mahAtejA jvalanArkasamadyutiH 5 sa trailokyavinAzAya kopAgniM janayiSyati mahIM sa parvata vanAM yaH kariSyati bhasmasAt 6 kaM cit kAlaM tu taM vahniM sa eva zamayiSyati samudre vaDavA vaktre prakSipya munisattamaH 7 putraM tasya mahAbhAgam RcIkaM bhRgunandanam sAkSAt kRtsno dhanurvedaH samupasthAsyate 'nagha 8 kSatriyANAm abhAvAya daivayuktena hetunA sa tu taM pratigRhyaiva putre saMkrAmayiSyati 9 jamadagnau mahAbhAge tapasA bhAvitAtmani sa cApi bhRguzArdUlas taM vedaM dhArayiSyati 10 kulAt tu tava dharmAtman kanyA so 'dhigamiSyati udbhAvanArthaM bhavato vaMzasya nRpasattama 11 gAdher duhitaraM prApya pautrIM tava mahAtapAH brAhmaNaM kSatradharmANaM rAmam utpAdayiSyati 12 kSatriyaM vipra karmANaM bRhaspatim ivaujasA vizvAmitraM tava kule gAdheH putraM sudhArmikam tapasA mahatA yuktaM pradAsyati mahAdyute 13 striyau tu kAraNaM tatra parivarte bhaviSyataH pitAmaha niyogAd vai nAnyathaitad bhaviSyati 14 tRtIye puruSe tubhyaM brAhmaNa tvam upaiSyati bhavitA tvaM ca saMbandhI bhRgUNAM bhAvitAtmanAm 15 [bh] kuzikas tu muner vAkyaM cyavanasya mahAtmanaH zrutvA hRSTo 'bhavad rAjA vAkyaM cedam uvAca ha evam astv iti dharmAtmA tadA bharatasattama 16 cyavanas tu mahAtejAH punar eva narAdhipam varArthaM codayAm Asa tam uvAca sa pArthivaH 17 bADham evaM grahISyAmi kAmaM tvatto mahAmune brahmabhUtaM kulaM me 'stu dharme cAsya mano bhavet 18 evam uktas tathety evaM pratyuktvA cyavano muniH abhyanujJAya nRpatiM tIrthayAtrAM yayau tadA 19 etat te kathitaM sarvam azeSeNa mayA nRpa bhRgUNAM kuzikAnAM ca prati saMbandha kAraNam 20 yathoktaM muninA cApi tathA tad abhavan nRpa janma rAmasya ca muner vizvAmitrasya caiva ha | | 1 [y] muhyAmIva nizamyAdya cintayAnaH punaH punaH hInAM pArthiva saMghAtaiH zrImadbhiH pRthivIm imAm 2 prApya rAjyAni zatazo mahIM jitvApi bhArata koTizaH puruSAn hatvA paritapye pitAmaha 3 kA nu tAsAM varastrINAm avasthAdya bhaviSyati yA hInAH patibhiH putrair mAtulair bhrAtRbhis tathA 4 vayaM hi tAn gurun hatvA jJAtIMz ca suhRdo 'pi ca avA kzIrSAH patiSyAmo narake nAtra saMzayaH 5 zarIraM yoktum icchAmi tapasogreNa bhArata upadiSTam ihecchAmi tattvato 'haM vizAM pate 6 [v] yudhiSThirasya tad vAkyaM zrutvA bhISmo mahAmanAH parIkSya nipuNaM buddhyA yudhiSThiram abhASata 7 rahasyam adbhutaM caiva zRNu vakSyAmiyat tvayi yA gatiH prApyate yena pretya bhAveSu bhArata 8 tapasA prApyate svargas tapasA prApyate yazaH AyuH prakarSo bhogAz ca labhyante tapasA vibho 9 jJAnaM vijJAnam ArogyaM rUpaM saMpat tathaiva ca saubhAgyaM caiva tapasA prApyate bharatarSabha 10 dhanaM prApnoti tapasA maunaM jJAnaM prayacchati upabhogAMs tu dAnena brahmacaryeNa jIvitam 11 ahiMsAyAH phalaM rUpaM dIkSAyA janma vai kule phalamUlAzinAM rAjyaM svargaM parNAzinAM bhavet 12 payo bhakSo divaM yAti snAnena draviNAdhikaH guruzuzrUSayA vidyA nityazrAddhena saMtatiH 13 gavADhyaH zAkadIkSAbhiH svargam Ahus tRNAzanAt striyas triSavaNa snAnAd vAyuM pItvA kratuM labhet 14 nityasnAyI bhaved dakSaH saMdhye tu dve japan dvijaH maruM sAdhayato rAjyaM nAkapRSTham anAzake 15 sthaNDile zayamAnAnAM gRhANi zayanAni ca cIravalkala vAsobhir vAsAMsy AbharaNAni ca 16 zayyAsanAni yAnAni yogayukte tapodhane agnipraveze niyataM brahmaloko vidhIyate 17 rasAnAM pratisaMhArAt saubhAgyam iha vindati AmiSa pratisaMhArAt prajAsyAyuS matI bhavet 18 udavAsaM vased yas tu sa narAdhipatir bhavet satyavAdI narazreSTha daivataiH saha modate 19 kIrtir bhavati dAnena tathArogyam ahiMsayA dvija zuzrUSayA rAjyaM dvijatvaM vApu puSkalam 20 pAnIyasya pradAnena kIrtir bhavati zAzvatI annapAnapradAnena tRpyate kAmabhogataH 21 sAntvadaH sarvabhUtAnAM sarvazokair vimucyate deva zuzrUSayA rAjyaM divyaM rUpaM niyacchati 22 dIpAloka pradAnena cakSuSmAn bhavate naraH prekSaNIya pradAnena smRtiM medhAM ca vindati 23 gandhamAlyanivRttyA tu kIrtir bhavati puSkalA kezazmazrUn dhArayatAm agryA bhavati saMtatiH 24 upavAsaM ca dIkSAM ca abhiSekaM ca pArthiva kRtvA dvAdaza varSANi vIra sthAnAd viziSyate 25 dAsIdAsam alaMkArAn kSetrANi ca gRhANi ca brahma deyAM sutAM dattvA prApnoti manujarSabha 26 kratubhiz copavAsaiz ca tridivaM yAti bhArata labhate ca ciraM sthAnaM balipuSpaprado naraH 27 suvarNazRGgais tu vibhUSitAnAM; gavAM sahasrasya naraH pradAtA prApnoti puNyaM divi devalokam; ity evam Ahur munideva saMghAH 28 prayacchate yaH kapilAM sa cailAM; kAMsyopadohAM kanakAgra zRGgIm tais tair guNaiH kAmadughAsya bhUtvA; naraM pradAtAram upaiti sA gauH 29 yAvanti lomAni bhavanti dhenvAs; tAvat phalaM prApnute gopradAtA putrAMz ca pautrAMz ca kulaM ca sarvam; A saptamaM tArayate paratra 30 sa dakSiNAM kAJcanacAru zRGgIM; kAMsyopadohAM draviNottarIyAm dhenuM tilAnAM dadato dvijAya; lokA vasUnAM sulabhA bhavanti 31 svakarmabhir mAnavaM saMnibaddhaM; tIvrAndha kare narake patantam mahArNave naur iva vAyuyuktA; dAnaM gavAM tArayate paratra 32 yo brahma deyAM tu dadAti kanyAM; bhUmipradAnaM ca karoti vipre dadAti cAnnaM vidhivac ca yaz ca; sa lokam Apnoti puraMdarasya 33 naivezikaM sarvaguNopapannaM; dadAti vai yas tu naro dvijAya svAdhyAyacAritraguNAnvitAya; tasyApi lokAH kuruSUttareSu 34 dhuryapradAnena gavAM tathAzvair; lokAn avApnoti naro vasUnAm svargAya cAhur hi hiraNyadAnaM; tato viziSTaM kanakapradAnam 35 chatrapradAnena gRhaM variSThaM; yAnaM tathopAnaha saMpradAne vastrapradAnena phalaM surUpaM; gandhapradAne surabhir naraH syAt 36 puSpopagaM vAtha phalopagaM vA; yaH pAdapaM sparzayate dvijAya sa strI samRddhAM bahuratnapUrNaM; labhaty ayatropagataM gRhaM vai 37 bhakSAnna pAnIya rasapradAtA; sarvAn avApnoti rasAn prakAmam pratizrayAcchAdana saMpradAtA; prApnoti tAn eva na saMzayo 'tra 38 srag dhUpagandhAny anulepanAni; snAnAni mAlyAni ca mAnavo yaH dadyAd dvijebhyaH sa bhaved arogas; tathAbhirUpaz ca narendra loke 39 bIjair azUnyaM zayanair upetaM; dadyAd gRhaM yaH puruSo dvijAya puNyAbhirAmaM bahuratnapUrNaM; labhaty adhiSThAna varaM sa rAjan 40 sugandhacitrAstraraNopapannaM; dadyAn naro yaH zayanaM dvijAya rUpAnvitAM pakSavatIM manojJAM; bhAryAm ayatnopagatAM labhet saH 41 pitAmahasyAnucaro vIra zAyI bhaven naraH nAdhikaM vidyate tasmAd ity AhuH paramarSayaH 42 [v] tasya tad vacanaM zrutvA prItAtmA kurunandanaH nAzrame 'rocayad vAsaM vIramArgAbhikAGkSayA 43 tato yudhiSThiraH prAha pANDavAn bharatarSabha pitAmahasya yad vAkyaM tad vo rocatv iti prabhuH 44 tatas tu pANDavAH sarve draupadI ca yazasvinI yudhiSThirasya tad vAkyaM bADham ity abhyapUjayan | | 1 [y] yAnImAni bahir vedyAM dAnAni paricakSate tebhyo viziSTaM kiM dAnaM mataM te kurupuMgava 2 kautUhalaM hi paramaM tatra me vartate prabho dAtAraM dattam anveti yad dAnaM tat pracakSva me 3 [bh] abhayaM sarvabhUtebhyo vyasane cApy anugraham yac cAbhilaSitaM dadyAt tRSitAyAbhiyAcate 4 dattaM manyeta yad dattvA tad dAnaM zreSTham ucyate dattaM dAtAram anveti yad dAnaM bharatarSabha 5 hiraNyadAnaM godAnaM pRthivI dAnam eva ca etAni vai pavitrANi tArayanty api duSkRtam 6 etAni puruSavyAghra sAdhubhyo dehi nityadA dAnAni hi naraM pApAn mokSayanti na saMzayaH 7 yad yad iSTatamaM loke yac cAsya dayitaM gRhe tat tad guNavate deyaM tad evAkSayam icchatA 8 priyANi labhate loke priyadaH priyakRt tathA priyo bhavati bhUtAnAm iha caiva paratra ca 9 yAcamAnam abhImAnAd AzAvantam akiMcanam yo nArcAti yathAzakti sa nRzaMso yudhiSThira 10 amitram api ced dInaM zaraNaiSiNam Agatam vyasane yo 'nugRhNAti sa vai puruSasattamaH 11 kRzAya hrImate tAta vRtti kSINAya sIdate apahanyAt kSudhaM yas tu na tena puruSaH samaH 12 hriyA tu niyatAn sAdhUn putradAraiz ca karzitAn ayAcamAnAn kaunteya sarvopAyair nimantraya 13 AziSaM ye na deveSu na martyeSu ca kurvate arhanto nityasattvasthA yathA labdhopajIvinaH 14 AzIviSasamebhyaz ca tebhyo rakSasva bhArata tAny uktair upajijJAsya tathA dvija varottamAn 15 kRtair Avasathair nityaM sapreSyaiH sa paricchadaiH nimantrayethAH kauravya sarvakAmasukhAvahaiH 16 yadi te pratigRhNIyuH zraddhA pUtaM yudhiSThira kAryam ity eva manvAnA dhArmikAH puNyakarmiNaH 17 vidyA snAtA vratasnAtA ye vyapAzritya jIvinaH gUDhasvAdhyAyatapaso brAhmaNAH saMzitavratAH 18 teSu zuddheSu dAnteSu svadAranirateSu ca yat kariSyasi kalyANaM tat tvA lokeSu dhAsyati 19 yathAgnihotraM suhutaM sAyaMprAtar dvijAtinA tathA bhavati dattaM vai dvijebhyo 'tha kRtAtmanA 20 eSa te vitato yajJaH zraddhA pUtaH sa dakSiNaH viziSTaH sarvayajJebhyo dadatas tAta vartatAm 21 nivApo dAnasadRzas tAdRzeSu yudhiSThira nivapan pUjayaMz caiva teSv AnRNyaM nigacchati 22 ya eva no na kupyanti na lubhyanti tRNeSv api ta eva naH pUjyatamA ye cAnye priyavAdinaH 23 ye no na bahu manyante na pravartanti cApare putravat paripAlAs te namas tebhyas tathAbhayam 24 Rtvik purohitAcAryA mRdu brahma dharA hi te kSatreNApi hi saMsRSTaM tejaH zAmyati vai dvije 25 asti me balavAn asmi rAjAsmIti yudhiSThira brAhmaNAn mA sma paryaznIr vAsobhir azanena ca 26 yac chobhArthaM balArthaM vA vittam asti tavAnagha tena te brAhmaNAH pUjyAH svadharmam anutiSThatA 27 namaH kAryAs tvayA viprA vartamAnA yathAtatham yathAsukhaM yathotsAhaM lalantu tvayi putravat 28 ko hy anyaH suprasAdAnAM suhRdAm alpatoSiNAm vRttim arhaty upakSeptuM tvadanyaH kurusattama 29 yathA patyAzramo dharmaH strINAM loke sanAtanaH sa devaH sA gatir nAnyA tathAsmAkaM dvijAtayaH 30 yadi no brAhmaNAs tAta saMtyajeyur apUjitAH pazyanto dAruNaM karma satataM kSatriye sthitam 31 avedAnAm akIrtInAm alokAnAm ayajvanAm ko 'smAkaM jIvitenArthas tad dhi no brAhmaNAzrayam 32 atra te vartayiSyAmi yathA dharmaH sanAtanaH rAjanyo brAhmaNaM rAjan purA paricacAra ha vaizyo rAjanyam ity eva zUdro vaizyam iti zrutiH 33 dUrAc chUdreNopacaryo brAhmaNo 'gnir iva jvalan saMspRzya paricaryas tu vaizyena kSatriyeNa ca 34 mRdubhAvAn satyazIlAn satyadharmAnupAlakAn AzIviSAn iva kruddhAMs tAn upAcarata dvijAn 35 apareSAM pareSAM ca parebhyaz caiva ye pare kSatriyANAM pratapatAM tejasA ca balena ca brAhmaNeSv eva zAmyanti tejAMsi ca tapAMsi ca 36 na me pitA priyataro na tvaM tAta tathA priyaH na me pituH pitA rAjan na cAtmA na ca jIvitam 37 tvattaz ca me priyataraH pRthivyAM nAsti kaz cana tvatto 'pi me priyatarA brAhmaNA bharatarSabha 38 bravImi satyam etac ca yathAhaM pANDunandana tena satyena gaccheyaM lokAn yatra sa zaMtanuH 39 pazyeyaM ca satAM lokAJ zucIn brahma puraskRtAn tatra me tAta gantavyam ahnAya ca cirAya ca 40 so 'ham etAdRzAm*l lokAn dRSTvA bharatasattama yan me kRtaM brAhmaNeSu na tapye tena pArthiva | | 1 [y] yau tu syAtAM caraNenopapannau; yau vidyayA sadRzau janmanA ca tAbhyAM dAnaM katarasmai viziSTam; ayAcamAnAya ca yAcate ca 2 [bh] zreyo vai yAcataH pArtha dattam Ahur ayAcate arhat tamo vai dhRtimAn kRpaNAd adhRtAtmanaH 3 kSatriyo rakSaNadhRtir brAhmaNo 'narthanA dhRtiH brAhmaNo dhRtimAn vidvAn devAn prINAti tuSTimAn 4 yAcJAm Ahur anIzasya abhihAraM ca bhArata udvejayati yAcan hi sadA bhUtAni dasyuvat 5 mriyate yAcamAno vai tam anu mriyate dadat dadat saMjIvayaty enam AtmAnaM ca yudhiSThira 6 AnRzaMsyaM paro dharmo yAcate yat pradIyate ayAcataH sIdamAnAn sarvopAyair nimantraya 7 yadi vai tAdRzA rASTre vaseyus te dvijottamAH bhasmacchannAn ivAgnIMs tAn budhyethAs tvaM prayatnataH 8 tapasA dIpyamAnAs te daheyuH pRthivIm api pUjyA hi jJAnavijJAnatapo yogasamanvitAH 9 tebhyaH pUjAM prayuJjIthA brAhmaNebhyaH paraMtapa dadad bahuvidhAn dAyAn upacchandAn ayAcatAm 10 yad agnihotre suhute sAyaMprAtar bhavet phalam vidyA veda vratavati tad dAnaphalam ucyate 11 vidyA veda vratasnAtAn avyapAzraya jIvinaH gUDhasvAdhyAyatapaso brAhmaNAn saMzitavratAn 12 kRtair Avasathair hRdyaiH sa preSyaiH sa paricchadaiH nimantrayethAH kaunteya kAmaiz cAnyair dvijottamAn 13 api te pratigRhNIyuH zraddhA pUtaM yudhiSThira kAryam ity eva manvAnA dharmajJAH sUkSmadarzinaH 14 api te brAhmaNA bhuktvA gatAH soddharaNAn gRhAn yeSAM dArAH pratIkSante parjanyam iva karSakAH 15 annAni prAtaHsavane niyatA brahmacAriNaH brAhmaNAs tAtabhuJjAnAs tretAgnIn prINayantu te 16 mAdhyaMdinaM te savanaM dadatas tAta vartatAm gA hiraNyAni vAsAMsi tenendraH prIyatAM tava 17 tRtIyaM savanaM tat te vaizvadevaM yudhiSThira yad devebhyaH pitRbhyaz ca viprebhyaz ca prayacchasi 18 ahiMsA sarvabhUtebhyaH saMvibhAgaz ca sarvazaH damas tyAgo dhRtiH satyaM bhavatv avabhRthAya te 19 eSa te vitato yajJaH zraddhA pUtaH sa dakSiNaH viziSTaH sarvayajJebhyo nityaM tAta pravartatAm | | 1 [y] dAnaM yajJakriyA ceha kiMsvit pretya mahAphalam kasya jyAyaH phalaM proktaM kIdRzebhay kathaM kadA 2 etad icchAmi vijJAtuM yAthA tathyena bhArata vidvaJ jijJAsamAnAya dAnadharmAn pracakSva me 3 antarvedyAM ca yad dattaM zraddhayA cAnRzaMsyataH kiM svin niHzreyasaM tAta tan me brUhi pitAmaha 4 [bh] raudraM karma kSatriyasya satataM tAta vartate tasya vaitAnikaM karma dAnaM caiveha pAvanam 5 na tu pApakRtAM rAjJAM pratigRhNanti sAdhavaH etasmAt kAraNAd yajJair yajed rAjApta dakSiNaiH 6 atha cet pratigRhNIyur dadyAd ahar ahar nRpaH zraddhAm AsthAya paramAM pAvanaM hy etad uttamam 7 brAhmaNAMs tarpayed dravyais tato yajJe yatavrataH maitrAn sAdhUn vedavidaH zIlavRttatapo 'nvitAn 8 yat te tena kariSyanti kRtaM tena bhaviSyati yajJAn sAdhaya sAdhubhyaH svAdv annAn dakSiNAvataH 9 iSTaM dattaM ca manyethA AtmAnaM dAnakarmaNA pUjayethA yAyajUkAMs tavApy aMzo bhaved yathA 10 prajAvato bharethAz ca brAhmaNAn bahu bhAriNaH prajAvAMs tena bhavati yathA janayitA tathA 11 yAvato vai sAdhu dharmAn santaH saMvartayanty uta sarve te cApi bhartavyA narA ye bahu bhAriNaH 12 samRddhaH saMprayacchasva brAhmaNebhyo yudhiSThira dhenUr anaDuho 'nnAnic chatraM vAsAMsy upAnahau 13 AjyAni yajamAnebhyas tathAnnAdyAni bhArata azvavanti ca yAnAni vezmAni zayanAni ca 14 ete deyA vyuSTimanto laghUpAyAz ca bhArata ajugupsAMz ca vijJAya brAhmaNAn vRtti karzitAn 15 upacchannaM prakAzaM vA vRttyA tAn pratipAdaya rAjasUyAzvamedhAbhyAM zreyas tat kSatriyAn prati 16 evaM pApair vimuktas tvaM pUtaH svargam avApsyasi sraMsayitvA punaH kozaM yad rASTraM pAlayiSyasi 17 tataz ca brahmabhUyastvam avApsyasi dhanAni ca Atmanaz ca pareSAM ca vRttiM saMrakSa bhArata 18 putravac cApi bhRtyAn svAn prajAz ca paripAlaya yogakSemaz ca te nityaM brAhmaNeSv astu bhArata 19 arakSitAraM hartAraM viloptAram adAyakam taM sma rAjakaliM hanyuH prajAH saMbhUya nirghRNam 20 ahaM vo rakSitety uktvA yo na rakSati bhUmipaH sa saMhatya nihantavyaH zveva sonmAda AturaH 21 pApaM kurvanti yat kiM cit prajA rAjJA hy arakSitAH caturthaM tasya pApasya rAjA bhArata vindati 22 apy AhuH sarvam eveti bhUyo 'rdham iti nizcayaH caturthaM matam asmAkaM manoH zrutvAnuzAsanam 23 zubhaM vA yat prakurvanti prajA rAjJA surakSitAH caturthaM tasya puNyasya rAjA cApnoti bhArata 24 jIvantaM tvAnujIvantu prajAH sarvA yudhiSThira parjanyam iva bhUtAni mahAdrumam iva dvijAH 25 kuberam iva rakSAMsi zatakratum ivAmarAH jJAtayas tvAnujIvantu suhRdaz ca paraMtapa | | 1 [y] idaM deyam idaM deyam itIyaM zruticodanA bahu deyAz ca rAjAnaH kiM svid deyam anuttamam 2 [bh] ati dAnAni sarvANi pRthivI dAnam ucyate acalA hy akSayA bhUmir dogdhrI kAmAn anuttamAn 3 dogdhrI vAsAMsi ratnAni pazUn vrIhi yavAMs tathA bhUmidaH sarvabhUteSu zAzvatIr edhate samAH 4 yAvad bhUmer Ayur iha tAvad bhUmida edhate na bhUmidAnAd astIha paraM kiM cid yudhiSThira 5 apy alpaM pradaduH pUrve pRthivyA iti naH zrutam bhUmim ete daduH sarve ye bhUmiM bhuJjate janAH 6 svakarmaivopajIvanti narA iha paratra ca bhUmir bhUtir mahAdevI dAtAraM kurute priyam 7 ya etAM dakSiNAM dadyAd akSayAM pRthivIpatiH punar naratvaM saMprApya bhavet sa pRthivIpatiH 8 yathA dAnaM tathA bhoga iti dharmeSu nizcayaH saMgrAme vA tanuM jahyAd dadyAd vA pRthivIm imAm 9 ity etAM kSatrabandhUnAM vadanti param AziSam punAti dattA pRthivI dAtAram iti zuzruma 10 api pApasamAcAraM brahmaghnam api vAnRtam saiva pApaM pAvayati saiva pApAt pramocayet 11 api pApakRtAM rAjJAM pratigRhNanti sAdhavaH pRthivIM nAnyad icchanti pAvanaM jananI yathA 12 nAmAsyAH priya datteti guhyaM devyAH sanAtanam dAnaM vApy atha vA jJAnaM nAmno 'syAH paramaM priyam taspAt prApyaiva pRthivIM dadyAd viprAya pArthivaH 13 nAbhUmi patinA bhUmir adhiSTheyA kathaM cana na vA pAtreNa vA gUhed antardhAnena vA caret ye cAnye bhUmim iccheyuH kuryur evam asaMzayam 14 yaH sAdhor bhUmim Adatte na bhUmiM vindate tu saH bhUmiM tu dattvA sAdhubhyo vindate bhUmim eva hi pretyeha ca sa dharmAtmA saMprApnoti mahad yazaH 15 yasya viprAnuzAsanti sAdhor bhUmiM sadaiva hi na tasya zatravo rAjan prazAsanti vasuMdharAm 16 yat kiM cit puruSaH pApaM kurute vRtti karzitaH api gocarma mAtreNa bhUmidAnena pUyate 17 ye 'pi saMkIrNa karmANo rAjAno raudrakarmiNaH tebhyaH pavitram AkhyeyaM bhUmidAnam anuttamam 18 alpAntaram idaM zazvat purANA menire janAH yo yajed azvamedhena dadyAd vA sAdhave mahIm 19 api cet sukRtaM kRtvA zaGkerann api paNDitAH azakyam ekam evaitad bhImi dAnam anuttamam 20 suvarNaM rajataM vastraM maNimuktA vasUni ca sarvam etan mahAprAjJa dadAti vasudhAM dadat 21 tapoyajJaH zrutaM zIlam alobhaH satyasaMdhatA guru daivatapUjA ca nAtivartanti bhUmidam 22 bhartur niHzreyase yuktAs tyaktAtmAno raNe hatAH brahmalokagatAH siddhA nAtikrAmanti bhUmidam 23 yathA janitrI kSIreNa svaputraM bharate sadA anugRhNAti dAtAraM tathA sarvarasair mahI 24 mRtyor vai kiMkaro daNDas tApo vahneH sudAruNaH ghorAz ca vAruNAH pAzA nopasarpanti bhUmidam 25 pitRRMz ca pitRlokasthAn devaloke ca devatAH saMtarpayati zAntAtmA yo dadAti vasuMdharAm 26 kRzAya miryamANAya vRtti mlAnAya sIdate bhUmiM vRtti karIM dattvA satrI bhavati mAnavaH 27 yathA dhAvati gaur vatsaM kSIram abhyutsRjanty uta evam eva mahAbhAga bhUmir bhavati bhUmidam 28 halakRSTAM mahIM dattvA sa bIjAM saphalAm api udIrNaM vApi zaraNaM tathA bhavati kAmadaH 29 brAhmaNaM vRttasaMpannam AhitAgniM zucivratam naraH pratigrAhya mahIM na yAti yamasAdanam yathA candramaso vRddhir ahany ahani jAyate 30 tathA bhUmikRtaM dAnaM sasye sasye vivardhate 31 atra gAthA bhUmigItAH kIrtayanti purA vidaH yAH zrutvA jAmadagnyena dattA bhUH kAzyapAya vai 32 mAm evAdatta mAM dattamAM dattvA mAm avApsyatha asmim*l loke pare caiva tataz cAjanane punaH 33 ya imAM vyAhRtiM veda brAhmaNo brahma saMzritaH zrAddhasya hUyamAnasya brahmabhUyaM sa gacchati 34 kRtyAnAm abhizastAnAM duriSTa zamanaM mahat prAyazcittam ahaM kRtvA punAty ubhayato daza 35 punAti ya idaM veda veda cAhaM tathaiva ca prakRtiH sarvabhUtAnAM bhUmir vai zAzvatI matA 36 abhiSicyaiva nRpatiM zrAvayed imam Agamam yathA zrutvA mahIM dadyAn nAdadyAt sAdhutaz ca tAm 37 so 'yaM kRtsno brAhmaNArtho rAjArthaz cApy asaMzayam rAjA hi dharmakuzalaH prathamaM bhUtilakSaNam 38 atha yeSAm adharmajJo rAjA bhavati nAstikaH na te sukhaM prabudhyante na sukhaM prasvapanti ca 39 sadA bhavanti codvignAs tasya duzcaritair narAH yogakSemA hi bahavo rASTraM nAsyAvizanti tat 40 atha yeSAM punaH prAjJo rAjA bhavati dhArmikaH sukhaM te pratibudhyante susukhaM prasvapanti ca 41 tasya rAjJaH zubhair AryaiH karmabhir nirvRtAH prajAH yogakSemeNa vRSTyA ca vivardhante svakarmabhiH 42 sa kulInaH sa puruSaH sa bandhuH sa ca puNyakRt sa dAtA sa ca vikrAnto yo dadAti vasuMdharAm 43 AdityA iva dIpyante tejasA bhuvi mAnavAH dadanti vasudhAM sphItAM ye vedaviduSi dvije 44 yathA bIjAni rohanti prakIrNAni mahItale tathA kAmAH prarohanti bhUmidAnasamArjitAH 45 Adityo varuNo viSNur brahmA somo hutAzanaH zUlapANiz ca bhagavAn pratinandanti bhUmidam 46 bhUmau jAyanti puruSA bhUmau niSThAM vrajanti ca caturvidho hi loko 'yaM yo 'yaM bhUmiguNAtmakaH 47 eSA mAtA pitA caiva jagataH pRthivIpate nAnayA sadRzaM bhUtaM kiM cid asti janAdhipa 48 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam bRhaspatez ca saMvAdam indrasya ca yudhiSThira 49 iSTvA kratuzatenAtha mahatA dakSiNAvatA maghavA vAg vidAM zreSThaM papracchedaM bRhaspatim 50 bhagavan kena dAnena svargataH sukham edhate yad akSayaM mahArghaM ca tad brUhi vadatAM vara 51 ity uktaH sa surendreNa tato devapurohitaH bRhaspatir mahAtejAH pratyuvAca zatakratum 52 suvarNadAnaM godAnaM bhUmidAnaM ca vRtrahan dadad etAn mahAprAjJaH sarvapApaiH pramucyate 53 na bhUmidAnAd devendra paraM kiM cid iti prabho viziSTam iti manyAmi yathA prAhur manISiNaH 54 ye zUrA nihatA yuddhe svaryAtA dAnagRddhinaH sarve te vibudhazreSTha nAtikrAmanti bhUmidam 55 bhartur niHzreyase yuktAs tyaktAtmAno raNe hatAH brahmalokagatAH zUrA nAtikrAmanti bhUmidam 56 paJca pUrvAdi puruSAH SaT ca ye vasudhAM gatAH ekAdaza dadad bhUmiM paritrAtIha mAnavaH 57 ratnopakIrNAM vasudhAM yo dadAti puraMdara sa muktaH sarvakaluSaiH svargaloke mahIyate 58 mahIM sphItAM dadad rAjA sarvakAmaguNAnvitAm rAjAdhirAjo bhavati tad dhi dAnam anuttamam 59 sarvakAmasamAyuktAM kAzyapIM yaH prayacchati sarvabhUtAni manyante mAM dadAtIti vAsava 60 sarvakAmadughAM dhenuM sarvakAmapurogamAm dadAti yaH sahasrAkSa sasvargaM yAti mAnavaH 61 madhu sarpiH pravAhinyaH payo dadhi vahAs tathA saritas tarpayantIha surendra vasudhA pradam 62 bhUmipradAnAn nRpatir mucyate rAjakilbiSAt na hi bhUmipradAnena dAnam anyad viziSyate 63 dadAti yaH samudrAntAM pRthivIM zastranirjitAm taM janAH kathayantIha yAvad dharati gaur iyam 64 puNyAm RddharasAM bhUmiM yo dadAti puraMdara na tasya lokAH kSIyante bhUmidAnaguNArjitAH 65 sarvathA pArthiveneha satataM bhUtim icchatA bhUr deyA vidhivac chakra pAtre sukham abhIpsatA 66 api kRtvA naraH pApaM bhUmiM dattvA dvijAtaye samutsRjati tat pApaM jIrNAM tvacam ivoragaH 67 sAgarAn saritaH zailAn kAnanAni ca sarvazaH sarvam etan naraH zakra dadAti vasudhAM dadat 68 taDAgAny udapAnAni srotAMsica sarAMsi ca snehAn sarvarasAMz caiva dadAti vasudhAM dadat 69 oSadhIH kSIrasaMpannA nagAn puSpaphalAnvitAn kAnanopala zailAMz ca dadAti vasudhAM dadat 70 agniSTomaprabhRtibhir iSTvA ca svAptadakSiNaiH na tat phalam avApnoti bhUmidAnAd yad aznute 71 dAtA dazAnugRhNAti daza hanti tathA kSipan pUrvadattAM haran bhUmiM narakAyopagacchati 72 na dadAti pratizrutya dattvA vA harate tu yaH sa baddhovAruNaiH pAzais tapyate mRtyuzAsanAt 73 AhitAgniM sadA yajJaM kRza bhRtyaM priyAtithim ye bharanti dvijazreSThaM nopasarpanti te yamam 74 brAhmaNeSv RNa bhUtaM syAt pArthivasya puraMdara itareSAM tu varNAnAM tArayet kRza durbalAn 75 nAcchindyAt sarzitAM bhUmiM pareNa tridazAdipa brAhmaNAya surazreSTha kRza bhRtyAya kaz cana 76 athAzru patitaM teSAM dInAnAm avasIdatAm brAhmaNAnAM hRte kSetre hanyAt tripuruSaM kulam 77 bhUmipAlaM cyutaM rASTrAd yas tu saMsthApayet punaH tasya vAsaH sahasrAkSa nAkapRSThe mahIyate 78 ikSubhiH saMtatAM bhUmiM yavagodhUmasaMkulAm go'zvavAhana saMpUrNAM bAhuvIryasamArjitAm 79 nidhigarbhAM dadad bhUmiM sarvaratnaparicchadAm akSayAm*l labhate lokAn bhUmisatraM hi tasya tat 80 vidhUya kaluSaM sarvaM virajAH saMmataH satAm loke mahIyate sadbhir yo dadAti vasuMdharAm 81 yathApsu patitaH zakra tailabindur visarpati tathA bhUmikRtaM dAnaM sasye sasye visarpati 82 ye raNAgre mahIpAlAH zUrAH samitizobhanAH vadhyante 'bhimukhAH zakra brahmalokaM vrajanti te 83 nRtyagItaparA nAryo divyamAlyavibhUSitAH upatiSThanti devendra sadA bhUmipradaM divi 84 modate ca sukhaM svarge devagandharvapUjitaH yo dadAti mahIM samyag vidhineha dvijAtaye 85 zatam apsarasaz caiva divyamAlyavibhUSitAH upatiSThanti devendra sadA bhUmipradaM naram 86 zaGkhaM bhadrAsanaM chatraM varAzvA varavAraNAH bhUmipradAnAt puSpANi hiraNyanicayAs tathA 87 AjJA sadA pratihatA jayazabdo bhavaty atha bhUmidAnasya puSpANi phalaM svargaH puraMdara 88 hiraNyapuSpAz cauSadhyaH kuza kAJcanazADvalAH amRtaprasavAM bhUmiM prApnoti puruSo dadat 89 nAsti bhUmisamaM dAnaM nAsti mAtRsamo guruH nAsti satyasamo dharmo nAsti dAnasamo nidhiH 90 etad AGgirasAc chrutvA vAsavo vasudhAm imAm vasu ratnasamAkIrNAM dadAv AGgirase tadA 91 ya imaM zrAvayec chrAddhe bhUmidAnasya saMstavam na tasya rakSasAM bhAgo nAsurANAM bhavaty uta 92 akSayaM ca bhaved dattaM pitRbhyas tan na saMzayaH tasmAc chrAddheSv idaM vipra bhuJjataH zrAvayed dvijAn 93 ity eta sarvadAnAnAM zreSTham uktaM tavAnagha mayA bharatazArdUla kiM bhUyaH zrotum icchasi | | 1 [y] kAni dAnAni loke 'smin dAtukAmo mahIpatiH guNAdhikebhyo viprebhyo dadyAd bharatasattama 2 kena tuSyanti te sadyas tuSTAH kiM pradizanty uta zaMsa me tan mahAbAho phalaM puNyakRtaM mahat 3 dattaM kiM phalavad rAjann iha loke paratra ca bhavataH zrotum icchAmi tan me vistarato vada 4 [bh] imam arthaM purA pRSTo nArado deva darzanaH yad uktavAn asau tan me gadataH zRNu bhArata 5 [n] annam eva prazaMsanti devAH sarSigaNAH purA lokatantraM hi yajJAz ca sarvam anne pratiSThitam 6 annena sadRzaM dAnaM na bhUtaM na bhaviSyati tasmAd annaM vizeSeNa dAtum icchanti mAnavAH 7 annam UrjaH karaM loke prANAz cAnne pratiSThitAH annena dhAryate sarvaM vizvaM jagad idaM prabho 8 annAd gRhasthA loke 'smin bhikSavas tata eva ca annAt prabhavati prANaH pratyakSaM nAtra saMzayaH 9 kuTumbaM pIDayitvApi brAhmaNAya mahAtmane dAtavyaM bhikSave cAnnam Atmano bhUtim icchatA 10 brAhmaNAyAbhirUpAya yo dadyAd annam arthine nidadhAti nidhiM zreSThaM pAlalaukikam AtmanaH 11 zrAntam adhvani vartantaM vRddham arham upasthitam arcayed bhUtim anvicchan gRhastho gRham Agatam 12 krodham utpatitaM hitvA suzIlo vItamatsaraH annadaH prApnute rAjan divi ceha ca yat sukham 13 nAvamanyed abhigataM na praNudyAt kathaM cana api zvapAke zuni vA na dAnaM vipraNazyati 14 yo dadyAd aparikliSTam annam adhvani vartate zrAntAyAdRSTa pUrvAya sa mahad dharmam ApnuyAt 15 pitRRn devAn RSIn viprAn atithIMz ca janAdhipa yo naraH prINayaty annais tasya puNyaphalaM mahat 16 kRtvApi pApakaM karma yo dadyAd annam arthine brAhmaNAya vizeSeNa na sa pApena yujyate 17 brAhmaNeSv akSayaM dAnam annaM zUdre mahAphalam annadAnaM ca zUdre ca brAhmaNe ca viziSyate 18 na pRcched gotra caraNaM svAdhyAyaM dezam eva vA bhikSito brAhmaNeneha janma vAnnaM prayAcitaH 19 annadasyAnna vRkSAz ca sarvakAmaphalAnvitAH bhavantIhAtha vAmutra nRpate nAtra saMzayaH 20 AzaMsante hi pitaraH suvRSTim iva karSakAH asmAkam api putro vA pautro vAnnaM pradAsyati 21 brAhmaNo hi mahad bhUtaM svayaM dehIti yAcate akAmo vA sa kAmo vA dattvA puNyam avApnuyAt 22 brAhmaNaH sarvabhUtAnAm atithiH prasRtAgra bhuj viprA yam abhigacchanti bhikSamANA gRhaM sadA 23 satkRtAz ca nivartante tad atIva pravardhate mahAbhoge kule janma pretya prApnoti bhArata 24 datvA tv annaM naro loke tathA sthAnam anuttamam mRSTamRSTAnna dAyI tu svarge vasati satkRtaH 25 annaM prANA narANAM hi sarvam anne pratiSThitam annadaH pazumAn putrI dhanavAn bhogavAn api 26 prANavAMz cApi bhavati rUpavAMz ca tathA nRpa annadaH prANado loke sarvadaH procyate tu saH 27 annaM hi dattvAtithaye brAhmaNAya yathAvidhi pradAtA sukham Apnoti devaiz cApy abhipUjyate 28 brAhmaNo hi mahad bhUtaM kSetraM carati pAdavat upyate tatra yad bIjaM tad dhi puNyaphalaM mahat 29 pratyakSaM prItijananaM bhoktRdAtror bhavaty uta sarvANy anyAni dAnAni parokSaphalavanty uta 30 annAd dhi prasavaM viddhi ratim annAd dhi bhArata dharmArthAv annato viddhi roganAzaM tathAnnataH 31 annaM hy amRtam ity Aha purAkalpe prajApatiH annaM bhuvaM divaM khaM ca sarvam anne pratiSThitam 32 annapraNAze bhidyante zarIre paJca dhAtavaH balaM balavato 'pIha praNazyaty annahAnitaH 33 AvAhAz ca vivAhAz ca yajJAz cAnnam Rte tathA na vartante narazreSTha brahma cAtra pralIyate 34 annataH sarvam etad dhi yat kiM cit sthANujaGgamam triSu lokeSu dharmArtham annaM deyam ato budhaiH 35 annadasya manuSyasya balam ojo yazaH sukham kIrtiz ca vardhate vazvat triSu lokeSu pArthiva 36 megheSv ambhaH saMnidhatte prANAnAM pavanaH zivaH tac ca meghagataM vAri zakro varSati bhArata 37 Adatte ca rasaM bhaumam AdityaH svagabhastibhiH vAyur Adityatas tAMz ca rasAn devaH prajApatiH 38 tad yadA meghato vAri patitaM bhavati kSitau tadA vasumatI devI snigdhA bhavati bhArata 39 tataH sasyAni rohanti yena vartayate jagat mAMsamedo 'sthi zukrANAM prAdurbhAvas tataH punaH 40 saMbhavanti tataH zukrAt prANinaH pRthivIpate agnISomau hi tac chukraM prajanaH puSyataz ca ha 41 evam annaM ca sUryaz ca pavanaH zukram eva ca eka eva smRto rAzir yato bhUtAni jajJire 42 prANAn dadAti bhUtAnAM tejaz ca bharatarSabha gRham abhyAgatAyAzu yo dadyAd annam arthine 43 [bh] nAradenaivam ukto 'ham adAm annaM sadA nRpa anasUyus tvam apy annaM tasmAd dehi gatajvaraH 44 dattvAnnaM vidhivad rAjan viprebhyas tvam api prabho yathAvad anurUpebhyas tataH svargam avApsyasi 45 annadAnAM hi ye lokAs tAMs tvaM zRNu narAdhipa bhavanAni prakAzante divi teSAM mahAtmanAm nAnA saMsthAna rUpANi nAnA stambhAnvitAni ca 46 candramaNDalazubhrANi kiGkiNIjAlavanti ca taruNAdityavarNAni sthAvarANi carANi ca 47 anekazatabhaumAni sAntarjala vanAni ca vaiDUryArka prakAzAni raupya rukmamayAni ca 48 sarvakAmaphalAz cApi vRkSA bhavanasaMsthitAH vApyo vIthyaH sabhAH kUpA dIrghikAz caiva sarvazaH 49 ghoSavanti ca yAnAni yuktAny atha sahasrazaH bhakSyabhojya mayAH zailA vAsAMsy AbharaNAni ca 50 kSIraM sravantyaH saritas tathA caivAnna parvatAH prAsAdAH pANDurAbhrAbhAH zayyAz ca kanakojjvalAH tAn annadAH prapadyante tasmAd annaprado bhava 51 ete lokAH puNyakRtAm annadAnAM mahAtmanAm tasmAd annaM vizeSeNa dAtavyaM mAnavair bhuvi | | 1 [y] zrutaM me bhavato vAkyam annadAnasya yo vidhiH nakSatr ayogasyedAnIM dAnakalpaM bravIhi me 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam devakyAz caiva saMvAdaM devarSer nAradasya ca 3 dvArakAm anusaMprAptaM nAradaM deva darzanam papracchainaM tataH praznaM devakI dharmadarzinI 4 tasyAH saMpRcchamAnAyA devarSir nAradas tadA AcaSTa vidhivat sarvaM yat tac chRNu vizAM pate 5 [n] kRttikAsu mahAbhAge pAyasena sa sarpiSA saMtarpya brAhmaNAn sAdhUm*l lokAn Apnoty anuttamAn 6 rohiNyAM prathitair mAMsair mASair annena sarpiSA payo 'nupAnaM dAtavyam AnRNyArthaM dvijAtaye 7 dogdhrIM dattvA sa vatsAM tu nakSatre somadaivate gacchanti mAnuSAl lokAt svargalokam anuttamam 8 ArdrAyAM kRsaraM dattvA tailamiSram upoSitaH naras tarati durgANi kSura dhArAMz ca parvatAn 9 apUpAn punarvasau dattvA tathaivAnnAni zobhane yazasvI rUpasaMpanno bahv anne jAyate kule 10 puSye tu kanakaM dattvA kRtaM cAkRtam eva ca anAlokeSu lokeSu somavat sa virAjate 11 AzleSAyAM tu yo rUpyam RSabhaM vA prayacchati sa sarvabhayanirmuktaH zAstravAn adhitiSThati 12 maghAsu tilapUrNAni vardhamAnAni mAnavaH pradAya putrapazumAn iha pretya ca modate 13 phalgunI pUrvasamaye brAhmaNAnAm upoSitaH bhakSAn phANita saMyuktAn dattvA saubhAgyam Rcchati 14 ghRtakSIrasamAyuktaM vidhivat SaSTikaudanam uttarA viSaye dattvA svargaloke mahIyate 15 yad yat pradIyate dAnam uttarA viSaye naraiH mahAphalam anantaM ca bhavatIti vinizcayaH 16 haste hastirathaM dattvA caturyuktam upoSitaH prApnoti paramAm*l lokAn puNyakAmasamanvitAn 17 citrAyAm RSabhaM dattvA puNyAn gandhAMz ca bhArata caraty apsarasAM loke ramate nandane tathA 18 svAtAv atha dhanaM dattvA yad iSTatamam AtmanaH prApnoti lokAn sa zubhAn iha caiva mahad yazaH 19 vizAkhAyAm anaDvAhaM dhenuM dattvA ca dugdhadAm sa prAsaGgaM ca zakaTaM sa dhAnyaM vastrasaMyutam 20 pitRRn devAMz ca prINAti pretya cAnantyam aznute na ca durgANy avApnoti svargalokaM ca gacchati 21 dattvA yathoktaM viprebhyo vRttim iSTAM sa vindati narakAdIMz ca saMklezAn nApnotIti vinizcayaH 22 anurAdhAsu prAvAraM vastrAntaram upoSitaH dattvA yugazataM cApi naraH svarge mahIyate 23 kAlazAkaM tu viprebhyo dattvA martyaH sa mUlakam jyeSThAyAm Rddhim iSTAM vai gatim iSTAM ca vindati 24 mUle mUlaphalaM dattvA brAhmaNebhyaH samAhitaH pitRRn prINayate cApi gatim iSTAM ca gacchati 25 atha pUrvAsv aSADhAsu dadhi pAtrANy upoSitaH kulavRttopasaMpanne brAhmaNe vedapArage pradAya jAyate pretya kule subahu gokule 26 udamanthaM sa sarpiSkaM prabhUtamadhu phANitam dattvottarAsv ASADhAsu sarvakAmAn avApnuyAt 27 dugdhaM tv abhijite yoge dattvA madhu ghRtAplutam dharmanityo manISibhyaH svargaloke mahIyate 28 zravaNe kambalaM dattvA vastrAntaritam eva ca zvetena yAti yAnena sarvalokAn asaMvRtAn 29 goprayuktaM dhaniSThAsu yAnaM dattvA samAhitaH vastrarazmi dharaM sadyaH pretya rAjyaM prapadyate 30 gandhAJ zatabhiSag yoge dattvA sAguru candanAn prApnoty apsarasAM lokAn pretya gandhAMz ca zAzvatAn 31 pUrvabhAdrapadA yoge rAjamASAn pradAya tu sarvabhakSa phalopetaH sa vai pretya sukhI bhavet 32 aurabhram uttarA yoge yas tu mAMsaM prayacchati sa pitRRn prINayati vai pretya cAnantyam aznute 33 kAMsyopadohanAM dhenuM revatyAM yaH prayacchati sA pretya kAmAn AdAya dAtAram upatiSThati 34 ratham azvasamAyuktaM dattvAzvinyAM narottamaH hastyazvarathasaMpanne varcasvI jAyate kule 35 bharaNISu dvijAtibhyas tiladhenuM pradAya vai gAH suprabhUtAH prApnoti naraH pretya yazas tathA 36 [bh] ity eSa lakSaNoddezaH prokto nakSatrayogataH devakyA nAradeneha sA snuSAbhyo 'bravId idam | | 1 [bh] sarvAn kAmAn prayacchanti ye prayacchanti kAJcanam ity evaM bhagavAn atriH pitAmahasuto 'bravIt 2 pavitraM zucy athAyuSyaM pitRRNAm akSayaM ca tat suvarNaM manujendreNa harizcandreNa kIrtitam 3 pAnIya dAnaM paramaM dAnAnAM manur abravIt tasmAd vApIz ca kUpAMz ca taDAgAni ca khAnayet 4 ardhaM pApasya harati puruSasyeha karmaNaH kUpaH pravRtta pAnIyaH supravRttaz ca nityazaH 5 sarvaM tArayate vaMzaM yasya khAte jalAzaye gAvaH pibanti viprAz ca sAdhavaz ca narAH sadA 6 nidAghakAle pAnIyaM yasya tiSThaty avAritam sa durgaM viSamaM kRcchraM na kadA cid avApnute 7 bRhaspater bhagavataH pUSNaz caiva bhagasya ca azvinoz caiva vahnez ca prItir bhavati sarpiSA 8 paramaM bheSajaM hy etad yajJAnAm etad uttamam rasAnAm uttamaM caitat phalAnAM caitad uttamam 9 phalakAmo yazaH kAmaH puSTi kAmaz ca nityadA ghRtaM dadyAd dvijAtibhyaH puruSaH zucir AtmavAn 10 ghRtaM mAse Azvayuji viprebhyo yaH prayacchati tasmai prayacchato rUpaM prItau devAv ihAzvinau 11 pAyasaM sarpiSA mizraM dvijebhyo yaH prayacchati gRhaM tasya na rakSAMsi dharSayanti kadA cana 12 pipAsayA na mriyate sopacchandaz ca dRzyate na prApnuyAc ca vyasanaM karakAn yaH prayacchati 13 prayato brAhmaNAgrebhyaH zraddhayA parayA yutaH upasparzana SaDbhAgaM labhate puruSaH sadA 14 yaH sAdhanArthaM kASThAni brAhmaNebhyaH prayacchati pratApArthaM ca rAjendra vRttavadbhyaH sadA naraH 15 sidhyanty arthAH sadA tasya kAryANi vividhAni ca upary upari zatrUNAM vapuSA dIpyate ca saH 16 bhagavAMz cAsya suprIto vahnir bhavati nityazaH na taM tyajante pazavaH saMgrAme ca jayaty api 17 putrAJ zriyaM ca labhate yaz chatraM saMprayacchati cakSur vyAdhiM na labhate yajJabhAgam athAznute 18 nidAghakAle varSe vA yaz chatraM saMprayacchati nAsya kaz cin mano dAhaH kadA cid api jAyate kRcchrAt sa viSamAc caiva vipra mokSam avApnute 19 pradAnaM sarvadAnAnAM zakaTasya viziSyate evam Aha mahAbhAgaH zANDilyo bhagavAn RSiH | | 1 [y] dahyamAnAya viprAya yaH prayacchaty upAnahau yat phalaM tasya bhavati tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] upAnahau prayacched yo brAhmaNebhyo samAhitaH mardate kanakAn sarvAn viSamAn nistaraty api sa zatrUNAm upari ca saMtiSThati yudhiSThira 3 yAnaM cAzvatarI yuktaM tasya zubhraM vizAM pate upatiSThati kaunteya rUpyakAJcanabhUSaNam zakaTaM damya saMyuktaM dattaM bhavati caiva hi 4 [y] yat phalaM tiladAne ca bhUmidAne ca kIrtitam gopradAne 'nnadAne ca bhUyas tad brUhi kaurava 5 [bh] zRNuSva mama kaunteya tiladAnasya yat phalam nizamya ca yathAnyAyaM prayaccha kurusattama 6 pitRRNAM prathamaM bhojyaM tilAH sRSTAH svayambhuvA tiladAnena vai tasmAt pitRpakSaH pramodate 7 mAghamAse tilAn yas tu brAhmaNebhyaH prayacchati sarvasattvasamAkIrNaM narakaM sa na pazyati 8 sarvakAmaiH sa yajate yas tilair yajate pitRRn na cAkAmena dAtavyaM tilazrAddhaM kathaM cana 9 maharSeH kazyapasyaite gAtrebhyaH prasRtA tilAH tato divyaM gatA bhAvaM pradAneSu tilAH prabho 10 pauSTikA rUpadAz caiva tathA pApavinAzanAH tasmAt sarvapradAnebhyas tiladAnaM viziSyate 11 Apastambaz ca medhAvI zaGkhaz ca likhitas tathA maharSir gautamaz cApi tiladAnair divaM gatAH 12 tilahomaparA viprAH sarve saMyata maithunAH samA gavyena haviSA pravRttiSu ca saMsthitAH 13 sarveSAm eva dAnAnAM tiladAnaM paraM smRtam akSayaM sarvadAnAnAM tiladAnam ihocyate 14 utpanne ca purA havye kuzikarSiH paraMtapa tilair agnitrayaM hutvA prAptavAn gatim uttamAm 15 iti proktaM kuruzreSTha tiladAnam anuttamam vidhAnaM yena vidhinA tilAnAm iha zasyate 16 ata UrdhvaM nibodhedaM devAnAM yaSTum icchatAm samAgamaM mahArAja brahmaNA vai svayambhuvA 17 devAH sametya brahmANaM bhUmibhAgaM yiyakSavaH zubhaM dezam ayAcanta yajema iti pArthiva 18 [devAh] bhagavaMs tvaM prabhur bhUmeH sarvasya tridivasya ca yajemahi mahAbhAga yajJaM bhavad anujJayA nAnanujJAta bhUmir hi yajJasya phalam aznute 19 tvaM hi sarvasya jagataH sthAvarasya carasya ca prabhur bhavasi tasmAt tvaM samanujJAtum arhasi 20 [brahmA] dadAmi medinI bhAgaM bhavadbhyo 'haM surarSabhAH yasmin deze kariSyadhvaM yajJaM kAzyapanandanAH 21 [devAh] bhagavan kRtakAmAH smo yakSyAmas tv AptadakSiNaiH imaM tu dezaM munayaH paryupAsanta nityadA 22 [bh] tato 'gasyaz ca kaNvaz ca bhRgur atrir vRSA kapiH asito devalaz caiva devayajJam upAgaman 23 tato devA mahAtmAna Ijire yajJam acyuta tathA samApayAm Asur yathAkAlaM surarSabhAH 24 ta iSTayajJAs tridazA himavaty acalottame SaSTham aMzaM kratos tasya bhUmidAnaM pracakrire 25 prAdeza mAtraM bhUmes tu yo dadyAd anupaskRtam na sIdati sa kRcchreSu na ca durgANy avApnute 26 zItavAtAtapa sahAM gRhabhUmiM susaMskRtAm pradAya suralokasthaH puNyAnte 'pi na cAlyate 27 mudito vasate prAjJaH zakreNa saha pArthiva ratizraya pradAtA ca so 'pi svarge mahIyate 28 adhyApaka kule jAtaH zrotriyo niyatendriyaH gRhe yasya vaset tuSTaH pradhAnaM lokam aznute 29 tathA gavArthe zaraNaM zItavarSasahaM mahat A saptamaM tArayati kulaM bharatasattama 30 kSetrabhUmiM dadal loke putra zriyam avApnuyAt ratnabhUmiM pradattvA tu kulavaMzaM vivardhayet 31 na coSarAM na nirdagdhAM mahIM dadyAt kathaM cana na zmazAnaparItAM ca na ca pApaniSevitAm 32 pArakye bhUmideze tu pitRRNAM nirpavet tu yaH tad bhUmisvAmi pitRbhiH zrAdha karma vihanyate 33 tasmAt krIvA mahIM dadyAt svalpAm api vicakSaNaH piMDaH pitRbhyo datto vai tasyAM bhavati zAzvataH 34 aTavI parvatAz caiva nadItIrthAni yAni ca sarANy asvAmikAny Ahur na hi tatra parigrahaH 35 ity etad bhUmidAnasya phalam uktaM vizAM pate ataH paraM tu godAnaM kIrtayiSyAmi te 'nagha 36 gAvo 'dhikAs tapasvibhyo yasmAt sarvebhya eva ca tasmAn mahezvaro devas tapas tAbhiH samAsthitaH 37 brahmaloke vasanty etAH somena saha bhArata AsAM brahmarSayaH siddhAH prArthayanti parAM gatim 38 payasA haviSA dadhnA zakRtApy atha carmaNA asthibhiz copakurvanti zRGgair vAlaiz ca bhArata 39 nAsAM zItAtapau syAtAM sadaitAH karma kurvate na varSaM viSamaM vApi duHkham AsAM bhavaty uta 40 brAhmaNaiH sahitA yAnti tasmAt parataraM padam ekaM gobrAhmaNaM tasmAt pravadanti manISiNaH 41 ranti devasya yajJe tAH pazutvenopakalpitAH tataz carmaNvatI rAjan gocarmabhyaH pravartitA 42 pazutvAc ca vinirmuktAH pradAnAyopakalpitAH tA imA vipramukhyebhyo yo dadAti mahIpate nistared ApadaM kRcchrAM viSamastho 'pi pArthiva 43 gavAM sahasradaH pretya narakaM na prapazyati sarvatra vijayaM cApi labhate manujAdhipa 44 amRtaM vai gavAM kSIram ity Aha tridazAdhipaH tasmAd dadAti yo dhenum amRtaM sa prayacchati 45 agnInAm avyayaM hy etad dhaumyaM veda vido viduH tasmAd dadAti yo dhenuM sa haumyaM saMprayacchati 46 svargo vai mUrtimAn eSa vRSabhaM yo gavAM patim vipre guNayute dadyAt sa vai svarge mahIyate 47 prANA vai prANinAm ete procyante bharatarSabha tasmAd dadAti yo dhenuM prANAn vai sa prayacchati 48 gAvaH zaraNyA bhUtAnAm iti veda vido viduH tasmAd dadAti yo dhenuM zaraNaM saMprayacchati 49 na vadhArthaM pradAtavyA na kInAze na nAstike gojIvine na dAtavyA tathA gauH puruSarSabha 50 dadAti tAdRzAnAM vai naro gAH pApakarmaNAm akSayaM narakaM yAtIty evam Ahur manISiNaH 51 na kRzAM pApavatsAM vA vandhyAM rogAnvitAM tathA na vyaGgAM na parizrAntAM dadyAd gAM brAhmaNAya vai 52 daza gosahasradaH samyak zakreNa saha modate akSayAm*l labhate lokAn naraH zatasahasradaH 53 ity etad gopradAnaM ca tiladAnaM ca kIrtitam tathA bhUmipradAnaM ca zRNuSvAnne ca bhArata 54 annadAnaM pradhAnaM hi kaunteya paricakSate annasya hi pradanena rantidevo divaM gataH // svAyambhuvaM mahAbhAgaM sa pazyati narAdhipa 55 na hiraNyair na vAsobhir nAzvadAnena bhArata prApnuvanti narAH zreyo yathehAnna pradAH prabho 56 annaM vai paramaM dravyam annaM zrIz ca parA matA annAt prANaH prabhavati tejo vIryaM balaM tathA 57 sadbhyo dadAti yaz cAnnaM sadaikAgra manA naraH na sa durgANy avApnotIty evam Aha parAzaraH 58 arcayitvA yathAnyAyaM devebhyo 'nnaM nivedayet yadanno hi naro rAjaMs tadannAs tasya devatAH 59 kaumudyAM zuklapakSe tu yo 'nnadAnaM karoty uta 60 sa saMtarati durgANi pretya cAnantyam aznute 61 abhuktvAtithaye cAnnaM prayacched yaH samAhitaH sa vai brahma vidAM lokAn prApnuyAd bharatarSabha 62 sukRcchrAm ApadaM prAptaz cAnnadaH puruSas taret pApaM tarati caiveha duSkRtaM cApakarSati 63 ity etad annadAnasya tiladAnasya caiva ha bhUmidAnasya ca phalaM godAnasya ca kIrtitam | | 1 [y] zrutaM dAnaphalaM tAta yat tvayA parikIrtitam annaM tu te vizeSeNa prazastam iha bhArata 2 pAnIya dAnaM paramaM kathaM ceha mahAphalam ity etac chrotum icchAmi vistareNa pitAmaha 3 [bh] hanta te vartayiSyAmi yathAvad bharatarSabha gadatas tan mamAdhyeha zRNu satyaparAkrama pAnIya dAnAt prabhRti sarvaM vakSyAmi te 'nagha 4 yadannaM yac ca pAnIyaM saMpradAyAznute naraH na tasmAt paramaM dAnaM kiM cid astIti me matiH 5 annAt prANabhRtas tAta pravartante hi sarvazaH tasmAd annaM paraM loke sarvadAneSu kathyate 6 annAd balaM ca tejaz ca prANinAM vardhate sadA annadAnam atas tasmAc chreSTham Aha prajApatiH 7 sAvitryA hy api kaunteya zrutaM te vacanaM zubham yataz caitad yathA caitad deva satre mahAmate 8 anne datte nareNeha prANA dattA bhavanty uta prANadAnAd dhi paramaM na dAnam iha vidyate 9 zrutaM hi te mahAbAho lomazasyApi tad vacaH prANAn dattvA kapotAya yat prAptaM zivinA purA 10 tAM gatiM labhate dattvA dvijasyAnnaM vizAM pate gatiM viziSTAM gacchanti prANadA iti naH zrutam 11 annaM cApi prabhavati pAnIyAt kurusattama nIra jAtena hi vinA na kiM cit saMpravartate 12 nIra jAtaz ca bhagavAn somo grahagaNezvaraH amRtaM ca sudhA caiva svAhA caiva vaSaT tathA 13 annauSadhyo mahArAja vIrudhaz ca jalodbhavAH yataH prANabhRtAM prANAH saMbhavanti vizAM pate 14 devAnAm amRtaM cAnnaM nAgAnAM ca sudhA tathA pitRRNAM ca svadhA proktA pazUnAM cApi vIrudhaH 15 annam eva manuSyANAM prANAn Ahur manISiNaH tac ca sarvaM naravyAghra pAnIyAt saMpravartate 16 tasmAt pANIya dAnAd vai na paraM vidyate kva cit tacca dadyAn naro nityaM ya icched bhUtim AtmanaH 17 dhanyaM yazasyam AyuSyaM jaladAnaM vizAM pate zatrUMz cApy adhi kaunteya sadA tiSThati toyadaH 18 sarvakAmAn avApnoti kIrtiM caiveha zAzvatIm pretya cAnantyam Apnoti pApebhyaz ca pramucyate 19 toyado manujavyAghrasvargaM gatvA mahAdyute akSayAn samavApnoti lokAn ity abravIn manuH | | 1 [y] tilAnAM kIdRzaM dAnam atha dIpasya caiva ha annAnAM vAsasAM caiva bhUya eva bravIhi me 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam brAhmaNasya ca saMvAdaM yamasya ca yudhiSThira 3 madhyadeze mahAn grAmo brAhmaNAnAM babhUva ha gaGgAyamunayor madhye yAmunasya girer adhaH 4 parNazAleti vikhyAto ramaNIyo narAdhipa vidvAMsas tatra bhUyiSThA brAhmaNAz cAvasaMs tadA 5 atha prAha yamaH kaM cit puruSaM kRSNavAsasam raktAkSam UrdhvaromANaM kAkajaGghAkSi nAsikam 6 gaccha tvaM brAhmaNa grAmaM tato gatvA tam Anaya agastyaM gotrataz cApi nAmataz cApi zarmiNam 7 zame niviSTaM vidvAMsam adhyApakam anAdRtam mA cAnyam AnayethAs tvaM sa gotraM tasya pArzvataH 8 sa hi tAdRg guNas tena tulyo 'dhyayana janmanA apatyeSu tathA vRtte samastenaiva dhImatA tam Anaya yathoddiSTaM pUjA kAryA hi tasya me 9 sa gatvA pratikUlaM tac cakAra yama zAsanam tam AkramyAnayAm Asa pratiSiddho yamena yaH 10 tasmai yamaH samutthAya pUjAM kRtvA ca vIryavAn provAca nIyatAm eSa so 'nya AnIyatAm iti 11 evam ukte tu vacane dharmarAjena sa dvijaH uvAca dharmarAjAnaM nirviNNo 'dhyayanena vai yo me kAlo bhavec cheSas taM vaseyam ihAcyuta 12 [yama] nAhaM kAlasya vihitaM prApnomIha kathaM cana yo hi dharmaM carati vai taM tu jAnAmi kevalam 13 gaccha vipra tvam adyaiva AlayaM svaM mahAdyute brUhi vA tvaM yathA svairaM karavANi kim ity uta 14 [br] yat tatra kRtvA sumahat puNyaM syAt tad bravIhi me sarvasya hi pramANaM tvaM trailokyasyApi sattama 15 [y] zRNu tattvena viprarSe pradAnavidhim uttamam tilAH paramakaM dAnaM puNyaM caiveha zAzvatam 16 tilAz ca saMpradAtavyA yathAzakti dvijarSabha nityadAnAt sarvakAmAMs tilA nirvartayanty uta 17 tilAJ zrAddhe prazaMsanti dAnam etad dhyanuttamam tAn prayacchasva viprebhyo vidhidRSTena karmaNA 18 tilA bhakSayitavyAz ca sadA tv AlabhanaM ca taiH kAryaM satatam icchadbhiH zreyaH sarvAtmanA gRhe 19 tathApaH sarvadA deyAH peyAz caiva na saMzayaH puSkariNyas taDAgAni kUpAMz caivAtra khAnayet 20 etat sudurlabhataram iha loke dvijottama Apo nityaM pradeyAs te puNyaM hy etad anuttamam 21 prapAz ca kAryAH pAnArthaM nityaM te dvijasattama bhukte 'py atha pradeyaM te pAnIyaM vai vizeSataH 22 ity ukte sa tadA tena yamadUtena vai gRhAn nItaz cakAra ca tathA sarvaM tad yama zAsanam 23 nItvA taM yamadUto 'pi gRhItvA zarmiNaM tadA yayau sa dharmarAjAya nyavedayata cApi tam 24 taM dharmarAjo dharmajJaM pUjayitvA pratApavAn kRtvA ca saMvidaM tena visasarja yathAgatam 25 tasyApi ca yamaH sarvam upadezaM cakAra ha pratyetya ca sa tat sarvaM cakAroktaM yamena tat 26 tathA prazaMsate dIpAn yamaH pitRhitepsayA tasmAd dIpaprado nityaM saMtArayati vai pitRRn 27 dAtavyAH satataM dIpAs tasmAd bharatasattama devAnAM ca pitRRNAM ca cakSuSy Aste matAH prabho 28 ratnadAnaM ca sumahat puNyam uktaM janAdhipa tAni vikrIya yajate brAhmaNo hy abhayaMkaraH 29 yad vai dadAti viprebhyo brAhmaNaH pratigRhya vai ubhayoH syAt tad akSayyaM dAtur AdAtur eva ca 30 yo dadAti sthitaH sthityAM tAdRzAya pratigraham ubhayor akSayaM dharmaM taM manuH prAha dharmavit 31 vAsasAM tu pradAnena svadAranirato naraH suvastraz ca suveSaz ca bhavatIty anuzuzruma 32 gAvaH suvarNaM ca tathA tilAz caivAnuvarNitAH bahuzaH puruSavyAghra veda prAmANya darzanAt 33 vivAhAMz caiva kurvIta putrAn utpAdayeta ca putralAbho hi kauravya sarvalAbhAd viziSyate | | 1 [y] bhUya eva kuruzreSTha dAnAnAM vidhim uttamam kathayasva mahAprAjJa bhUmidAnaM vizeSataH 2 pRthivIM kSatriyo dadyAd brAhmaNas tAM svakarmaNA vidhivat pratigRhNIyAn na tv anyo dAtum arhati 3 sarvavarNais tu yac chakyaM pradAtuM phalakAGkSibhiH vede vA yat samAmnAtaM tan me vyAkhyAtum arhasi 4 [bh] tulyanAmAni deyAni trINi tulyaphalAni ca sarvakAmaphalAnIha gAvaH pRthvI sarasvatI 5 yo brUyAc cApi ziSyAya dharmyAM brAhmIM sarasvatIm pRthivI gopradAnAbhyAM sa tulyaM phalam aznute 6 tathaiva gAH prazaMsanti na ca deyaM tataH param saMnikRSTaphalAs tA hi laghv arthAz ca yudhiSThira mAtaraH sarvabhUtAnAM gAvaH sarvasukhapradAH 7 vRddhim AkAGkSatA nityaM gAvaH kAryAH pradakSiNAH maGgalAyatanaM devyas tasmAt pUjyAH sadaiva hi 8 pracodanaM devakRtaM gavAM karmasu vartatAm pUrvam evAkSaraM nAnyad abhidheyaM kathaM cana 9 pracAre vA nipAne vA budho nodvejayeta gAH tRSitA hy abhivIkSantyo naraM hanyuH sa bAndhavam 10 pitRsadmAni satataM devatAyatanAni ca pUyante zakRtA yAsAM pUtaM kim adhikaM tataH 11 grAsa muSTiM paragave dadyAt saMvatsaraM tu yaH akRtvA svayam AhAraM vrataM tat sArvakAmikam 12 sa hi putrAn yazo'rthaM ca zriyaM cApy adhigacchati nAzayaty azubhaM caiva duHsvapnaM ca vyapohati 13 [y] deyAH kiM lakSaNA gAvaH kAz cApi parivarjayet kIdezAya pradAtavyA na deyAH kIdRzAya ca 14 [bH] asadvRttAya pApAya lubdhAyAnRta vAdine havyakavya vyapetAya na deyA gauH kathaM cana 15 bhikSave bahuputrAya zrotriyAyAhitAgnaye dattvA daza gavAM dAtA lokAn Apnoty anuttamAn 16 yaM caiva dharmaM kurute tasya puNyaphalaM ca yat sarvasyaivAMza bhAg dAtA tannimittaM pravRttayaH 17 yaz cainam utpAdayati yaz cainaM trAyate bhayAt yaz cAsya kurute vRttiM sarve te pitaras trayaH 18 kalmaSaM guruzuzrUSA hanti mAno mahad yazaH aputratAM trayaH putrA avRttiM daza dhenavaH 19 vedAntaniSThasya bahuzrutasya; prajJAna tRptasya jitaindriyasya ziSTasya dAntasya yatasya caiva; bhUteSu nityaM priyavAdinaz ca 20 yaH kSudbhayAd vai na vikarma kuryAn; mRdur dAntaz cAtitheyaz ca nityam vRttiM viprAyAtisRjeta tasmai; yas tulyazIlaz ca saputradAraH 21 zubhe pAtre ye guNA gopradAne; tAvAn doSo brAhmaNa svApahAre sarvAvasthaM brAhmaNa svApahAro; dArAz caiSAM dUrato varjanIyAH | | 1 [bh] atraiva kIrtyate sadbhir brAhmaNa svAbhimarzane nRgeNa sumahat kRcchraM yad avAptaM kurUdvaha 2 nivizantyAM purA pArtha dvAravatyAm iti zrutiH adezyata mahAkUpas tRNavIrut samAvRtaH 3 prayatnaM tatra kurvANAs tasmAt kUpAj jalArthinaH zrameNa mahatA yuktAs tasmiMs toye susaMvRte 4 dadRzus te mahAkAyaM kRkalAsam avasthitam tasya coddharaNe yatnam akurvaMs te sahasrazaH 5 pragrahaiz carma paTTaiz ca taM baddhvA parvatopamam nAzaknuvan samuddhartuM tato jagmur janArdanam 6 kham AvRtyoda pAnasya kRkalAsaH sthito mahAn tasya nAsti samuddhartety atha kRSNe nyavedayan 7 sa vAsudevena samuddhRtaz ca; pRSTaz ca kAmAn nijagAda rAjA nRgas tadAtmAnam atho nyavedayat; purAtanaM yajJasahasrayAjinam 8 tathA bruvANaM tu tam Aha mAhavaH; zubhaM tvayA karmakRtaM na pApakam kathaM bhavAn durgatim IdRzaM gato; narendra tad brUhi kim etad IdRzam 9 zataM sahasrANi zataM gavAM punaH; punaH zatAny aSTa zatAyutAni tvayA purA dattam itIha zuzruma; nRpa dvijebhyaH kva nu tadgataM tava 10 nRgas tato 'bravIt kRSNaM brAhmaNasyAgnihotriNaH proSitasya paribhraSTA gaur ekA mama godhane 11 gavAM sahasre saMkhyAtA tadA sA pazupair mama sA brAhmaNAya me dattA pretyArtham abhikAGkSatA 12 apazyat parimArgaMz ca tAM yAM paragRhe dvijaH mameyam iti covAca brAhmaNo yasya sAbhavat 13 tAv ubhau samanuprAptau vivadantau bhRzajvarau bhavAn dAtA bhavAn hartety atha tau mAM tadocatuH 14 zatena zatasaMkhyena gavAM vinimayena vai yAce pratigrahItAraM sa tu mAm abravId idam 15 dezakAlopasaMpannA dogdhrI kSAntAvivatsalA svAdu kSIrapradA dhanyA mama nityaM nivezane 16 kRzaM ca bharate yA gaur mama putram apastanam na sA zakyA mayA hAtum ity uktvA sa jagAma ha 17 tatas tam aparaM vipraM yAce vinimayena vai gavAM zatasahasraM vai tat kRte gRhyatAm iti 18 [br] na rAjJAM pratigRhNAmi zakto 'haM svasya mArgaNe saiva gaur dIyatAM zIghraM mameti madhusUdana 19 rukmam azvAMz ca dadato rajataM syandanAMs tathA na jagrAha yayau cApi tadA sa brAhmaNarSabhaH 20 etasminn eva kAle tu coditaH kAladharmaNA pitRlokam ahaM prApya dharmarAjam upAgamam 21 yamas tu pUjayitvA mAM tato vacanam abravIt nAntaH saMkhyAyate rAjaMs tava puNyasya karmaNaH 22 asti caiva kRtaM pApam ajJAnAt tad api tvayA carasva pApaM pazcAd vA pUrvaM vA tvaM yathecchasi 23 rakSitAsmIti coktaM te pratijJA cAnRtA tava brAhmaNa svasya cAdAnaM trividhas te vyatikramaH 24 pUrvaM kRcchraM cariSye 'haM pazcAc chubham iti prabho dharmarAjaM bruvann evaM patito 'smi mahItale 25 azrauSaM pracyutaz cAhaM yamasyoccaiH prabhASataH vAsudevaH samuddhartA bhavitA te janArdanaH 26 pUrNe varSasahasrAnte kSINe karmaNi duSkRte prApsyase zAzvatAm*l lokAJ jitAn svenaiva karmaNA 27 kUpe ''tmAnam adhaHzIrSam apazyaM patitaM ca ha tiryagyonim anuprAptaM na tu mAm ajahAt smRtiH 28 tvayA tu tArito 'smy adya kim anyatra tapobalAt anujAnIhi mAM kRSNa gaccheyaM divam adya vai 29 anujJAtaH sa kRSNena namaskRtya janArdanam vimAnaM divyam AsthAya yayau divam ariMdama 30 tatas tasmin divaM prApte nRge bharatasattama vAsudeva imaM zlokaM jagAda kurunandana 31 brAhmaNa svaM na hartavyaM puruSeNa vijAnatA brAhmaNa svaM hRtaM hanti nRgaM brAhmaNa gaur iva 32 satAM samAgamaH sadbhir nAphalaH pArtha vidyate vimuktaM narakAt pazya nRgaM sAdhu samAgamAt 33 pradAnaM phalavat tatra drohas tatra tathAphalaH apacAraM gavAM tasmAd varjayeta yudhiSThira | | 1 dattAnAM phalasaMprAptiM gavAM prabrUhi me 'nagha vistareNa mahAbAho na hi tRpyAmi kathyatAm 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam RSer uddAlaker vAkyaM nAciketasya cobhayoH 3 RSir uddAlakir dIkSAm upagamya tataH sutam tvaM mAm upacarasveti nAciketam abhASata samApte niyame tasmin maharSiH putram abravIt 4 upasparzana saktasya svAkhyAya niratasya ca idhmA darbhAH sumanasaH kalazaz cAbhito jalam vismRtaM me tad AdAya nadItIrAd ihAvraja 5 gatvAnavApya tat sarvaM nadIvegasamAplutam na pazyAmi tad ity evaM pitaraM so 'bravIn muniH 6 kSutpipAsA zramAviSTo munir uddAlakis tadA yamaM pazyeti taM putram azapat sa mahAtapAH 7 tathA sa pitrAbhihato vAgvajreNa kRtAJjaliH prasIdeti bruvann eva gatasattvo 'patad bhuvi 8 nAciketaM pitA dRSTvA patitaM duHkhamUrchitaH kiM mayA kRtam ity uktvA nipapAta mahItale 9 tasya duHkhaparItasya svaM putram upagUhata vyatItaM tad ahaH zeSaM sA cogrA tatra zarvarI 10 pitryeNAzru prapAtena nAciketaH kurUdvaha prAspandac chayane kauzye vRSTyA sasyam ivAplutam 11 sa paryapRcchat taM putraM zlAghyaM pratyAgataM punaH divyair gandhaiH samAdigdhaM kSINasvapnam ivotthitam 12 api putra jitA lokAH zubhAs te svena karmaNA diSTyA cAsi punaH prApto na hi te mAnuSaM vapuH 13 pratyakSadarzI sarvasya pitrA pRSTo mahAtmanA anvarthaM taM pitur madhye maharSINAM nyavedayat 14 kurvan bhavac chAsanam Azu yAto; hy ahaM vizAlAM ruciraprabhAvAm vaivasvatIM prApya sabAm apazyaM; sahasrazo yojanahaima bhaumAm 15 dRSTvaiva mAm abhimukham ApatantaM; gRhaM nivedyAsanam Adideza vaivasvato 'rghyAdibhir arhaNaiz ca; bhavat kRte pUjayAm Asa mAM saH 16 tatas tv ahaM taM zanakair avocaM; vRtaM sadasyair abhipUjyamAnam prApto 'smi te viSayaM dharmarAja; lokAn arhe yAn sma tAn me vidhatsva 17 yamo 'bravIn mAM na mRto 'si saumya; yamaM pazyety Aha tu tvAM tapasvI pitA pradIptAgnisamAnatejA; na tac chakyam anRtaM vipra kartum 18 deSTas te 'haM pratigacchasva tAta; zocaty asau tava dehasya kartA dadAmi kiM cApi manaH praNItaM; priyAtithe tava kAmAn vRNISva 19 tenaivam uktas tam ahaM pratyavocaM; prApto 'smi te viSayaM durnivartyam icchAmy ahaM puNyakRtAM samRddhAm*l; lokAn draSTuM yadi te 'haM varArhaH 20 yAnaM samAropya tu mAM sa devo; vAhair yuktaM suprabhaM bhAnumantam saMdarzayAm Asa tadA sma lokAn; sarvAMs tadA puNyakRtAM dvijendra 21 apazyaM tatra vezmAni taijasAni kRtAtmanAm nAnA saMsthAna rUpANi sarvaratnamayAni ca 22 candramaNDalazubhrANi kiGkiNIjAlavanti ca anekazatabhaumAni sAntar jalavanAni ca 23 vaiDUryArka prakAzAni rUpyarukmamayAni ca taruNAdityavarNAni sthAvarANi carANi ca 24 bhakSyabhojyamayAJ zailAn vAsAMsi zayanAni ca sarvakAmaphalAMz caiva vRkSAn bhavanasaMsthitAn 25 nadyo vIthyaH sabhA vApI dIrghikAz caiva sarvazaH ghoSavanti ca yAnAni yuktAny eva sahasrazaH 26 kSIrasravA vai sarito girIMz ca; sarpis tathA vimalaM cApi toyam vaivasvatasyAnumatAMz ca dezAn; adRSTapUrvAn subahUn apazyam 27 sarvaM dRSTvA tad ahaM dharmarAjam; avocaM vai prabhaviSNuM purANam kSIrasyaitAH sarpiSaz caiva nadyaH; zazvat srotAH kasya bhojyAH pradiSTAH 28 yamo 'bravId viddhi bhojyAs tvam etA; ye dAtAraH sAdhavo gorasAnAm anye lokAH zAzvatA vItazokAH; samAkIrNA gopradAne ratAnAm 29 na tv evAsAM dAnamAtraM prazastaM; pAtraM kAlo govizeSo vidhiz ca jJAtvA deyA vipra gavAntaraM hi; duHkhaM jJAtuM pAvakAdityabhUtam 30 svAdhyAyADhyo yo 'timAtraM tapasvI; vaitAnastho brAhmaNaH pAtram AsAm kRcchrotsRSTAH poSaNAbhyAgatAz ca; dvArair etair govizeSAH prazastAH 31 tisro rAtrIr adbhir upoSya bhUmau; tRptA gAvas tarpitebhyaH pradeyAH vatsaiH prItAH suprajAH sopacArAs; tryahaM dattvA gorasair vartitavyam 32 dattvA dhenuM suvratAM kAMsyadohAM; kalyANa vatsAm apalAyinIM ca yAvanti lomAni bhavanti tasyAs; tAvad varSANy aznute svargalokam 33 tathAnaDvAhaM brAhmaNAya pradAya; dAntaM dhuryaM balavantaM yuvAnam kulAnujIvaM vIryavantaM bRhantaM; bhuGkte lokAn saMmitAn dhenudasya 34 goSu kSAntaM gozaraNyaM kRtajJaM; vRtti glAnaM tAdRzaM pAtram AhuH vRtti glAne saMbhrame vA mahArthe; kRSyarthe vA homahetoH prasUtyAm 35 gurvarthe vA bAla puSTyAbhiSaGgAd; gAvo dAtuM dezakAlo 'viziSTaH antarjAtAH sukraya jJAnalabdhAH; prANakrItA nirjitAz caudakAz ca 36 [naciketas] zrutvA vaivasvatavacas tam ahaM punar abruvam agomI gopradAtRRNAM kathaM lokAn nigacchati 37 tato yamo 'bravId dhImAn gopradAne parAM gatim gopradAnAnukalpaM tu gAm Rte santi gopradAH 38 alAbhe yo gavAM dadyAd ghRtadhenuM yatavrataH tasyaitA ghRtavAhinyaH kSarante vatsalA iva 39 ghRtAlAbhe ca yo dadyAt tiladhenuM yatavrataH sa durgAt tArito dhenvA kSIranadyAM pramodate 40 tilAlAbhe ca yo dadyAj jaladhenuM yatavrataH sa kAmapravahAM zItAM nadIm etAm upAznute 41 evamAdIni me tatra dharmarAjo nyadarzayat dRSTvA ca paramaM harSam avApam aham acyuta 42 nivedaye cApi priyaM bhavatsu; kratur mahAn alpadhanapracAraH prApto mayA tAta sa matprasUtaH; prapatsyate veda vidhipravRttaH 43 zApo hy ayaM bhavato 'nugrahAya; prApto mayA yatra dRSTo yamo me dAnavyuSTiM tatra dRSTvA mahArthAM; niHsaMdigdhaM dAnadharmAMz cariSye 44 idaM ca mAm abravId dharmarAjaH; punaH punaH saMprahRSTo dvijarSe dAnena tAta prayato 'bhUH sadaiva; vizeSato gopradAnaM ca kuryAH 45 zuddho hy artho nAvamanyaH svadharmAt; pAtre deyaM dezakAlopapanne tasmAd gAvas te nityam eva pradeyA; mA bhUc ca te saMzayaH kaz cid atra 46 etAH purA adadan nityam eva; zAntAtmAno dAnapathe niviSTAH tapAMsy ugrANy apratizaGkamAnAs; te vai dAnaM pradaduz cApi zaktyA 47 kAle zaktyA matsaraM varjayitvA; zuddhAtmAnaH zraddhinaH puNyazIlAH dattvA taptvA lokam amuM prapannA; dedIpyante puNyazIlAz ca nAke 48 etad dAnaM nyAyalabdhaM dvijebhyaH; pAtre dattaM prApaNIyaM parIkSya kAmyASTamyAM vartitAvyaM dazAhaM; rasair gavAM zakRtA prasnavair vA 49 veda vratI syAd vRSabha pradAtA; vedAvAptir goyugasya pradAne tIrthAvAptir goprayukta pradAne; pApotsargaH kapilAyAH pradAne 50 gAm apy ekAM kapilAM saMpradAya; nyAyopetAM kalmaSAd vipramucyet gavAM rasAt paramaM nAsti kiM cid; gavAM dAnaM sumahat tad vadanti 51 gAvo lokAn dhArayanti kSarantyo; gAvaz cAnnaM saMjanayanti loke yas taj jAnan na gavAM hArdam eti; sa vai gantA nirayaM pApacetAH 52 yat te dAtuM gosahasraM zataM vA; zatArdhaM vA dazavA sAdhu vatsAH apy ekAM vA sAdhave brAhmaNAya; sAsyAmuSmin puNyatIrthA nadI vai 53 prAptyA puSTyA lokasaMrakSaNena; gAvas tulyAH sUryapAdaiH pRthivyAm zabdaz caikaH saMtatiz copabhogas; tasmAd godaH sUrya ivAbhibhAti 54 guruM ziSyo varayed gopradAne; sa vai vaktA niyataM svargadAtA vidhijJAnAM sumahAn eSa dharmo; vidhiM hy AdyaM vidhayaH saMzrayanti 55 etad dAnaM nyAyalabdhaM dvijebhyaH; pAtre dattvA prApayethAH parIkSya tvayy AzaMsanty amarA mAnavAz ca; vayaM cApi prasRte puNyazIlAH 56 ity ukto 'haM dharmarAjJA maharSe; dharmAtmAnaM zirasAbhipraNamya anujJAtas tena vaivasvatena; pratyAgamaM bhagavat pAdamUlam | | 1 [y] uktaM vai gopradAnaM te nAciketam RSiM prati mAhAtmyam api caivoktam uddezena gavAM prabho 2 nRgeNa ca yathA duHkham anubhUtaM mahAtmanA ekAparAdhAd ajJAnAt pitAmaha mahAmate 3 dvAravatyAM yathA cAsau nivizantyAM samuddhRtaH mokSahetur abhUt kRSNas tad apy avadhRtaM mayA 4 kiM tv asti mama saMdeho gavAM lokaM prati prabho tattvataH zrotum icchAmi godA yatra vizanty uta 5 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam yathApRcchat padmayonim etad eva zatakratuH 6 [Sakra] svarlokavAsinAM lakSmIm abhibhUya svayA tviSA golokavAsinaH pazye vrajataH saMzayo 'tra me 7 kIdRzA bhagavam*l lokA gavAM tad brUhi me 'nagha yAn Avasanti dAtAra etad icchAmi veditum 8 kIdRzAH kiM phalAH kaH svit paramas tatra vai guNaH kathaM ca puruSAs tatra gacchanti vigatajvarAH 9 kiyat kAlaM pradAnasya dAtA ca phalam aznute kathaM bahuvidhaM dAnaM syAd alpam api vA katham 10 bahvInAM kIdRzaM dAnam alpAnAM vApi kIdRzam adattvA gopradAH santi kena vA tac ca zaMsa me 11 kathaM ca bahu dAtA syAd alpadAtrA samaH prabho alpapradAtA bahudaH kathaM ca syAd ihezvara 12 kIdRzI dakSiNA caiva gopradAne viziSyate etat tathyena bhagavan mama zaMsitum arhasi | | 1 [br] yo 'yaM praznas tvayA pRSTo gopradAnAdhikAravAn nAsya praSTAsti loke 'smiMs tvatto 'nyo hi zatakrato 2 santi nAnAvidhA lokA yAMs tvaM zakra na pazyasi pazyAmi yAn ahaM lokAn ekapatnyaz ca yAH striyaH 3 karmabhiz cApi suzubhaiH suvratA RSayas tathA sa zarIrA hi tAn yAnti brAhmaNAH zubhavRttayaH 4 zarIranyAsa mokSeNa manasA nirmalena ca svapnabhUtAMz ca tAm*l lokAn pazyantIhApi suvrataH 5 te tu lokAH sahasrAkSa zRNu yAdRg guNAnvitAH na tatra kramate kAlo na jarA na ca pApakam tathAnyan nAzubhaM kiM cin na vyAdhis tatra na klamaH 6 yad yac ca gAvo manasA tasmin vAJchanti vAsava tat sarvaM prApayanti sma mama pratyakSadarzanAt kAmagAH kAmacAriNyaH kAmAt kAmAMz ca bhuJjate 7 vApyaH sarAMsi sarito vividhAni vanAni ca gRhANi parvatAz caiva yAvad dravyaM ca kiM cana 8 manojJaM sarvabhUtebhyaH sarvaM tatra pradRzyate IdRzAn viddhi tAm*l lokAn nAsti lokas tato 'dhikaH 9 tatra sarvasahAH kSAntA vatsalA guruvartinaH ahaMkArair virahitA yAnti zakra narottamAH 10 yaH sarvamAMsAni na bhakSayIta; pumAn sadA yAvad anyAya yuktaH mAtApitror arcitA satyayuktaH; zuzrUSitA brAhmaNAnAm anindyaH 11 akrodhano goSu tathA dvijeSu; dharme rato guruzuzrUSakaz ca yAvaj jIvaM satyavRtte rataz ca; dAne rato yaH kSamI cAparAdhe 12 mRdur dAnto devaparAyaNaz ca; sarvAtithiz cApi tathA dayAvAn IdRg guNo mAnavaH saMprayAti; lokaM gavAM zAzvataM cAvyayaM ca 13 na pAradArI pazyati lokam enaM; na vai gurughno na mRSA pralApI sadApavAdI brAhmaNaH zAntavedo; doSair anyair yaz ca yukto durAtmA 14 na mitra dhrun naikRtikaH kRtaghnaH; zaTho 'nRjur dharmavidveSakaz ca na brahmahA manasApi prapazyed; gavAM lokaM puNyakRtAM nivAsam 15 etat te sarvam AkhyAtaM naipuNena surezvara gopradAna ratAnAM tu phalaM zRNu zatakrato 16 dAyAdya labdhair arthair yo gAH krItvA saMprayacchati dharmArjita dhanakrItAn sa lokAn aznute 'kSayAn 17 yo vai dyUte dhanaM jitvA gAH krItvA saMprayacchati sa divyam ayutaM zakra varSANAM phalam aznute 18 dAyAdyA yasya vai gAvo nyAyapUrvair upArjitAH pradatAs tAH pradAtRRNAM saMbhavanty akSayA dhruvAH 19 pratigRhya ca yo dadyAd gAH suzuddhena cetasA tasyApIhAkSayAm*l lokAn dhruvAn viddhi zacIpate 20 janmaprabhRti satyaM ca yo brUyAn niyatendriyaH rugu dvija sahaH kSAntas tasya gobhiH samA gatiH 21 na jAtu brAhmaNo vAcyo yad avAcyaM zacIpate manasA goSu na druhyed govRttir go'nukampakaH 22 satye dharme ca niratas tasya zakra phalaM zRNu gosahasreNa samitA tasya dhenur bhavaty uta 23 kSatriyasya guNair ebhir anvitasya phalaM zRNu tasyApi zatatulyA gaur bhavatIti vinizcayaH 24 vaizyasyaite yadi guNAs tasya paJcAzataM bhavet zUdrasyApi vinItasya caturbhAgaphalaM smRtam 25 etac caivaM yo 'nutiSTheta yuktaH; satyena yukto guruzuzrUSayA ca dAntaH kSAnto devatArcI prazAntaH; zucir buddho dharmazIlo 'nahaMvAk 26 mahat phalaM prApnute sa dvijAya; dattvA dogdhrIM vidhinAnena dhenum nityaM dadyAd ekabhaktaH sadA ca; satye sthiro guruzuzrUSitA ca 27 veda dhyAyI goSu yo bhaktimAMz ca; nityaM dRSTvA yo 'bhinandeta gAz ca A jAtito yaz ca gavAM nameta; idaM phalaM zakra nibodha tasya 28 yat syAd iSTvA rAjasUye phalaM tu; yat syAd iSTvA bahunA kAJcanena etat tulyaM phalam asyAhur agryaM; sarve santas tv RSayo ye ca siddhAH 29 yo 'graM bhaktAn kiM cid aprAzya dadyAd; gobhyo nityaM govratI satyavAdI zAnto buddho gosahasrasya puNyaM; saMvatsareNApnuyAt puNyazIlaH 30 ya ekaM bhaktam aznIyAd dadyAd ekaM gavAM ca yat dazavarSANy anantAni govratI go'nukampakaH 31 ekenaiva ca bhaktena yaH krItvA gAM prayacchati yAvanti tasya proktAni divasAni zatakrato tAvac chatAnAM sa gavAM phalam Apnoti zAzvatam 32 brAhmaNasya phalaM hIdaM kSatriye 'bhihitaM zRNu paJca vArSikam etat tu kSatriyasya phalaM smRtam tato 'rdhena tu vaizyasya zUdro vaizyArdhataH smRtaH 33 yaz cAtmavikrayaM kRtvA gAH krItvA saMprayacchati yAvatIH sparzayed gA vai tAvat tu phalam aznute lomni lomni mahAbhAga lokAz cAsyAkSayAH smRtAH 34 saMgrAmeSv arjayitvA tu yo vai gAH saMprayacchati Atmavikraya tulyAs tAH zAzvatA viddhi kauzika 35 alAbhe yo gavAM dadyAt tiladhenuM yatavrataH durgAt sa tArito dhenvA kSIranadyAM pramodate 36 na tv evAsAM dAnamAtraM prazastaM; pAtraM kAlo govizeSo vidhiz ca kAlajJAnaM vipra gavAntaraM hi; duHkhaM jJAtuM pAvakAdityabhUtam 37 svAdhyAyADhyaM zuddhayoniM prazAntaM; vaitAnasthaM pApabhIruM kRtajJam goSu kSAntaM nAtitIkSNaM zaraNyaM vRtti; glAnaM tAdRzaM pAtram AhuH 38 vRtti glAne sIdati cAti mAtraM; kRSyarthaM vA homahetoH prasUtyAm gurvarthaM vA bAla saMvRddhaye vA; dhenuM dadyAd dezakAle viziSTe 39 antarjAtAH sukraya jJAnalabdhAH; prANakrItA nirjitAz caukajAz ca kRcchrotsRSTAH poSaNAbhyAgatAz ca; dvArair etair govizeSAH prazastAH 40 balAnvitAH zIlavayopapannAH; sarvAH prazaMsanti sugandhavatyaH yathA hi gaGgA saritAM variSThA; tathArjunInAM kapilA variSThA 41 tisro rAtrIs tv adbhir upoSya bhUmau; tRptA gAvas tarpitebhyaH pradeyAH vatsaiH puSTaiH kSIrapaiH supracArAs; tyahaM dattvA gorasair vartitavyam 42 dattvA dhenuM suvratAM sAdhu vatsAM; kalyANa vRttAm apalAyinIM ca yAvanti lomAni bhavanti tasyAs; tAvanti varSANi vasaty amutra 43 tathAnaDvAhaM brAhmaNAyAtha dhuryaM; dattvA yuvAnaM balinaM vinItam halasya boDhAram anantavIryaM; prApnoti lokAn daza dhenudasya 44 kAntAre brAhmaNAn gAz ca yaH paritrAti kauzika kSemeNa ca vimucyeta tasya puNyaphalaM zRNu azvamedha kratos tulyaM phalaM bhavati zAzvatam 45 mRtyukAle sahasrAkSa yAM vRttim anukAGkSate lokAn bahuvidhAn divyAn yad vAsya hRdi vartate 46 tat sarvaM samavApnoti karmaNA tena mAnavaH gobhiz ca samanujJAtaH sarvatra sa mahIyate 47 yas tv etenaiva vidhinA gAM vaneSv anugacchati tRNagomaya parNAzI niHspRho niyataH zuciH 48 akAmaM tena vastavyaM muditena zatakrato mama loke suraiH sArdhaM loke yatrApi cecchati | | 1 [indra] jAnan yo gAm apahared vikrIyAd vArtha kAraNAt etad vijJAtum icchAmi kA nu tasya gatir bhavet 2 [br] bhakSArthaM vikrayArthaM vA ye 'pahAraM hi kurvate dAnArthaM vA brAhmaNAya tatredaM zrUyatAM phalam 3 vikrayArthaM hi yo hiMsyAd bhakSayed vA nir aGkuzaH ghAtayAnaM hi puruSaM ye 'numanyeyur arthinaH 4 ghAtakaH khAdako vApi tathA yaz cAnumanyate yAvanti tasyA lomAni tAvad varSANi majjati 5 ye doSA yAdRzAz caiva dvija yajJopaghAtake vikraye cApahAre ca te doSA vai smRtAH prabho 6 apahRtya tu yo gAM vai brAhmaNAya prayacchati yAvad dAne phalaM tasyAs tAvan nirayam Rcchati 7 suvarNaM dakSiNAm Ahur gopradAne mahAdyute suvarNaM paramaM hy uktaM dakSiNArtham asaMzayam 8 gopradAnaM tArayate sapta pUrvAMs tathA parAn suvarNaM dakSiNAM dattvA tAvad dviguNam ucyate 9 suvarNaM paramaM dAnaM suvarNaM dakSiNA parA suvarNaM pAvanaM zakra pAvanAnAM paraM smRtam 10 kulAnAM pAvanaM prAhur jAtarUpaM zatakrato eSA me dakSiNA proktA samAsena mahAdyute 11 [bh] etat pitAmahenoktam indrAya bharatarSabha indro dazarathAyAha rAmAyAha pitA tathA 12 rAghavo 'pi priya bhrAtre lakSmaNAya yazasvine RSibhyo lakSmaNenoktam araNye vasatA vibho 13 pAramparyAgataM cedam RSayaH saMzitavratAH durdharaM dhArayAm AsU rAjAnaz caiva dhArmikAH upAdhyAyena gaditaM mama cedaM yudhiSThira 14 ya idaM brAhmaNo nityaM vaded brAhmaNa saMsadi yajJeSu gopradAneSu dvayor api samAgame 15 tasya lokAH kilAkSayyA daivataiH saha nityadA iti brahmA sa bhagavAn uvAca paramezvaraH | | 1 [y] visrambhito 'haM bhavatA dharmAn pravadatA vibho pravakSyAmi tu saMdehaM tan me brUhi pitAmaha 2 vratAnAM kiM phalaM proktaM kIdRzaM vA mahAdyute niyamAnAM phalaM kiM ca svadhItasya ca kiM phalam 3 damasyeha phalaM kiM ca vedAnAM dhAraNe ca kim adhyApane phalaM kiM ca sarvam icchAmi veditum 4 apratigrAhake kiM ca phalaM loke pitAmaha tasya kiM ca phalaM dRSTaM zrutaM yaH saMprayacchati 5 svakarmaniratAnAM ca zUrANAM cApi kiM phalam satye ca kiM phalaM proktaM brahmacarye ca kiM phalam 6 pitRzuzrUSaNe kiM ca mAtRzuzrUSaNe tathA AcArya guruzuzrUSAsv anukrozAnukampane 7 etat sarvam azeSeNa pitAmaha yathAtatham vettum icchAmi dharmajJa paraM kautUhalaM hi me 8 [bh] yo vrataM vai yathoddiSTaM tathA saMpratipadyate akhaNDaM samyag ArabdhaM tasya lokAH sanAtanAH 9 niyamAnAM phalaM rAjan pratyakSam iha dRzyate niyamAnAM kratUnAM ca tvayAvAptam idaM phalam 10 svadhItasyApi ca phalaM dRzyate 'mutra ceha ca iha loke 'rthavAn nityaM brahmaloke ca modate 11 damasya tu phalaM rAjaJ zRNu tvaM vistareNa me dAntAH sarvatra sukhino dAntAH sarvatra nirvRtAH 12 yatrecchA gAmino dAntAH sarvazatruniSUdanAH prArthayanti ca yad dAntA labhante tan na saMzayaH 13 yujyante sarvakAmair hi dAntAH sarvatra pANDava svarge tathA pramodante tapasA vikrameNa ca 14 dAnair yajJaiz ca vividhair yathA dAntAH kSamAnvitAH dAtA kupyati no dAntas tasmAd dAnAt paro damaH 15 yas tu dadyAd akupyan hi tasya lokAH sanAtanAH krodho hanti hi yad dAnaM tasmAd dAnAt paro damaH 16 adRzyAni mahArAja sthAnAny ayutazo divi RSINAM sarvalokeSu yAnIto yAnti devatAH 17 damena yAni nRpate gacchanti paramarSayaH kAmayAnA mahat sthAnaM tasmAd dAnAt paro damaH 18 adhyApakaM pariklezAd akSayaM phalam aznute vidhivat pAvakaM hutvA brahmaloke narAdhipa 19 adhItyApi hi yo vedAn nyAyavidbhyaH prayacchati guru karma prazaMsI ca so 'pi svarge mahIyate 20 kSatriyo 'dhyayane yukto yajane dAnakarmaNi yuddhe yaz ca paritrAtA so 'pi svarge mahIyate 21 vaizyaH svakarmanirataH pradAnAl labhate mahat zUdraH svakarmanirataH svargaM zuzrUSayarcchati 22 zUrA bahuvidhAH proktAs teSAm arthAz ca me zRNu zUrAnvayAnAM nirdiSTaM phalaM zUrasya caiva ha 23 yajJazUrA dame zUrAH satyazUrAs tathApare yuddhazUrAs tathaivoktA dAnazUrAz ca mAnavAH 24 buddhizUrAs tathaivAnye kSamA zUrAs tathApare Arjave ca tathA zUrAH zame vartanti mAnavAH 25 tais tais tu niyamaiH zUrA bahavaH santi cApare vedAdhyayanazUrAz ca zUrAz cAdhyApane ratAH 26 guruzuzrUSayA zUrAH pitRzuzrUSayApare mAtRzuzrUSayA zUrA bhaikSya zUrAs tathApare 27 sAMkhyazUrAz ca bahavo yogazUrAs tathApare araNye gRhavAse ca zUrAz cAtithi pUjane sarve yAnti parAm*l lokAn svakarmaphalanirjitAn 28 dhAraNaM sarvavedAnAM sarvatIrthAvagAhanam satyaM ca bruvato nityaM samaM vA syAn na vA samam 29 azvamedha sahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam azvamedha sahasrAd dhi satyam eva viziSyate 30 satyena sUryas tapati satyenAgniH pradIpyate satyena mAruto vAti sarvaM satye pratiSThitam 31 satyena devAn prINAti pitRRn vai brAhmaNAMs tathA satyam AhuH paraM dharmaM tasmAt satyaM na laGghayet 32 munayaH satyaniratA munayaH satyavikramAH munayaH satyazapathAs tasmAt satyaM viziSyate satyavantaH svargaloke modante bharatarSabha 33 damaH satyaphalAvAptir uktA sarvAtmanA mayA asaMzayaM vinItAtmA sarvaH svarge mahIyate 34 brahmacaryasya tu guNAJ zRNu me vasudhAdhipa A janma maraNAd yas tu brahma cArI bhaved iha na tasya kiM cid aprApyam iti viddhi janAdhipa 35 bahvyaH koTyas tv RSINAM tu brahmaloke vasanty uta satye ratAnAM satataM dAntAnAm UrdhvaretasAm 36 brahmacaryaM dahed rAjan sarvapApAny upAsitam brAhmaNena vizeSeNa brAhmaNo hy agir ucyate 37 pratyakSaM ca tavApy etad brAhmaNeSu tapasviSu bibheti hi yathA zakro brahma cAri pradharSitaH tad brahmacaryasya phalam RSINAm iha dRzyate 38 mAtApitroH pUjane yo dharmas tam api me zRNu zuzrUSate yaH pitaraM na cAsUyet kathaM cana mAtaraM vAnahaM vAdI gurum AcAryam eva ca 39 tasya rAjan phalaM viddhi svarloke sthAnam uttamam na ca pazyeta narakaM guruzuzrUSur AtmavAn 1 [y] vidhiM gavAM param ahaM zrotum icchAmi tattvataH | | 1 yena tAJ zAzvatAm*l lokAn akhilAn aznuvImahi 2 [bh] na godAnAt paraM kiM cid vidyate vasudhAdhipa gaur hi nyAyAgatA dattA sadyas tArayate kulam 3 satAm arthe samyag utpAdito yaH; sa vai klRptaH samyag iSTaH prajAbhyaH tasmAt pUrvaM hy Adi kAle pravRttaM; gavAM dAne zRNu rAjan vidhiM me 4 purA goSUpanItAsu goSu saMdigdhadarzinA mAndhAtrA prakRtaM praznaM bRhaspatir abhASata 5 dvijAtim abhisatkRtya zvaHkAlam abhivedya ca pradAnArthe niyuJjIta rohiNIM niyatavrataH 6 AhvAnaM ca prayuJjIta samaGge bahuleti ca pravizya ca gavAM madhyam imAM zrutim udAharet 7 gaur me mAtA govRSabhaH pitA me; divaM zarma jagatI me pratiSThA prapadyaivaM zarvarIm uSya goSu; munir vANIm utsRjed gopradAne 8 sa tAm ekAM nizAM gobhiH samasaMkhyaH samavrataH aikAtmya gamanAt sadyaH kalmaSAd vipramucyate 9 utsRSTa vRSavatsA hi pradeyA sUryadarzane trividhaM pratipattavyam arthavAdAziSaH stavAH 10 Urjasviny Urja medhAz ca yajJo; garbho 'mRtasya jagataz ca pratiSThA kSitau rAdhaH prabhavaH zazvad eva; prAjApatyAH sarvam ity arthavAdaH 11 gAvo mamainaH praNudantu sauryAs; tathA saumyAH svargayAnAya santu AmnAtA me dadatIr AzrayaM tu; tathAnuktAH santu sarvAziSo me 12 zeSotsarge karmabhir dehamokSe; sarasvatyaH zreyasi saMpravRttAH yUyaM nityaM puNyakarmopavAhyA; dizadhvaM me gatim iSTAM prapannAH 13 yA vai yUyaM so 'ham adyaika bhAvo; yuSmAn dattvA cAham AtmapradAtA manaz cyutA mana evopapannAH; saMdhukSadhvaM saumya rUpogra rUpAH 14 evaM tasyAgre pUrvam ardhaM vadeta; gavAM dAtA vidhivat pUrvadRSTam pratibrUyAc cheSam ardhaM dvijAtiH; pratigRhNan vai gopradAne vidhijJaH 15 gAM dadAnIti vaktavyam arghya vastravasu pradaH UdhasyA bharitavyA ca vaiSNavIti ca codayet 16 nAma saMkIrtayet tasyA yathA saMkhyottaraM sa vai phalaM SaDviMzad aSTau ca sahasrANi ca viMzatiH 17 evam etAn guNAn vRddhAn gavAdInAM yathAkramam gopradAtA samApnoti samastAn aSTame krame 18 godaH zIlI nirbhayaz cArgha dAtA; na syAd duHkhI vasu dAtA ca kAmI UdhasyoDhA bhArata yaz ca vidvAn; vyAkhyAtAs te vaiSNavAz ca ndra lokAH 19 gA vai dattvA govratI syAt trirAtraM; nizAM caikAM saMvaseteha tAbhiH kAmyASTamyAM vartitavyaM trirAtraM; rasair vA goH zakRtA prasnavair vA 20 veda vratI syAd vRSabha pradAtA; vedAvAptir goyugasya pradAne tathA gavaM vidhim AsAdya yajvA; lokAn agryAn vindate nAvidhijJaH 21 kAmAn sarvAn pArthivAn ekasaMsthAn; yo vai dadyAt kAmadughAM ca dhenum samyak tAH syur havyakavyaughavatyas; tAsAm ukSNAM jyAyasAM saMpradAnam 22 na cAziSyAyAvratAyopakuryAn; nAzraddadhAnAya na vakrabuddhaye guhyo hy ayaM sarvalokasya dharmo; nemaM dharmaM yatra tatra prajalpet 23 santi loke zraddadhAnA manuSyAH; santi kSudrA rAkSasA mAnuSeSu yeSAM dAnaM dIyamAnaM hy aniSTaM; nAstikyaM cApy Azrayante hy apuNyAH 24 bArhaspatyaM vAkyam etan nizamya; ye rAjAno gopradAnAni kRtvA lokAn prAptAH puNyazIlAH suvRttAs; tAn me rAjan kIrtyamAnAn nibodha 25 uzInaro viSvag azvo nRgaz ca; bhagIratho vizruto yauvanAzvaH mAndhAtA vai mucukundaz ca rAjA; bhUri dyumno naiSadhaH somakaz ca 26 purUravA bharataz cakravartI; yasyAnvaye bhAratAH sarva eva tathA vIro dAzarathiz ca rAmo; ye cApy anye vizrutAH kIrtimantaH 27 tathA rAjA pRthu karmA dilIpo; divaM prApto gopradAne vidhijJDaH yajJair dAnais tapasA rAjadharmair; mAndhAtAbhUd gopradAnaiz ca yuktaH 28 tasmAt pArtha tvam apImAM mayoktAM; bArhaspatIM bhAratIM dhArayasva dvijAgryebhyaH saMprayaccha pratIto; gAH puNyA vai prApya rAjyaM kurUNAm 29 [v] tathA sarvaM kRtavAn dharmarAjo; bhISmeNokto vidhivad gopradAne sa mAndhAtur devadevopadiSTaM; samyag dharmaM dhArayAm Asa rAjA 30 iti nRpa satataM gavAM pradAne; yavazakalAn saha gomayaiH pibAnaH kSititalazayanaH zikhI yatAtmA; vRSa iva rAjavRSas tadA babhUva 31 sa nRpatir abhavat sadaiva tAbhyaH; prayata manA hy abhisaMstuvaMz ca gA vai nRpa dhuri ca na gAm ayuGkta bhUyas; turagavarair agamac ca yatra tatra | | 1 [v] tato yudhiSThiro rAjA bhUyaH zAMtanavaM nRpa godhAne vistaraM dhImAn papraccha vinayAnvitaH 2 gopradAne guNAn samyak punaH prabrUhi bhArata na hi tRpyAmy ahaM vIra zRNvAno 'mRtam IdRzam 3 ity ukto dharmarAjena tadA zAMtanavo nRpa samyag Aha ruNAMs tasmai gopradAnasya kevalAn 4 [bh] vatsalAM guNasaMpannAM taruNIM vastrasaMvRtAm dattvedRzIM gAM viprAya sarvapApaiH pramucyate 5 asuryA nAma te lokA gAM dattvA tatra gacchati pItodakAM jagdha tRNAM naSTadugdhAM nir indriyAm 6 jarogram upayoktArthAM jIrNAM kUpam ivAjalam dattvA tamaH pravizati dvijaM klezena yojayet 7 duSTA ruSTA vyAdhitA durbalA vA; na dAtavyA yAz ca mUlair adattaiH klaizair vipraM yo 'phalaiH saMyunakti; tasyAvIryAz cAphalAz caiva lokAH 8 balAnvitAH zIlavayopapannAH; sarvAH prazaMsanti sugandhavatyaH yathA hi gaGgA saritAM variSThA; tathArjunInAM kapilA variSThA 9 [y] kasmAt samAne bahulA pradAne; sadbhiH prazastaM kapilA pradAnam vizeSam icchAmi mahAnubhAva; zrotuM samartho hi bhavAn pravaktum 10 [bh] vRddhAnAM bruvatAM tAta zrutaM me yat prabhASase vakSyAmi tad azeSeNa rohiNyo nirmitA yathA 11 prajAH sRjeti vyAdiSTaH pUrvaM dakSaH svayambhuvA asRjad vRttim evAgre prajAnAM hitakAmyayA 12 yathA hy amRtam Azritya vartayanti divaukasaH tathA vRttiM samAzritya vartayanti prajA vibho 13 acarebhyaz ca bhUtebhyaz carAH zreSThAs tato narAH brAhmaNAz ca tataH zreSThAs teSu yajJAH pratiSThitAH 14 yajJair ApyAyate somaH sa ca goSu pratiSThitaH sarve devAH pramodante pUrvavRttAs tataH prajAH 15 etAny eva tu bhUtAni prAkrozan vRtti kAGkSayA vRttidaM cAnvapadyanta tRSitAH pitRmAtRvat 16 itIdaM manasA gatvA prajA sargArtham AtmanaH prajApatir balAdhAnam amRtaM prApibat tadA 17 sa gatas tasya tRptiM tu gandhaM surabhim udgiran dadarzodgAra saMvRttAM surabhiM mukhajAM sutAm 18 sAsRjat saurabheyIs tu surabhir lokamAtaraH suvarNavarNAH kapilAH prajAnAM vRtti dhenavaH 19 tAsAm amRtavarNAnAM kSarantInAM samantataH babhUvAmRtajaH phenaH sravantInAm ivormijaH 20 sa vatsa mukhavibhraSTo bhavasya bhuvi tiSThataH zirasy avApa tat kruddhaH sa tadodaikSata prabhuH lalATaprabhavenAkSNA rohiNIH pradahann iva 21 tat tejas tu tato raudraM kapilA gA vizAM pate nAnAvarNatvam anayan meghAn iva divAkaraH 22 yAs tu tasmAd apakramya somam evAbhisaMzritAH yathotpannAH svavarNasthAs tA nItA nAnyavarNatAm 23 atha kruddhaM mahAdevaM prajApatir abhASata amRtenAvasiktas tvaM nocchiSTaM vidyate gavAm 24 yathA hy amRtam AdAya somo viSyandate punaH tathA kSIraM kSaranty etA rohiNyo 'mRtasaMbhavAH 25 na duSyaty anilo nAgnir na suvarNaM na codadhiH nAmRtenAmRtaM pItaM vatsa pItA na vatsalA 26 imAm*l lokAn bhariSyanti haviSA prasnavena ca AsAm aizvaryam aznIhi sarvAmRta mayaM zubham 27 vRSabhaM ca dadau tasmai saha tAbhiH prajApatiH prasAdayAm Asa manas tena rudrasya bhArata 28 prItaz cApi mahAdevaz cakAra vRSabhaM tadA dhvajaM ca vAhanaM caiva tasmAt sa vRSabhadhvajaH 29 tato devair mahAdevas tadA pazupatiH kRtaH IzvaraH sa gavAM madhye vRSAGka iti cocyate 30 evam avyagravarNAnAM kapilAnAM mahaujasAm pradAne prathamaH kalpaH sarvAsAm eva kIrtitaH 31 lokajyeSThA lokavRtti pravRttA; rudropetAH somaviSyanda bhUtAH saumyAH puNyAH kAmadAH prANadAz ca; gA vai dattvA sarvakAmapradaH syAt 32 imaM gavAM prabhava vidhAnam uttamaM; paThan sadA zucir ati maGgalapriyaH vimucyate kalikaluSeNa mAnavaH; priyaM sutAn pazudhanam ApnuyAt tathA 33 havyaM kavyaM tarpaNaM zAnti karma; yAnaM vAso vRddhabAlasya puSTim etAn sarvAn gopradAne guNAn vai; dAtA rAjann ApnuyAd vai sadaiva 34 [v] pitAmahasyAtha nizamya vAkyaM; rAjA saha bhrAtRbhir AjamIDhaH sauvarNakAMsyopaduhAs tato gAH; pArtho dadau brAhmaNasattamebhyaH 35 tathaiva tebhyo 'bhidadau dvijebhyo; gavAM sahasrANi zatAni caiva yajJAn samuddizya ca dakSiNArthe; lokAn vijetuM paramAM ca kIrtim | | 1 [bh] etasmin eva kAle tu vasiSTham RSisattamam ikSvAkuvaMzajo rAjA saudAso dadatAM varaH 2 sarvalokacaraM siddhaM brahmakozaM sanAtanam purohitam idaM praSTum abhivAdyopacakrame 3 [sau] trailokye bhagavan kiM svit pavitraM kathyate 'nagha yat kIrtayan sadA martyaH prApnuyAt puNyam uttamam 4 [bh] tasmai provAca vacanaM praNatAya hitaM tadA gavAm upaniSad vidvAn namaskRtya gavAM zuciH 5 gAvaH surabhigandhinyas tathA guggulu gandhikAH gAvaH pratiSThA bhUtAnAM gAvaH svastyayanaM mahat 6 gAvo bhUtaM bhaviSyac ca gAvaH puSTiH sanAtanI gAvo lakSmyAs tathA mUlaM goSu dattaM na nazyati annaM hi satataM gAvo devAnAM paramaM haviH 7 svAhAkAravaSaTkArau goSu nityaM pratiSThitau gAvo yajJasya hi phalaM goSu yajJAH pratiSThitAH 8 sAyaM prataz ca satataM homakAle mahAmate gAvo dadati vai homyam RSibhyaH puruSarSabha 9 kAni cid yAni durgANi duSkRtAni kRtAni ca taranti caiva pApmAnaM dhenuM ye dadati prabho 10 ekAM ca dazagur dadyAd daza dadyAc ca gozatI zataM sahasragur dadyAt sarve tulyaphalA hi te 11 anAhitAgniH zatagur ayajvA ca sahasraguH samRddho yaz ca kInAzo nArghyam arhanti te trayaH 12 kapilAM ye prayacchanti sa vatsAM kAMsyadohanAm suvratAM vastrasaMvItAm ubhau lokau jayanti te 13 yuvAnam indriyopetaM zatena saha yUthapam gavendraM brAhmaNendrAya bhUri zRGgam alaMkRtam 14 vRSabhaM ye prayacchanti zrotriyAya paraMtapa aizvaryaM te 'bhijAyante jAyamAnAH punaH punaH 15 nAkIrtayitvA gAH supyAn nAsmRtya punar utpatet sAyaMprAtar namasyec ca gAs tataH puSTim ApnuyAt 16 gavAM mUtra purISasya nodvijeta kadA cana na cAsAM mAMsam aznIyAd gavAM vyuSTiM tathAznute 17 gAz ca saMkIrtayen nityaM nAvamanyeta gAs tathA aniSTaM svapnam AlakSya gAM naraH saMprakIrtayet 18 gomayena sadA snAyAd gokarISe ca saMvizet zleSma mUtra purISANi pratighAtaM ca varjayet 19 sArdra carmaNi bhuJjIta nirIkSan vAruNIM dizam vAgyataH sarpiSA bhUmau gavAM vyuSTiM tathAznute 20 ghRtena juhuyAd agniM ghRtena svasti vAcayet ghRtaM dadyAd ghRtaM prAzed gavAM vyuSTiM tathAznute 21 gomatyA vidyayA dhenuM tilAnAm abhimantrya yaH rasaratnamayIM dadyAn na sa zocet kRtAkRte 22 gAvo mAm upatiSThantu hemazRGgAH payo mucaH surabhyaH saurabheyAz ca saritaH sAgaraM yathA 23 gAvaH pazyantu mAM nityaM gAvaH pazyAmy ahaM tadA gAvo 'smAkaM vayaM tAsAM yato gAvas tato vayam 24 evaM rAtrau divA caiva sameSu viSameSu ca mahAbhayeSu ca naraH kIrtayan mucyate bhayAt | | 1 [vasisTha] zataM varSasahasrANAM tapas taptaM suduzcaram gobhiH pUrvavisRSTAbhir gacchema zreSThatAm iti 2 loke 'smin dakSiNAnAM ca sarvAsAM vayam uttamAH bhavema na ca lipyema doSeNeti paraMtapa 3 sa eva cetasA tena hato lipyeta sarvadA zakRtA ca pavitrArthaM kurvIran deva mAnuSAH 4 tathA sarvANi bhUtAni sthAvarANi carANi ca pradAtAraz ca golokAn gaccheyur iti mAnada 5 tAbhyo varaM dadau brahmA tapaso 'nte svayaMprabhuH evaM bhavatv iti vibhur lokAMs tArayateti ca 6 uttasthuH siddhikAmAs tA bhUtabhavyasya mAtaraH tapaso 'nte mahArAja gAvo lokaparAyaNAH 7 tasmAd gAvo mahAbhAgAH pavitraM param ucyate tathaiva sarvabhUtAnAM gAvas tiSThanti mUrdhani 8 samAnavatsAM kapilAM dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAM brahmaloke mahIyate 9 rohiNIM tulyavatsAM tu dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAM sUryaloke mahIyate 10 samAnavatsAM zabalAM dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAM somaloke mahIyate 11 samAnavastAM zvetAM tu dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAm indraloke mahIyate 12 samAnavatsAM kRSNAM tu dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAm agniloke mahIyate 13 samAnavatsAM dhUmrAM tu dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAM yAmya loke mahIyate 14 apAM phenasavarNAM tu sa vatsAM kAMsyadohanAm pradAya vastrasaMvItAM vAruNaM lokam aznute 15 vAtareNu savarNAM tu sa vatsAM kAMsyadohanAm pradAya vastrasaMvItAM vAyuloke mahIyate 16 hiraNyavarNAM piGgAkSIM sa vatsAM kAMsyadohanAm pradAya vastrasaMvItAM kauberaM lokam aznute 17 palAla dhUmravarNAM tu sa vatsAM kAMsyadohanAm pradAya vastrasaMvItAM pitRloke mahIyate 18 sa vatsAM pIvarIM dattvA zitikaNThAm alaMkRtAm vaizvadevam asaMbAdhaM sthAnaM zreSThaM prapadyate 19 samAnavatsAM gaurIM tu dhenuM dattvA payasvinIm suvratAM vastrasaMvItAM vasUnAM lokam aznute 20 pANDukambala varNAM tu sa vatsAM kAMsyadohanAm pradAya vastrasaMvItAM sAdhAnAM lokam aznute 21 vairATa pRSTham ukSANaM sarvaratnair alaM kRtam pradAya marutAM lokAn ajarAn pratipadyate 22 vatsopapannAM nIlAGgAM sarvaratnasamanvitAm gandharvApsarasAM lokAn dattvA prApnoti mAnavaH 23 zitikaNTham anaDvAhaM sarvaratnair alaMkRtam dattvA prajApater lokAn vizokaH pratipadyate 24 gopradAna rato yAti bhittvA jaladasaMcayAn vimAnenArka varNena divi rAjan virAjatA 25 taM cAruveSAH suzroNyaH sahasraM varayoSitaH ramayanti narazreSTha gopradAna rataM naram 26 vINAnAM vallakInAM ca nUpurANAM ca ziJjitaiH hAsaiz ca hariNAkSINAM prasuptaH pratibodhyate 27 yAvanti lomAni bhavanti dhenvAs; tAvanti varSANi mahIyate saH svargAc cyutaz cApi tato nRloke; kule samutpatsyati gominAM saH | | 1 [v] ghRtakSIrapradA gAvo ghRtayonyo ghRtodbhavAH ghRtanadyo ghRtAvartAs tA me santu sadA gRhe 2 ghRtaM me hRdaye nityaM ghRtaM nAbhyAM pratiSThitam ghRtaM sarvRSu gAtreSu ghRtaM me manasi sthitam 3 gAvo mamAgrato nityaM gAvaH pRSThata eva ca gAvo me sarvataz caiva gavAM madhye vasAmy aham 4 ity Acamya japet sAyaMprAtaz ca puruSaH sadA yad ahnA kurute pApaM tasmAt sa parimucyate 5 prAsAdA yatra sauvarNA vasor dhArA ca yatra sA gandharvApsaraso yatra tatra yAnti sahasradAH 6 nava nIta paGkAH kSIrodA dadhi zaivalasaMkulAH vahanti yatra nadyo vai yatra yAnti sahasradAH 7 gavAM zatasahasraM tu yaH prayacched yathAvidhi parAm Rddhim avApyAtha sa goloke mahIyate 8 daza cobhayataH pretya mAtApitroH pitAmahAn dadhAti sukRtAm*l lokAn punAti ca kulaM naraH 9 dhenvAH pramANena samapramANAM; dhenuM tilAnAm api ca pradAya pAnIya dAtA ca yamasya loke; na yAtanAM kAM cid upaiti tatra 10 pavitram agryaM jagataH pratiSThA; divaukasAM mAtaro 'thAprameyAH anvAlabhed dakSiNato vrajec ca; dadyAc ca pAtre prasamIkSya kAlam 11 dhenuM sa vatsAM kapilAM bhUri zRGgAM; kAMsyopadohAM vasanottarIyAm pradAya tAM gAhati dur vigAhyAM; yAmyAM sabhAM vItabhayo manuSyaH 12 surUpA bahurUpAz ca vizvarUpAz ca mAtaraH gAvo mAm upatiSThantAm iti nityaM prakIrtayet 13 nAtaH puNyataraM dAnaM nAtaH puNyataraM phalam nAto viziSTaM lokeSu bhUtaM bhavitum arhati 14 tvacA lomnAtha zRGgaiz ca vAlaiH kSIreNa medasA yajJaM vahanti saMbhUya kim asty abhyadhikaM tataH 15 yayA sarvam idaM vyAptaM jagat sthAvarajaGgamam tAM dhenuM zirasA vande bhUtabhavyasya mAtaram 16 guNavacana samuccayaika dezo; nRpava mayaiSa gavAM prakIrtitas te na hi param iha dAnam asti gobhyo; bhavanti na cApi parAyaNaM tathAnyat 17 [bh] param idam iti bhUmipo vicintya; pravaram RSer vacanaM tato mahAtmA vyasRjata niyatAtmavAn dvijebhyo; subahu ca godhanam AptavAMz ca lokAn | | 1 [y] pavitrANAM pavitraM yac chreSThaM loke ca yad bhavet pAvanaM paramaM caiva tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] gAvo mahArthAH puNyAz ca tArayanti ca mAnavAn dhArayanti prajAz cemAH payasA haviSA tathA 3 na hi puNyatamaM kiM cid gobhyo bharatasattama etAH pavitrAH puNyAz ca triSu lokeSv anuttamAH 4 devAnAm upariSTAc ca gAvaH prativasanti vai dattvA caitA narapate yAnti svargaM manISiNaH 5 mAndhAtA yauvanAzvaz ca yayAtir nahuSas tathA gAvo dadantaH satataM sahasrazatasaMmitAH gatAH paramakaM sthAnaM devair api sudurlabham 6 api cAtra purAvRttaM kathayiSyAmi te 'nagha 7 RSINAm uttamaM dhImAn kRSNadvaipAyanaM zukaH abhivAdyAhnikaM kRtvA zuciH prayata mAnasaH pitaraM paripapraccha dRSTalokaparAvaram 8 ko yajJaH sarvayajJAnAM variSTha upalakSyate kiM ca kRtvA paraM svargaM prApnuvanti manISiNaH 9 kena devAH pavitreNa svargam aznanti vA vibho kiM ca yajJTasya yajJatvaM kva ca yajJaH pratiSThitaH 10 dAnAnAm uttamaM kiM ca kiM ca satram ataH param pavitrANAM pavitraMca yat tad brUhi mamAnagha 11 etac chrutvA tu vacanaM vyAsaH paramadharmavit putrAyAkathayat sarvaM tattvena bharatarSabha 12 [v] gAvaH pratiSThA bhUtAnAM tathA gAvaH parAyaNam gAvaH puNyAH pavitrAz ca pAvanaM dharma eva ca 13 pUrvam Asanna zRGgA vai gAva ity anuzuzrumaH zRGgArthe samupAsanta tAH kila prabhum avyayam 14 tato brahmA tu gAH prAyam upaviSTAH samIkSya ha IpsitaM pradadau tAbhyo gobhya pratyekazaH prabhuH 15 tAsaM zRGgANy ajAyanta yasyA yAdRG manogatam nAnAvarNAH zRGgavantyas tA vyarocanta putraka 16 brahmaNA varadattAs tA havyakavya pradAH zubhAH puNyAH pavitrAH subhagA divyasaMsthAna lakSaNAH gAvas tejo mahad divyaM gavAM dAnaM prazasyate 17 ye caitAH saMprayacchanti sAdhavo vItamatsarAH te vai sukRtinaH proktAH sarvadAnapradAz ca te gavAM lokaM yathA puNyam Apnuvanti ca te 'nagha 18 yatra vRkSA madhu phalA divyapuSpaphalopagAH puSpANi ca sugandhIni divyAni dvijasattama 19 sarvA maNimayI bhUmiH sUkSmakAJcanavAlukA sarvatra sukhasaMsparzA niSpaGkA nIrajA zubhA 20 raktotpalavanaiz caiva maNidaNDair hiraNmayaiH taruNAdityasaMkAzair bhAnti tatra jalAzayAH 21 mahArhAmaNi patraiz ca kAJcanaprabha kesaraiH nIlotpalavimizraiz ca sarobhir bahu paGkajaiH 22 karavIra vanaiH phullaiH sahasrAvarta saMvRtaiH saMtAnakavanaiH phullair vRkSaiz ca samalaMkRtAH 23 nirmalAbhiz ca muktAbhir maNibhiz ca mahAdhanaiH uddhUta pulinAs tatra jAtarUpaiz ca nimnagAH 24 sarvaratnamayairz citrair avagADhA nagottamaiH jAtarUpamayaiz cAnyair hutAzanasamaprabhaiH 25 sauvarNagirayas tatra maNiratnaziloccayAH sarvaratnamayair bhAnti zRGgaiz cArubhir ucchritaiH 26 nityapuSpaphalAs tatra nagAH patrarathAkulAH divyagandharasaiH puSpaiH phalaiz ca bharatarSabha 27 ramante puNyakarmANas tatra nityaM yudhiSThira sarvakAmasamRddhArthA niHzokA gatamanyavaH 28 vimAneSu vicitreSu ramaNIyeSu bhArata modante puNyakarmANo viharanto yazasvinaH 29 upakrIDanti tAn rAjaJ zubhAz cApsarasAM gaNAH elAm*l lokAn avApnoti gAM dattvA vai yudhiSThira 30 yAsAm adhipatiH pUSA mAruto balavAn balI aizvarye varuNo rAjA tA mAM pAntu yugaMdharAH 31 surUpA bahurUpAz ca vizvarUpAz ca mAtaraH prAjApatyA iti brahmaJ japen nityaM yatavrataH 32 gAs tu zuzrUSate yaz ca samanveti ca sarvazaH tasmai tuSTAH prayacchanti varAn api sudurlabhAn 33 na druhyen manasA cApi goSu tA hi sukhapradAH arcayeta sadA caiva namaH kAraiz ca pUjayet dAntaH prItamanA nityaM gavAM vyuSTiM tathAznute 34 yena devAH pavitreNa bhuJjate lokam uttamam yat pavitraM pavitrANAM tad ghRtaM zirasA vahet 35 ghRtena juhuyAd agniM ghRtena svasti vAcayet ghRtaM prAzed ghRtaM dadyAd gavAM vyuSTiM tathAznute 36 tryaham uSNaM piben mUtraM tryaham uSNaM pibet payaH gavAm uSNaM payaH pItvA tyaham uSNaM ghRtaM pibet tryaham uSNaM ghRtaM pItvA vAyubhakSo bhavet tryaham 37 nirhRtaiz ca yavair gobhir mAsaM prasRta yAvakaH brahmahatyA samaM pApaM sarvam etena zudhyati 38 parAbhavArthaM daityAnAM devaiH zaucam idaM kRtam devatvam api ca prAptAH saMsiddhAz ca mahAbalAH 39 gAvaH pavitrAH puNyAz ca pAvanaM paramaM mahat tAz ca dattvA dvijAtibhyo naraH svargam upAznute 40 gavAM madhye zucir bhUtvA gomatIM manasA japet pUtAbhir adbhir Acamya zucir bhavati nirmalaH 41 agnimadhye gavAM madhye brAhmaNAnAM ca saMsadi vidyA veda vratasnAtA brAhmaNAH puNyakarmiNaH 42 adhyApayeraJ ziSyAn vai gomatIM yajJasaMmitAm trirAtropoSitaH zrutvA gomatIM labhate varam 43 putra kAmaz ca labhate putraM dhanam athApi ca patikAmA ca bhartAraM sarvakAmAMz ca mAnavaH gAvas tuSTAH prayacchanti sevitA vai na saMzayaH 44 evam etA mahAbhAgA yajJiyAH sarvakAmadAH rohiNya iti jAnIhi naitAbhyo vidyate param 45 ity uktaH sa mahAtejAH zukaH pitrA mahAtmanA pUjayAm Asa gA nityaM tasyAt tvam api pUjaya | | 1 [y] mayA gavAM purISaM vai zriyA juSTam iti zrutam etad icchAmy ahaM zrotuM saMzayo 'tra hi me mahAn 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam gobhir nRpeha saMvAdaM zriyA bharatasattama 3 zrIH kRtveha vapuH kAntaM gomadhyaM praviveza ha gAvo 'tha vismitAs tasyA dRSTvA rUpasya saMpadam 4 [gAvah] kAsi devi kuto vA tvaM rUpeNApratimA bhuvi vismitAH sma mahAbhAge tava rUpasya saMpadA 5 icchAmas tvAM vayaM jJAtuM kA tvaM kva ca gamiSyasi tattvena ca suvarNAbhe sarvam etad bravIhi naH 6 [SrI] lokakAntAsmi bhadraM vaH zrIr nAmneha parizrutA mayA daityAH parityaktA vinaSTAH zAzvatIH samAH 7 indro vivasvAn somaz ca viSNur Apo 'gnir eva ca mayAbhipannA Rdhyante RSayo devatAs tathA 8 yAMz ca dviSAmy ahaM gAvas te vinazyanti sarvazaH dharmArthakAmahInAz ca te bhavanty asukhAnvitAH 9 evaM prabhAvAM mAM gAvo vijAnIta sukhapradAm icchAmi cApi yuSmAsu vastuM sarvAsu nityadA AgatA prArthayAnAhaM zrIjuSTA bhavatAnaghAH 10 [gAvah] adhruvAM caJcalAM ca tvAM sAmAnyAM bahubhiH saha na tvAm icchAmi bhadraM te gamyatAM yatra rocate 11 vapuSmantyo vayaM sarvAH kim asmAkaM tvayAdya vai yatreSTaM gamyatAM tatra kRtakAryA vayaM tvayA 12 [SrI] kim etad vaH kSamaM gAvo yan mAM nehAbhyanandatha na mAM saMprati gRhNItha kasmAd vai durlabhAM satIm 13 satyaz ca lokavAdo 'yaM loke carati suvratAH svayaM prApte paribhavo bhavatIti vinizcayaH 14 mahad ugraM tapaH kRtvA mAM niSevanti mAnavAH devadAnavagandharvAH pizAcoragarAkSasAH 15 kSamam etad dhi vo gAvaH pratigRhNIta mAm iha nAvamanyA hy ahaM saumyAs triloke sa carAcare 16 [gAvah] nAvamanyAmahe devi na tvAM paribhavAmahe adhruvA calacittAsi tatas tvAM varjayAmahe 17 bahunAtra kim uktena gamyatAM yatra vAJchasi vapuSmatyo vayaM sarvAH kim asmAkaM tvayAnagha 18 [SrI] avajJAtA bhaviSyAmi sarvalokeSu mAnadAH pratyAkhyAnena yuSmAbhiH prasAdaH kriyatAm iti 19 mahAbhAgA bhavatyo vai zaraNyAH zaraNAgatAm paritrAyantu mAM nityaM bhajamAnAm aninditAm mAnanAM tv aham icchAmi bhavatyaH satataM zubhAH 20 apy ekAGke tu vo vastum icchAmi ca sukutsite na vo 'sti kutsitaM kiM cid aGgeSv AlakSyate 'naghAH 21 puNyAH pavitrAH subhagA mamAdezaM prayacchata vaseyaM yatra cAGge 'haM tan me vyAkhyAtum arhatha 22 [bh] evam uktAs tu tA gAvaH zubhAH karuNavatsalAH saMmantrya sahitAH sarvAH zriyam Ucur narAdhipa 23 avazyaM mAnanA kAryA tavAsmAbhir yazasvini zakRn mUtre nivasa naH puNyam etad dhi naH zubhe 24 [SrI] diSTyA prasAdo yuSmAbhiH kRto me 'nugrahAtmakaH evaM bhavatu bhadraM vaH pUjitAsmi sukhapradAH 25 [bh] evaM kRtvA tu samayaM zrIr gobhiH saha bhArata pazyantInAM tatas tAsAM tatraivAntaradhIyata 26 etad gozakRtaH putra mAhAtmyaM te 'nuvarNitam mahAtmyaM ca gavAM bhUyaH zrUyatAM gadato mama | | 1 [bh] ye ca gAH saMprayacchanti hutaziSTAzinaz ca ye teSAM satrANi yajJAz ca nityam eva yudhiSThira 2 Rte dadhighRteneha na yajJaH saMpravartate tena yajJasya yajJatvam ato mUlaM ca lakSyate 3 dAnAnAm api sarveSAM gavAM dAnaM prazasyate gAvaH zreSThAH pavitrAz ca pAvanaM hy etad uttamam 4 puSTy artham etAH seveta zAnty artham api caiva ha payo dadhighRtaM yAsAM sarvapApapramocanam 5 gAvas tejaH paraM proktam iha loke paratra ca na gobhyaH paramaM kiM cit pavitraM puruSarSabha 6 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam pitAmahasya saMvAdam indrasya ca yudhiSThira 7 parA bhUteSu daityeSu zakre tribhuvanezvare prajAH samuditAH sarvAH satyadharmaparAyaNAH 8 atharSayaH sa gandharvAH kiMnaroragarAkSasAH devAsurasuparNAz ca prajAnAM patayas tathA paryupAsanta kauravya kadA cid vai pitAmaham 9 nAradaH parvataz caiva vizvAvasuhahAhuhU divyatAneSu gAyantaH paryupAsanta taM prabhum 10 tatra divyAni puSpANi prAvahat pavanas tathA Ajahrur Rtavaz cApi sugandhIni pRthak pRthak 11 tasmin devasamAvAye sarvabhUtasamAgame divyavAditra saMghuSTe divyastrI cAraNAvRte indraH papraccha devezam abhivAdya praNamya ca 12 devAnAM bhagavan kasmAl lokezAnAM pitAmaha upariSTAd gavAM loka etad icchAmi veditum 13 kiM tapo brahmacaryaM vA gobhiH kRtam ihezvara devAnAm upariSTAd yad vasanty arajasaH sukham 14 tatra provAca taM brahmA zakraM balanisUdanam avajJAtAs tvayA nityaM gAvo balanisUdana 15 tena tvam AsAM mAhAtmyaM na vettha zRNu tat prabho gavAM prabhAvaM paramaM mAhAtmyaM ca surarSabha 16 yajJAGgaM kathitA gAvo yajJa eva ca vAsava etAbhiz cApy Rte yajJo na pravartet kathaM cana 17 dhArayanti prajAz caiva payasA haviSA tathA etAsAM tanayAz cApi kRSiyogam upAsate 18 janayanti ca dhAnyAni bIjAni vividhAni ca tato yajJAH pravartante havyaM kavyaM ca sarvazaH 19 payo dadhighRtaM caiva puNyAz caitAH surAdhipa vahanti vividhAn bhArAn kSut kRSNA paripIDitAH 20 munIMz ca dhArayantIha prajAz caivApi karmaNA vAsavAkUTa vAhinyaH karmaNA sukRtena ca upariSTAt tato 'smAkaM vasanty etAH sadaiva hi 21 etat te kAraNaM zakra nivAsakRtam adya vai gavAM devopariSTAd dhi samAkhyAtaM zatakrato 22 etA hi varadattAz ca varadAz caiva vAsava saurabhyaH puNyakarmiNyaH pAvanAH zubhalakSaNAH 23 yadarthaM gA gatAz caiva saurabhyaH surasattama tac ca me zRNu kArtsnyena vadato balasUdana 24 purA devayuge tAta daityendreSu mahAtmasu trIm*l lokAn anuzAsatsu viSNau garbhatvam Agate 25 adityAs tapyamAnAyAs tapo ghoraM suzuzcaram putrArtham amara zreSTha pAdenaikena nityadA 26 tAM tu dRSTvA mahAdevIM tapyamAnAM mahat tapaH dakSasya duhitA devI surabhir nAma nAmataH 27 atapyata tapo ghoraM hRSTA dharmaparAyaNA kailAsazikhare ramye devagandharvasevite 28 vyatiSThad ekapAdena paramaM yogam AsthitA dazavarSasahasrANi dazavarSazatAni ca 29 saMtaptAs tapasA tasyA devAH sarSimahoragAH tatra gatvA mayA sArdhaM paryupAsanta tAM zubhAm 30 athAham abruvaM tatra devIM tAM tapasAnvitAm kimarthaM tapyate devi tapo ghoram anindite 31 prItas te 'haM mahAbhAge tapasAnena zobhane varayasva varaM devi dAtAsmIti puraMdara 32 [surabhI] vareNa bhagavan mahyaM kRtaM lokapitAmaha eSa eva varo me 'dya yat prIto 'si mamAnagha 33 [br] tAm evaM bruvatIM devIM surabhIM tridazezvara pratyavruvaM yad devaindra tan nibodha zacIpate 34 alobha kAmyayA devi tapasA ca zubhena te prasanno 'haM varaM tasmAd amaratvaM dadAni te 35 trayANAm api lokAnAm upariSTAn nivatsyasi matprasAdAc ca vikhyAto golokaH sa bhaviSyati 36 mAnuSeSu ca kurvANAH prajAH karmasutAs tava nivatsyanti mahAbhAge sarvA duhitaraz ca te 37 manasA cintitA bhogAs tvayA vai divyamAnuSAH yac ca svargasukhaM devi tat te saMpatsyate zubhe 38 tasyA lokAH sahasrAkSa sarvakAmasamanvitAH na tatra kramate mRtyur na jarA na ca pAvakaH na dainyaM nAzubhaM kiM cid vidyate tatra vAsava 39 tatra divyAny araNyAni divyAni bhavanAni ca vimAnAni ca yuktAni kAmagAni ca vAsava 40 vrataiz ca vividhaiH puNyais tathA tIrthAnusevanAt tapasA mahatA caiva sukRtena ca karmaNA zakyaH samAsAdayituM golokaH puSkarekSaNa 41 etat te sarvam AkhyAtaM mayA zakrAnupRcchate na te paribhavaH kAryo gavAm arinisUdana 42 [bh] etac chrutvA sahasrAkSaH pUjayAm Asa nityadA gAz cakre bahumAnaM ca tAsu nityaM yudhiSThira 43 etat te sarvam AkhyAtaM pAvanaM ca mahAdyute pavitraM paramaM cApi gavAM mAhAtmyam uttamam kIrtitaM puruSavyAghra sarvapApavinAzanam 44 ya idaM kathayen nityaM brAhmaNebhyaH samAhitaH havyakavyeSu yajJeSu pitRkAryeSu caiva ha sArvakAmikam akSayyaM pitRRMs tasyopatiSThati 45 goSu bhaktaz ca labhate yad yad icchati mAnavaH striyo 'pi bhaktA yA goSu tAz ca kAmAn avApnuyuH 46 putrArthI labhate putraM kanyA patim avApnuyAt dhanArthI labhate vittaM dharmArthI dharmam ApnuyAt 47 vidyArthI prApnuyAd vidyAM sukhArthI prApnuyAt sukham na kiM cid durlabhaM caiva gavAM bhaktasya bhArata | | 1 [y] uktaM pitAmahenedaM gavAM dAnam anuttamam vizeSeNa narendrANAm iti dharmam avekSatAm 2 rAjyaM hi satataM duHkham AzramAz ca sudurvidAH parivAreNa vai duHkhaM durdharaM cAkRtAtmabhiH bhUyiSThaM ca narendrANAM vidyate na zubhA gatiH 3 pUyante te 'tra niyataM prayacchanto vasuMdharAm pUrvaM ca kathitA dharmAs tvayA me kurunandana 4 evam eva gavAm uktaM pradAnaM te nRgeNNa ha RSiNA nAciketena pUrvam eva nidarzitam 5 vedopaniSade caiva sarvakarmasu dakSiNA sarvakratuSu coddiSTaM bhUmir gAvo 'tha kAJcanam 6 tatra zrutis tu paramA suvarNaM dakSiNeti vai etad icchAmy ahaM zrotuM pitAmaha yathAtatham 7 kiM suvarNaM kathaM jAtaM kasmin kAle kim Atmakam kiM dAnaM kiM phalaM caiva kasmAc ca param ucyate 8 kasmAd dAnaM suvarNasya pUjayanti manISiNaH kasmAc ca dakSiNArthaM tad yajJakarmasu zasyate 9 kasmAc ca pAvanaM zreSThaM bhUmer gobhyaz ca kAJcanam paramaM dakSiNArthe ca tad bravIhi pitAmaha 10 [bh] zRNu rAjann avahito bahu kAraNavistaram jAtarUpasamutpattim anubhUtaM ca yan mayA 11 pitA mama mahAtejAH zaMtanur nidhanaM gataH tasya ditsur ahaM zrAddhaM gaGgA dvAram upAgamam 12 tatrAgamya pituH putra zrAdha karma samArabham mAtA me jAhnavI caiva sAhAyyam akarot tadA 13 tato 'gratas tapaHsiddhAn upavezya bahUn RSIn toyapradAnAt prabhRti kAryANy aham athArabham 14 tat samApya yathoddiSTaM pUrvakarma samAhitaH dAtuM nirvapaNaM samyag yathAvad aham Arabham 15 tatas taM darbhavinyAsaM bhittvA surucirAGgadaH pralambAbharaNo bAhur udatiSThad vizAM pate 16 tam utthitam ahaM dRSTvA paraM vismayam Agamam pratigrahItA sAkSAn me piteti bharatarSabha 17 tato me punar evAsIt saMjJA saMcintya zAstrataH nAyaM vedeSu vihito vidhir hasta iti prabho piNDo deyo nareNeha tato matir abhUn mama 18 sAkSAn neha manuSyasya pitaro 'ntarhitAH kva cit gRhNanti vihitaM tv evaM piNDo deyaH kuzeSv api 19 tato 'haM tad anAdRtya pitur hastanidarzanam zAstrapramANAt sUkSmaM tu vidhiM pArthiva saMsmaran 20 tato darbheSu tat sarvam adadaM bharatarSabha zAstramArgAnusAreNa tad viddhi manujarSabha 21 tataH so 'ntarhito bAhuH putur mama narAdhipa tato mAM darzayAm AsuH svapnAnte pitaras tadA 22 prIyamANAs tu mAm UcuH prItAH sma bharatarSabha vijJAnena tavAnena yan na muhyasi dharmataH 23 tvayA hi kurvatA zAstraM pramANam iha pArthiva AtmA dharmaH zrutaM vedAH pitaraz ca maharSibhiH 24 sAkSAt pitAmaho brahmA guravo 'tha prajApatiH pramANam upanItA vai sthitiz ca na vicAlitA 25 tad idaM samyag ArabdhaM tvayAdya bharatarSabha kiM tu bhUmer gavAM cArthe suvarNaM dIyatAm iti 26 evaM vayaM ca dharmaz ca sarve cAsmat pitAmahAH pAvitA vai bhaviSyanti pAvanaM paramaM hi tat 27 daza pUrvAn daza parAMs tathA saMtArayanti te suvarNaM ye prayacchanti evaM me pitaro 'bruvan 28 tato 'haM vismito rAjan pratibuddho vizAM pate suvarNadAne 'karavaM matiM bharatasattama 29 itihAsam imaM cApi zRNu rAjan purAtanam jAmadagnyaM prati vibho dhAnyam AyuSyam eva ca 30 jAmadagnyena rAmeNa tIvraroSAnvitena vai triH saptakRtvaH pRthivI kRtA niH kSatriyA purA 31 tato jitvA mahIM kRtsnAM rAmo rAjIvalocanaH AjahAra kratuM vIro brahmakSatreNa pUjitam 32 vAjimedhaM mahArAja sarvakAmasamanvitam pAvanaM sarvabhUtAnAM tejo dyutivivardhanam 33 vipApmApi sa tejasvI tena kratuphalena vai naivAtmano 'tha laghutAM jAmadagnyo 'bhyagacchata 34 sa tu kratuvareNeSTvA mahAtmA dakSiNAvatA papracchAgama saMpannAn RSIn devAMz ca bhArgavaH 35 pAvanaM yat paraM nRRNAm ugre karmaNi vartatAm tad ucyatAM mahAbhAgA iti jAtaghRNo 'bravIt ity uktA veda zAstrajJAs te tam Ucur maharSayaH 36 [vasisTha] devatAs te prayacchanti suvarNaM ye dadaty uta agnir hi devatAH sarvAH suvarNaM ca tad Atmakam 37 tasmAt suvarNaM dadatA dattAH sarvAz ca devatAH bhavanti puruSavyAghra na hy ataH paramaM viduH 38 bhUya eva ca mAhAtmyaM suvarNasya nibodha me gadato mama viprarSe sarvazastrabhRtAM vara 39 mayA zrutam idaM pUrvaM purANe bhRgunandana prajApateH kathayato manoH svAyambhuvasya vai 40 zUlapANer bhagavato rudrasya ca mahAtmanaH girau himavati zreSThe tadA bhRgukulodvaha 41 devyA vivAhe nirvRtte rudrANyA bhRgunandana samAgame bhagavato devyA saha mahAtmanaH tataH sarve samudvignA bhagavantam upAgaman 42 te mahAdevam AsInaM devIM ca varadAm umAm prasAdya zirasA sarve rudram Ucur bhRgUdvaha 43 ayaM samAgamo devadevyAH saha tavAnagha tapasvinas tapasvinyA tejasvinyAti tejasaH amoghatejAs tvaM devadevI ceyam umA tathA 44 apatyaM yuvayor deva balavad bhavitA prabho tan nUnaM triSu lokeSu na kiM cic cheSayiSyati 45 tad ebhyaH praNatebhyas tvaM devebhyaH pRthulocana varaM prayaccha lokeza trailokyahitakAmyayA apatyArthaM nigRhNISva tejo jvalitam uttamam 46 iti teSAM kathayatAM bhagavAn govRSadhvajaH evam astv iti devAMs tAn viprarSe pratyabhASata 47 ity uktvA cordhvam anayat tad reto vRSavAhanaH UrdhvaretAH samabhavat tataH prabhRti cApi saH 48 rudrANI tu tataH kruddhA prajocchede tathA kRte devAn athAbravIt tatra strIbhAvAt paruSaM vacaH 49 yasmAd apatyakAmo vai bhartA me vinivartitaH tasmAt sarve surA yUyam anapatyA bhaviSyatha 50 prajocchedo mama kRto yasmAd yuSmAbhir adya vai tasmAt prajA vaH khagamAH sarveSAM na bhaviSyati 51 pAvakas tu na tatrAsIc chApakAle bhRgUdvaha devA devyAs tathA zApAd anapatyAs tadAbhavan 52 rudras tu tejo 'pratimaM dhArayAm Asa tat tadA praskannaM tu tatas tasmAt kiM cit tatrApatad bhuvi 53 tat papAta tadA cAgnau vavRdhe cAdbhutopamam tejas tejasi saMpRktam ekayonitvam Agatam 54 etasminn eva kAle tu devAH zakrapurogamAH asuras tArako nAma tena saMtApitA bhRzam 55 AdityA vasavo rudrA maruto 'thAzvinAv api sAdhyAz ca sarve saMtrastA daiteyasya parAkramAt 56 sthAnAni devatAnAM hi vimAnani purANi ca RSINAm AzramAz caiva babhUvur asurair hRtAH 57 te dInamanasaH sarve devAz ca RSayaz ca ha prajagmuH zaraNaM devaM brahmANam ajaraM prabhum | | 1 [devAh] asuras tArako nAma tvayA dattavaraH prabho surAn RSIMz ca kliznAti vadhas tasya vidhIyatAm 2 tasmAd bhayaM samutpannam asmAkaM vai pitAmaha paritrAyasva no deva na hy anyA gatir asti naH 3 [br] samo 'haM sarvabhUtAnAm adharmaM neha rocaye hanyatAM tArakaH kSipraM surarSigaNabAdhakaH 4 vedA dharmA ca notsAdaM gaccheyuH surasattamAH vihitaM pUrvam evAtra mayA vai vyetu vo jvaraH 5 [devAh] varadAnAd bhagavato daiteyo balagarvitaH devair na zakyate hantuM sa kathaM prazamaM vrajet 6 sa hi naiva sma devAnAM nAsurANAM na rakSasAm vadhyaH syAm iti jagrAha varaM tvattaH pitAmaha 7 devAz ca zaptA rudrANyA prajocchede purA kRte na bhaviSyati vo 'patyam iti sarvajagatpate 8 [br] hutAzano na tatrAsIc chApakAle surottamAH sa utpAdayitApatyaM vadhArthaM tridazadviSAm 9 tad vai sarvAn atikramya devadAnavarAkSasAn mAnuSAn atha gandharvAn nAgAn atha ca pakSiNaH 10 astreNAmogha pAtena zaktyA taM ghAtayiSyati yato vo bhayam utpannaM ye cAnye surazatravaH 11 sanAtano hi saMkalpaH kAma ity abhidhIyate rudrasya tejaH praskannam agnau nipatitaM ca tat 12 tat tejo 'gnir mahad bhUtaM dvitIyam iva pAvakam vadhArthaM devazatrUNAM gaGgAyAM janayiSyati 13 sa tu nAvApa taM zApaM naSTaH sa hutabhuk tadA tasmAd vo bhayahRd devAH samutpatsyati pAvakiH 14 anviSyatAM vai jvalanas tathA cAdya niyujyatAm tArakasya vadhopAyaH kathito vai mayAnaghAH 15 na hi tejasvinAM zApAs tejaHsu prabhavanti vai balAny atibalaM prApya na balAni bhavanti vai 16 hanyAd avadhyAn varadAn api caiva tapasvinaH saMkalpAbhiruciH kAmaH sanAtana tamo 'nalaH 17 jagatpatir anirdezyaH sarvagaH sarvabhAvanaH hRcchayaH sarvabhUtAnAM jyeSTho rudrAd api prabhuH 18 anviSyatAM sa tu kSipraM tejorAzir hutAzanaH sa vo manogataM kAmaM devaH saMpAdayiSyati 19 etad vAkyam upazrutya tato devA mahAtmanaH jagmuH saMsiddha saMkalpAH paryeSanto vibhAvasum 20 tatas trailokyam RSayo vyacinvanta suraiH saha kAGkSanto darzanaM vahneH sarve tadgatamAnasAH 21 pareNa tapasA yuktAH zrImanto lokavizrutAH lokAn anvacaran siddhAH sarva eva bhRgUdvaha naSTam Atmani saMlInaM nAdhijagmur hutAzanam 22 tataH saMjAtasaMtrAsAn agner darzanalAlasAn jale caraH klAntamanAs tejasAgneH pradIpitaH uvAca devAn maNDUko rasAtalatalotthitaH 23 rasAtalatale devA vasaty agnir iti prabho saMtApad iha saMprAptaH pAvakaprabhavAd aham 24 sa saMsupto jale devA bhagavAn havyavAhanaH apaH saMsRjya tejobhis tena saMtApitA vayam 25 tasya darzanam iSTaM vo yadi devA vibhAvasoH tatrainam abhigacchadhvaM kAryaM vo yadi vahninA 26 gamyatAM sAdhayiSyAmo vayaM hy agnibhayAt surAH etAvad uktvA maNDUkas tvarito jalam Avizat 27 hutAzanas tu bubudhe maNDUkasyAtha paizunam zazApa sa tam AsAdya na rasAn vetsyasIti vai 28 taM sa saMyujya zApena maNDUkaM pAvako yayau anyatra vAsAya vibhur na ca devAn adarzayat 29 devAs tv anugrahaM cakrur maNDUkAnAM bhRgUdvaha yat tac chRNu mahAbAho gadato mama sarvazaH 30 [devAh] agi zApAd ajihvApi rasajJAnabahiSkRtAH sarasvatIM bahuvidhAM yUyam uccArayiSyatha 31 bilavAsa gatAMz caiva nirAdAnAn acetasaH gatAsUn api vaH zuSkAn bhUmiH saMdhArayiSyati tamo gatAyAm api ca nizAyAM vicariSyatha 32 ity uktvA tAMs tato devAH punar eva mahIm imAm parIyur jvalanasyArthe na cAvindan hutAzanam 33 atha tAn dviradaH kaz cit surendra dviradopamaH azvatthastho 'gir ity evaM prAha devAn bhRgUdvaha 34 zazApa jvalanaH sarvAn dviradAn krodhamUrchitaH pratIpA bhavatAM jihvA bhavitrIti bhRgUdvaha 35 ity uktvA niHsRto 'zvatthAd agnir vAraNasUcitaH praviveza zamI garbham atha vahniH suSupsayA 36 anugrahaM tu nAgAnAM yaM cakruH zRNu taM prabho devA bhRgukulazreSTha prItAH satyaparAkramAH 37 [devAh] pratIpayA jihvayApi sarvAhArAn kariSyatha vAcaM coccArayiSyadhvam uccair avyaJjitAkSaram ity uktvA punar evAgnim anusasrur divaukasaH 38 azvatthAn niHsRtaz cAgniH zamI garbhagatas tadA zukena khyApito vipra taM devAH samupAdravan 39 zazApa zukam agnis tu vAg vihIno bhaviSyasi jihvAM cAvartayAm Asa tasyApi hutabhuk tadA 40 dRSTvA tu jvalanaM devAH zukam Ucur dayAnvitAH bhavitA na tvam atyantaM zakune naSTavAg iti 41 AvRttajihvasya sato vAkyaM kAntaM bhaviSyati bAlasyeva pravRddhasya kalam avyaktam adbhutam 42 ity uktvA taM zamI garbhe vahnim AlakSya devatAH tad evAyatanaM cakruH puNyaM sarvakriyAsv api 43 tataH prabhRti cApy agniH zamI garbheSu dRzyate utpAdane tathopAyam anujagmuz ca mAnavAH 44 Apo rasAtale yAs tu saMsRSTAz citrabhAnunA tAH parvata prasravaNair USmAM muJcanti bhArgava pAvakenAdhizayatA saMtaptAs tasya tejasA 45 tato 'gnir devatA dRSTvA babhUva vyathitas tadA kim Agamanam ity evaM tAn apRcchata pAvakaH 46 tam Ucur vibudhAH sarve te caiva paramarSayaH tvAM niyokSyAmahe kArye tad bhavAn kartum arhati kRte ca tasmin bhavitA tavApi sumahAn guNaH 47 [agni] brUta yad bhavatAM kAryaM sarvaM kartAsmi tat surAH bhavatAM hi niyojyo 'haM mA vo 'trAstu vicAraNA 48 [devAh] asuras tArako nAma brahmaNo varadarpitaH asmAn prabAdhate vIryAd vadhas tasya vidhIyatAm 49 imAn devagaNAMs tAta prajApatigaNAMs tathA RSIMz cApi mahAbhAgAn paritrAyasva pAvaka 50 apatyaM tejasA yuktaM pravIraM janaya prabho yad bhayaM no 'surAt tasmAn nAzayed dhavyavAhana 51 zaptAnAM no mahAdevyA nAnyad asti parAyaNam anyatra bhavato vIryaM tasmAt trAyasva nas tataH 52 ity uktaH sa tathety uktvA bhagAvAn havyakavya bhuk jagAmAtha durAdharSo gaGgAM bhAgIrathIM prati 53 tayA cApy abhavan mizro garbhaz cAsyAbhavat tadA vavRdhe sa tadA garbhaH kakSe kRSNa gatir yathA 54 tejasA tasya garbhasya gaGgA vihvalacetanA saMtApam agamat tIvraM sA soDhuM na zazAka ha 55 Ahite jvalanenAtha garbhe tejaHsamanvite gaGgAyAm asuraH kaz cid bhairavaM nAdam utsRjat 56 abuddhApatitenAtha nAdena vipulena sA vitrastodbhrAnta nayanA gaGgA viplutalocanA visaMjJA nAzakad garbhaM saMdhArayitum AtmanA 57 sA tu tejaH parItAGgI kampamAnA ca jAhnavI uvAca vacanaM vipra tadA garbhabaloddhatA na te zaktAsmi bhagavaMs tejaso 'sya vidhAraNe 58 vimUDhAsmi kRtAnena tathAsvAsthyaM kRtaM param vihvalA cAsmi bhagavaMs tejo naSTaM ca me 'nagha 59 dhAraNe nAsya zaktAhaM garbhasya tapatAM vara utsrakSye 'ham imaM duHkhAn na tu kAmAt kathaM cana 60 na cetaso 'sti saMsparzo mama deva vibhAvaso Apad arthe hi saMbandhaH susUkSmo 'pi mahAdyute 61 yad atra guNasaMpannam itaraM vA hutAzana tvayy eva tad ahaM manye dharmAdharmau ca kevalau 62 tAmuvAca tato vahnir dhAryatAM dhAryatAm ayam garbho mat tejasA yukto mahAguNaphalodayaH 63 zaktA hy asi mahIM kRtsnAM voDhuM dhArayituM tathA na hi te kiM cid aprApyaM mad reto dhAraNAd Rte 64 sA vahninA vAryamANA devaiz cApi sarid varA samutsasarja taM garbhaM merau girivare tadA 65 samarthA dhAraNe cApi rudra tejaH pradharSitA nAzakat taM tadA garbhaM saMdhArayitum ojasA 66 sA samutsRjya taM duHkhAd dIptavaizvAnara prabham darzayAm Asa cAgnis tAM tadA gaGgAM bhRgUdvaha papraccha saritAM zreSThAM kac cid garbhaH sukhodayaH 67 kIdRg varNo 'pi vA devi kIdRg rUpaz ca dRzyate tejasA kena vA yuktaH sarvam etad bravIhi me 68 [gangA] jAtarUpaH sa garbho vai tejasA tvam ivAnala suvarNo vimalo dIptaH parvataM cAvabhAsayat 69 padmotpalavimizrANAM hradAnAm iva zItalaH gandho 'sya sa kadambAnAM tulyo vai tapatAM vara 70 tejasA tasya garbhasya bhAskarasyeva razmibhiH yad dravyaM parisaMsRSTaM pRthivyAM parvateSu vA tat sarvaM kAJcanI bhUtaM samantAt pratyadRzyata 71 paryadhAvata zailAMz ca nadIH prasravaNAni ca vyadIpayat tejasA ca trailokyaM sa carAcaram 72 evaMrUpaH sa bhagavAn putras te havyavAhana sUryavaizvAnara samaH kAntyA soma ivAparaH evam uktvA tu sA devI tatraivAntaradhIyata 73 pAvakaz cApi tejasvI kRtvA kAryaM divaukasAm jagAmeSTaM tato dezaM tadA bhArgavanandana 74 etaiH karma guNair loke nAmAgneH parigIyate hiraNyaretA iti vai RSibhir vibudhais tathA pRthivI ca tadA devI khyAtA vasumatIti vai 75 sa tu garbho mahAtejA gAGgeyaH pAvakodbhavaH divyaM zaravaNaM prApya vavRdhe 'dbhutadarzanaH 76 dadRzuH kRttikAs taM tu bAlArkasadRzadyutim jAtasnehAz ca taM bAlaM pupuSuH stanya visravaiH 77 tataH sa kArttikeyatvam avApa paramadyutiH skannatvAt skandatAM cApi guhAvAsAd guho 'bhavat 78 evaM suvarNam utpannam apatyaM jAtavedasaH tatra jAmbUnadaM zreSThaM devAnAm api bhUSaNam 79 tataH prabhRti cApy etaj jAtarUpam udAhRtam yat suvarNaM sa bhagavAn agnir IzaH prajApatiH 80 pavitrANAM pavitraM hi kanakaM dvijasattama agnI SomAtmakaM caiva jAtarUpam udAhRtam 81 ratnAnAm uttamaM ratnaM bhUSaNAnAM tathottamam pavitraM ca pavitrANAM maGgalAnAM ca maGgalam | 1 [vasisTha] api cedaM purA rAma zrutaM me brahma darzanam pitAmahasya yadvRttaM brahmaNaH paramAtmanaH 2 devasya mahatas tAta vAruNIM bibhratas tanum aizvarye vAruNe rAma rudrasyezasya vai prabho 3 Ajagmur munayaH sarve devAz cAgnipurogamAH yajJAGgAni ca sarvANi vaSaTkArAz ca mUrtimAn 4 mUrtimanti ca sAmAni yajUMSi ca sahasrazaH Rgvedaz cAgamat tatra padakramavibhUSitaH 5 lakSaNAni svarAH stobhA niruktaM svarabhaktayaH oMkAraz cAvasan netre nigrahapragrahau tathA 6 vedAz ca sopaniSado vidyA sAvitry athApi ca bhUtaM bhavyaM bhaviSyac ca dadhAra bhagavAJ zivaH juhvac cAtmany athAtmAnaM svayam eva tadA prabho 7 devapatnyaz ca kanyAz ca devAnAM caiva mAtaraH AjagmuH sahitAs tatra tadA bhRgukulodvaha 8 yajJaM pazupateH prItA varuNasya mahAtmanaH svayambhuvas tu tA dRSTvA retaH samapatad bhuvi 9 tasya zukrasya niSpandAt pAMsUn saMgRhya bhUmitaH prAsyat pUSA karAbhyAM vai tasminn eva hutAzane 10 tatas tasmin saMpravRtte sattre jvalitapAvake brahmaNo juhvatas tatra prAdurbhAvo babhUva ha 11 skanna mAtraM ca tac chukraM sruveNa pratigRhya saH Ajyavan mantravac cApi so 'juhod bhRgunandana 12 tataH saMjanayAm Asa bhUtagrAmaM sa vIryavAn tatas tu tejasas tasmAj jajJe lokeSu taijasam 13 tamasas tAmasA bhAvA vyApi sattvaM tathobhayam sa guNas tejaso nityaM tamasy AkAzam eva ca 14 sarvabhUteSv atha tathA sattvaM tejas tathA tamaH zukre hute 'gnau tasmiMs tu prAdurAsaMs trayaH prabho 15 puruSA vapuSA yuktA yuktAH prasavajair guNaiH bhRg ity eva bhRguH pUrvam aGgArebhyo 'GgirAbhavat 16 aGgArasaMzrayAc caiva kavir ity aparo 'bhavat saha jvAlAbhir utpanno bhRgus tasmAd bhRguH smRtaH 17 marIcibhyo marIcis tu mArIcaH kazyapo hy abhUt aGgArebhyo 'GgirAs tAta vAlakhilyAH ziloccayAt atraivAtreti ca vibho jAtam atriM vadanty api 18 tathA bhasma vyapohebhyo brahmarSigaNasaMmitAH vaikhAnasAH samutpannAs tapaH zrutaguNepsavaH azruto 'sya samutpannAv azvinau rUpasaMmatau 19 zeSAH prajAnAM patayaH srotobhyas tasya jajJire RSayo lokakUpebhyaH svedAc chando malAtmakam 20 etasmAt kAraNAd Ahur agniM sarvAs tu devatAH RSayaH zrutasaMmpannA veda prAmANya darzanAt 21 yAni dArUNi te mAsA niryAsAH pakSasaMjJitAH ahorAtrA muhUrtAs tu pittaM jyotiz ca vAruNam 22 raudraM lohitam ity Ahur lohitAt kanakaM smRtam tan maitram iti vijJeyaM dhUmAc ca vasavaH smRtAH 23 arciSo yAz ca te rudrAs tathAdityA mahAprabhAH uddiSTAs te tathAGgArA ye dhiSNyeSu divi sthitAH 24 Adi nAthaz ca lokasya tatparaM brahma tad dhruvam sarvakAmadam ity Ahus tatra havyam udAvahat 25 tato 'bravIn mahAdevo varuNaH paramAtmakaH mama satram idaM divyam ahaM gRhapatis tv iha 26 trINi pUrvANy apatyAni mama tAni na saMzayaH iti jAnIta khagamA mama yajJaphalaM hi tat 27 [agni] mad aGgebhyaH prasUtAni madAzraya kRtAni ca mamaiva tAny apatyAni varuNo hy avazAtmakaH 28 athAbravIl lokagurur brahmA lokapitAmahaH mamaiva tAny apatyAni mama zukraM hutaM hi tat 29 ahaM vaktA ca mantrasya hotA zukrasya caiva ha yasya bIjaM phalaM tasya zukraM cet kAraNaM matam 30 tato 'bruvan devagaNAH pitAmaham upetya vai kRtAJjalipuTAH sarve zirobhir abhivandya ca 31 vayaM ca bhagavan sarve jagac ca sa carAcaram tavaiva prasavAH sarve tasmAd agnir vibhAvasuH varuNaz cezvaro devo labhatAM kAmam IpSitam 32 nisargAd varuNaz cApi brahmaNo yAdasAM patiH jagrAha vai bhRguM pUrvam apatyaM sUryavarcasam 33 Izvaro 'GgirasaM cAgner apatyArthe 'bhyakalpayat pitAmahas tv apatyaM vai kaviM jagrAha tattvavit 34 tadA sa vAruNaH khyAto bhRguH prasava karmakRt Agneyas tv aGgirAH zrImAn kavir brAhmo mahAyazAH bhArgavAGgirasau loke lokasaMtAna lakSaNau 35 ete vipra varAH sarve prajAnAM patayas trayaH sarvaM saMtAnam eteSAm idam ity upadhAraya 36 bhRgos tu putrAs tatrAsan sapta tulyA bhRgor guNaiH cyavano vajrazIrSaz ca zucir aurvas tathaiva ca 37 zukro vareNyaz ca vibhuH savanaz ceti sapta te bhArgavA vAruNAH sarve yeSAM vaMze bhavAn api 38 aSTau cAGgirasaH putrA vAruNAs te 'py udAhRtAH bRhaspatir utathyaz ca vayasyaH zAntir eva ca 39 ghoro virUpaH saMvartaH sudhanvA cASTamaH smRtaH etASTAv agnijAH sarve jJAnaniSThA nirAmayAH 40 brAhmaNasya kaveH putrA vAruNAs te 'py udAhRtAH aSTau prasavajair yuktA guNair brahma vidaH zubhAH 41 kaviH kAvyaz ca viSNuz ca buddhimAn uzanAs tathA bhRguz ca virajAz caiva kAzI cograz ca dharmavit 42 aSTau kavi sutA hy ete sarvam ebhir jagat tatam prajApataya ete hi prajAnAM yair imAH prajAH 43 evam aGgirasaz caiva kavez ca prasavAnvayaiH bhRgoz ca bhRguzArdUla vaMzajaiH satataM jagat 44 varuNaz cAdito vipra jagrAha prabhur IzvaraH kaviM tAta bhRguM caiva tasmAt tau vAruNau smRtau 45 jagrAhAGgirasaM devaH zikhI tasmAd dhutAzanaH tasmAd aGgiraso jJeyAH sarva eva tad anvayAH 46 brahmA pitAmahaH pUrvaM devatAbhiH prasAditaH ime naH saMtariSyanti prajAbhir jagad IzvarAH 47 sarve prajAnAM patayaH sarve cAti tapasvinaH tvatprasAdAd imaM lokaM tArayiSyanti zAzvatam 48 tathaiva vaMzakartAras tava tejo vivardhanAH bhaveyur vedaviduSaH sarve vAk patayas tathA 49 deva pakSadharAH saumyAH prAjApatyA maharSayaH Apnuvanti tapaz caiva brahmacaryaM paraM tathA 50 sarve hi vayam ete ca tavaiva prasavaH prabho devAnAM brAhmaNAnAM ca tvaM hi kartA pitAmaha 51 marIcim AditaH kRtvA sarve caivAtha bhArgavAH apatyAnIti saMprekSya kSamayAma pitAmaha 52 te tv anenaiva rUpeNa prajaniSyanti vai prajAH sthApayiSyanti cAtmAnaM yugAdi nidhanaM tathA 53 evam etat purAvRttaM tasya yajJe mahAtmanaH deva zreSThasya lokAdau vAruNIM bibhratas tanum 54 agnir brahmA pazupatiH zarvo rudraH prajApatiH agner apatyam etad vai suvarNam iti dhAraNA 55 agnyabhAve ca kurvanti vahni sthAneSu kAJcanam jAmadagnya pramANajJA vedazrutinidarzanAt 56 kuza stambe juhoty agniM suvarNaM tata saMsthitam hute prItikarIm RddhiM bhagavAMs tatra manyate 57 tasmAd agniparAH sarvA devatA iti zuzruma brahmaNo hi prasUto 'gnir agner api ca kAJcanam 58 tasmAd ye vai prayacchanti suvarNaM dharmadarzinaH devatAs te prayacchanti samastA iti naH zrutam 59 tasya cAtamaso lokA gacchataH paramAM gatim svarloke rAjarAjyena so 'bhiSicyeta bhArgava 60 Adityodayane prApte vidhimantrapuraskRtam dadAti kAJcanaM yo vai duHsvapnaM pratihanti saH 61 dadAty uditamAtre yas tasya pApmA vidhUyate madhyAhne dadato rukmaM hanti pApam anAgatam 62 dadAti pazcimAM saMdhyAM yaH suvarNaM ghRtavrataH brahma vAyvagnisomAnAM sAlokyam upayAti saH 63 sendreSu caiva lokeSu pratiSThAM prApnute zubhAm iha loke yazaH prApya zAntapApmA pramodate 64 tataH saMpadyate 'nyeSu lokeSv apratimaH sadA anAvRta gatiz caiva kAmacArI bhavaty uta 65 na ca kSarati tebhyaH sa zazvac caivApnute mahat suvarNam akSayaM dattvA lokAn Apnoti puSkalAn 66 yas tu saMjanayitvAgnim AdityodayanaM prati dadyAd vai vratam uddizya sarvAn kAmAn samaznute 67 agnir ity eva tat prAhuH pradAnaM vai sukhAvaham yatheSTa guNasaMpannaM pravartakam iti smRtam 68 [bh] ity uktaH sa vasiSThena jAmadagnyaH pratApavAn dadau suvarNaM viprebhyo vyamucyata ca kilbiSAt 69 etat te sarvam AkhyAtaM suvarNasya mahIpate pradAnasya phalaM caiva janma cAgnyam anuttamam 70 tasmAt tvam api viprebhyaH prayaccha kanakaM bahu dadat suvarNaM nRpate kilbiSAd vipramokSyasi | | 1 [y] uktAH pitAmaheneha suvarNasya vidhAnataH vistareNa pradAnasya ye guNAH zrutilakSaNAH 2 yat tu kAraNam utpatteH suvarNasyeha kIrtitam sa kathaM tArakaH prApto nidhanaM tad bravIhi me 3 uktaH sa devatAnAM hi avadhya iti pArthiva na ca tasyeha te mRtyur vistareNa prakIrtitaH 4 etad icchAmy ahaM zrotuM tvattaH kurukulodvaha kArtsnyena tAraka vadhaM paraM pautUhalaM hi me 5 [bh] vipannakRtyA rAjendra devatA RSayas tathA kRttikAz cocayAm Asur apatyabharaNAya vai 6 na devatAnAM kAcid dhi samarthA jAtavedasaH ekApi zaktA taM garbhaM saMdhArayitum ojasA 7 SaNNAM tAsAM tataH prItaH pAvako garbhadhAraNAt svena tejo visargeNa vIryeNa parameNa ca 8 tAs tu SaT kRttikA garbhaM pupuSur jAtavedasaH SaTsu vartmasu tejo 'gneH sakalaM nihitaM prabho 9 tatas tA vardhamAnasya kumArasya mahAtmanaH tejasAbhiparItAGgyo na kva cic charma lebhire 10 tatas tejaH parItAGgyaH sarvAH kAla upasthite samaM garbhaM suSuvire kRttikAs tA nararSabha 11 tatas taM SaD adhiSThAnaM garbham ekatvam Agatam pRthivI pratijagrAha kAntI purasamIpataH 12 sa garbho divyasaMsthAno dIptimAn pAvakaprabhaH divyaM zaravaNaM prApya vavRdhe priyadarzanaH 13 dadRzuH kRttikAs taM tu bAlaM vahni samadyutim jAtasnehAz ca sauhArdAt pupuSuH stanya visravaiH 14 abhavat kArttikeyaH sa trailokye sa carAcare skannatvAt skandatAM cApaguhAvAsAd guho 'bhavat 15 tato devAs trayastriMzad dizaz ca sa dig IzvarAH rudro dhAtA ca viSNuz ca yajJaH pUSAryamA bhagaH 16 aMzo mitraz ca sAdhyAz ca vasavo vAsavo 'zvinau Apo vAyur nabhaz candro nakSatrANi grahA raviH 17 pRthag bhUtAni cAnyAni yAni devArpaNAni vai Ajagmus tatra taM draSTuM kumAraM jvalanAtmajam RSayas tuSTuvuz caiva gandharvAz ca jagus tathA 18 SaDAnanaM kumAraM taM dviSaD akSaM dvija priyam pInAMsaM dvAdaza bhujaM pAvakAdityavarcasam 19 zayAnaM zaragulmasthaM dRSTvA devAH saharSibhiH lebhire paramaM harSaM menire cAsuraM hatam 20 tato devAH priyANy asya sarva eva samAcaran krIDataH krIDanIyAni daduH pakSigaNAMz ca ha 21 suparNo 'sya dadau patraM mayUraM citrabarhiNam rAkSasAz ca dadus tasmai varAhamahiSAv ubhau 22 kukkuTaM cAgnisaMkAzaM pradadau varuNaH svayam candramAH pradadau meSam Adityo rucirAM prabhAm 23 gavAM mAtA ca gA devI dadau zatasahasrazaH chAgam agnir guNopetam ilA puSpaphalaM bahu 24 sudhanvA zakaTaM caiva rathaM cAmitakUbaram varuNo vAruNAn divyAn bhujaMgAn pradadau zubhAn siMhAn surendro vyAghrAMz ca dvIpino 'nyAMz ca daMSTriNaH 25 zvApadAMz ca bahUn ghorAMz chatrANi vividhAni ca rAkSasAsurasaMghAz ca ye 'nujagmus tam Izvaram 26 vardhamAnaM tu taM dRSTvA prArthayAm Asa tArakaH upAyair bahubhir hantuM nAzakac cApi taM vibhum 27 senApatyena taM devAH pUjayitvA guhAlayam zazaMsur viprakAraM taMtasmai tAraka kAritam 28 sa vivRddho mahAvIryo deva senApatiH prabhuH jaghAnAmoghayA zaktyA dAnavaM tArakaM guhaH 29 tena tasmin kumAreNa krIDatA nihate 'sure surendraH sthApito rAjye devAnAM punar IzvaraH 30 sa senApatir evAtha babhau skandaH pratApavAn Izo goptA ca devAnAM priya kRc chaMkarasya ca 31 hiraNyamUrtir bhagavAn eSa eva ca pAvakiH sadA kumAro devAnAM senApatyam avAptavAn 32 tasmAt suvarNaM maGgalyaM ratnam akSayyam uttamam sahajaM kArttikeyasya vahnes tejaH paraM matam 33 evaM rAmAya kauravya vasiSTho 'kathayat purA tasmAt suvarNadAnAya prayatasva narAdhipa 34 rAmaH suvarNaM dattvA hi vimuktaH sarvakilbiSaiH triviSTape mahat sthAnam avApAsulabhaM naraiH | | 1 [y] cAturvarNyasya dharmAtman dharmaH proktas tvayAnagha tathaiva me zrAddhavidhiM kRtsnaM prabrUhi pArthiva 2 [v] yudhiSThireNaivam ukto bhISmaH zAMtanavas tadA imaM zrAddhavidhiM kRtsnaM pravaktum upacakrame 3 [bh] zRNuSvAvahito rAjaJ zrAddhakalpam imaM zubham dhanyaM yazasyaM putrIyaM pitRyajJaM paraMtapa 4 devAsuramanuSyANAM gandharvoragarakSasAm pizAcakiMnarANAM ca pUjyA vai pitaraH sadA 5 pitRRn pUjyAditaH pazcAd devAn saMtarpayanti vai tasmAt sarvaprayatnena puruSaH pUjayet sadA 6 anvAhAryaM mahArAja pitRRNAM zrAddham ucyate tac cAmiSeNa vidhinA vidhiH prathamakalpitaH 7 sarveSv ahaHsu prIyante kRtaiH zrAddhaiH pitAmahAH pravakSyAmi tu te sarvAMs tithyAM tithyAM guNAguNAn 8 yeSv ahaHsu kRtaiH zrAddhair yat phalaM prApyate 'nagha tat sarvaM kIrtayiSyAmi yathAvat tan nibodha me 9 pitRRn arcya pratipadi prApnuyAt svagRhe striyaH abhirUpa prajAyinyo darzanIyA bahu prajAH 10 striyo dvitIyAM jAyante tRtIyAyAM tu vandinaH caturthyAM kSudrapazavo bhavanti bahavo gRhe 11 paJcamyAM bahavaH putrA jAyante kurvatAM nRpa kurvANAs tu narAH SaSThyAM bhavanti dyutibhAginaH 12 kRSibhAgI bhavec chrAddhaM kurvANaH saptamIM nRpa aSTamyAM tu prakurvANo vANijye lAbham ApnuyAt 13 navamyAM kurvataH zrAddhaM bhavaty ekazaphaM bahu vivardhante tu dazamIM gAvaH zrAddhAni kurvataH 14 kupya bhAgI bhaven martyaH kurvann ekAdazIM nRpa brahma varcasvinaH putrA jAyante tasya vezmani 15 dvAdazyAm IhamAnasya nityam eva pradRzyate rajataM bahu citraM ca suvarNaM ca manoramam 16 jJAtInAM tu bhavec chreSThaH kurvaJ zrAddhaM trayodazIm avazyaM tu yuvAno 'sya pramIyante narA gRhe 17 yuddhabhAgI bhaven martyaH zrAddhaM kurvaMz caturdazIm amAvAsyAM tu nivapan sarvAn kAmAn avApnuyAt 18 kRSNapakSe dazamy Adau varjayitvA caturdazIm zrAddhakarmaNi tithyaH syuH prazastA na tathetarAH 19 yathA caivAparaH pakSaH pUrvapakSAd viziSyate tathA zrAddhasya pUrvAhNAd aparAhNo viziSyate | | 1 [y] kiM svid dattaM pitRbhyo vai bhavaty akSayam Izvara kiM haviz cirarAtrAya kim AnantyAya kalpate 2 [bh] havIMSi zrAddhakalpe tu yAni zrAddhavido viduH tAni me zRNu kAmyAni phalaM caiva yudhiSThira 3 tilair vrIhi yavair mASair adbhir mUlaphalais tathA dattena mAsaM prIyante zrAddhena pitaro nRpa 4 vardhamAnatilaM zrAddham akSayaM manur abravIt sarveSv eva tu bhojyeSu tilAH prAdhAnyataH smRtAH 5 dvau mAsau tu bhavet tRptir matsyaiH pitRgaNasya ha trIn mAsAn AvikenAhuz cAturmAsyaM zazena tu 6 Ajena mAsAn prIyante paJcaiva pitaro nRpa vArAheNa tu SaN mAsAn sapta vai zAkunena tu 7 mAsAn aSTau pArSatena rauraveNa navaiva tu gavayasya tu mAMsena tRptiH syAd daza mAsikI 8 mAsAn ekAdaza prItiH pitRRNAM mAhiSeNa tu gavyena datte zrAddhe tu saMvatsaram ihocyate 9 yathA gavyaM tathAyuktaM pAyasaM sarpiSA saha vAdhrINasasya mAMsena tRptir dvAdaza vArSikI 10 AnantyAya bhaved dattaM khaDgamAMsaM pitRkSaye kAlazAkaM ca lauhaM cApy AnantyaM chAga ucyate 11 gAthAz cApy atra gAyanti pitRgItA yudhiSThira sanatsumAro bhagavAn purA mayy abhyabhASata 12 api naH sa kule jAyAd yo no dadyAt trayodazIm maghAsu sarpiSA yuktaM pAyasaM dakSiNAyane 13 Ajena vApi lauhena maghAsv eva yatavrataH hastic chAyAsu vidhivat karNa vyajanavIjitam 14 eSTavyA bahavaH putrA yady eko 'pi gayAM vrajet yatrAsau prathito lokeSv akSayya karaNo vaTaH 15 Apo mUlaM phalaM mAMsam annaM vApi pitRkSaye yat kiM cin madhu saMmizraM tad AnantyAya kalpate | | 1 [bh] yamas tu yAni zrAddhAni provAca zazabindave tAni me zRNu kAmyAni nakSatreSu pRthak pRthak 2 zrAddhaM yaH kRttikA yoge kurvIta satataM naraH agnIn AdhAya sApatyo yajeta vigatajvaraH 3 apatyakAmo rohiNyAm ojaH kAmo mRgottame krUrakarmA dadac chrAddham ArdrAyAM mAnavo bhavet 4 kRSibhAgI bhaven martyaH kurvaJ zrAddhaM punar vasau puSTi kAmo 'tha puSyeNa zrAddham Iheta mAnavaH 5 AzleSAyAM dadac chrAddhaM vIrAn putrAn prajAyate jJAtInAM tu bhavec chreSTho maghAsu zrAddham Avapan 6 phalgunISu dadac chrAddhaM subhagaH zrAddhado bhavet apatyabhAg uttarAsu hastena phalabhAg bhavet 7 citrAyAM tu datac chrAddhaM labhed rUpavataH sutAn svAti yoge pitRRn arcya vANijyam upajIvati 8 bahuputro vizAkhAsu pitryam Ihan bhaven naraH anurAdhAsu kurvANo rAjacakraM pravartayet 9 AdipatyaM vrajen martyo jyeSThAyAm apavarjayan naraH kuru kulazreSTha zrAddhA damapuraH saraH 10 mUle tv Arogyam arccheta yazo 'SADhAsv anuttamam uttarAsu tv aSADhAsu vItazokaz caren mahIm 11 zrAddhaM tv abhijitA kurvan vidyAM zreSTAm avApnuyAt zravaNe tu dadac chrAddhaM pretya gacchet parAM gatim 12 rAjyabhAgI dhaniSThAyAM prApnuyAn nApadaM naraH nakSatre vAruNe kurvan bhiSak siddhim avApnuyAt 13 pUrvaproSTha padAH kurvan bahu vinded ajAvikam uttarAsv atha kurvANo vindate gAH sahasrazaH 14 bahurUpya kRtaM vittaM vindate revatIM zritaH azvAMz cAzvayuje vetti bharaNISv Ayur uttamam 15 imaM zrAddhavidhiM zrutvA zazabindus tathAkarot aklezenAjayac cApi mahIM so 'nuzazAsa ha | | 1 [y] kIdRzebhyaH pradAtavyaM bhavec chrAddhaM pitAmaha dvijebhyaH kuruzArdUla tan me vyAkhyAtum arhasi 2 [bh] brAhmaNAn na parIkSeta kSatriyo dAnadharmavit daive karmaNi pitrye tu nyAyyam AhuH parIkSaNam 3 devatAH pUjayantIha daivenaiveha tejasA upetya tasmAd devebhyaH sarvebhyo dApayen naraH 4 zrAddhe tv atha mahArAja parIkSed brAhmaNAn budhaH kulazIlavayo rUpair vidyayAbhijanena ca 5 eSAm anye paGktidUSAs tathAnye paGktipAvanAH apAGkteyAs tu ye rAjan kIrtayiSyAmi tAJ zRNu 6 kitavo bhrUNahA yakSmI pazupAlo nirAkRtiH prAma preSyo vArdhuSiko gAyanaH sarvavikrayI 7 agAra dAhI garadaH kuNDAzI somavikrayI sAmudriko rAjabhRtyas tailikaH kUTakArakaH 8 pitrA vivadamAnaz ca yasya copapatir gRhe abhizastas tathA stenaH zilpaM yaz copajIvati 9 parva kAraz ca sUcI ca mitra dhruk pAradArikaH avratAnAm upAdhyAyaH kANDapRSThas tathaiva ca 10 zvabhir yaz ca parikrAmed yaH zunA daSTa eva ca parivittiz ca yaz ca syAd duzcarmA gurutalpagaH kuzIlavo devalako nakSatrair yaz ca jIvati 11 etAn iha vijAnIyAd apAGkteyAn dvijAdhamAn zUdrANAm upadezaM ca ye kurvanty alpacetasaH 12 SaSTiM kANaH zataM SaNDhaH zvitrI yAvat prapazyati paGktyAM samupaviSTAyAM tAvad dUSayate nRpa 13 yad viSTita zirA bhuGkte yad bhuGkte dakSiNAmukhaH sopAnatkaz ca yad bhuGkte sarvaM vidyAt tad Asuram 14 asUyatA ca yad dattaM yac ca zraddhA vivarjitam sarvaM tad asurendrAya brahmA bhAgam akalpayat 15 zvAnaz ca paGktidUSAz ca nAvekSeran kathaM cana tasmAt parivRte dadyAt tilAMz cAnvavakIrayet 16 tilAdAne ca kravyAdA ye ca krodhavazA gaNAH yAtudhAnAH pizAcAz ca vipralumpanti tad dhaviH 17 yAvad dhyapaGktyaHpaGktyAM vai bhuJjAnAn anupazyati tAvat phalAd bhraMzayati dAtAraM tasya bAlizam 18 ime tu bharatazreSTha vijJeyAH paGktipAvanAH ye tv atas tAn pravakSyAmi parIkSasveha tAn dvijAn 19 veda vidyAvratasnAtA brAhmaNAH sarva eva hi pAGkteyAn yAMs tu vakSyAmi jJeyAs te paGktipAvanAH 20 triNAciketaH paJcAgnis trisuparNaH SaDaGgavit brahma deyAnusaMtAnaz chandogo jyeSThasAmagaH 21 mAtApitryor yaz ca vazyaH zrotriyo daza pUruSaH RtukAlAbhigAmI ca dharmapatnISu yaH sadA veda vidyAvratasnAto vipraH paGktiM punAty uta 22 atharvaziraso 'dhyetA brahma cArI yatavrataH satyavAdI dharmazIlaH svakarmanirataz ca yaH 23 ye ca puNyeSu tIrtheSu abhiSekakRtazramAH makheSu ca sa mantreSu bhavanty avabhRthAplutAH 24 akrodhanA acapalAH kSAntA dAntA jitendriyAH sarvabhUtahitA ye ca zrAddheSv etAn nimantrayet eteSu dattam akSayyam ete vai paGktipAvanAH 25 ime pare mahArAja vijJeyAH paGktipAvanAH yatayo mokSadharmajJA yogAH sucaritavratAH 26 ye cetihAsaM prayatAH zrAvayanti dvijottamAn ye ca bhASya vidaH ke cid ye ca vyAkaraNe ratAH 27 adhIyate purANaM ye dharmazAstrANy athApi ca adhItya ca yathAnyAyaM vidhivat tasya kAriNaH 28 upapanno guru kule satyavAdI sahasradaH agryaH sarveSu vedeSu sarvapravacaneSu ca 29 yAvad ete prapazyanti paGktyAs tAvat punanty uta tato hi pAvanAt paGktyAH paGktipAvana ucyate 30 krozAd ardhatRtIyAt tu pAvayed eka eva hi brahma deyAnusaMtAna iti brahma vido viduH 31 anRtvig anupAdhyAyaH sa ced agrAsanaM vrajet Rtvigbhir ananujJAtaH paGktyA harati duSkRtam 32 atha ced vedavit sarvaiH paGktidoSair vivarjitaH na ca syAt patito rAjan paGktipAvana eva saH 33 tasmAt sarvaprayatnena parIkSyAmantrayed dvijAn svakarmaniratAn dAntAn kule jAtAn bahuzrutAn 34 yasya mitra pradhAnAni zrAddhAni ca havIMSi ca na prINAti pitRRn devAn svargaM ca na sa gacchati 35 yaz ca zrAddhe kurute saMgatAni; na deva yAnena pathA sa yAti sa vai muktaH pippalaM bandhanAd vA; svargAl lokAc cyavate zrAddhamitraH 36 tasmAn mitraM zrAddhakRn nAdriyeta; dadyAn mitrebhyaH saMgrahArthaM dhanAni yaM manyate naiva zatruM na mitraM; taM madhyasthaM bhojayed dhavyakavye 37 yathoSare bIjam uptaM na rohen; na cAsyoptA prApnuyAd bIjabhAgam evaM z rAddhaM bhuktam anarhamANair; na ceha nAmutra phalaM dadAti 38 brAhmaNo hy anadhIyAnas tRNAgnir iva zAmyati tasmai zrAddhaM na dAtavyaM na hi bhasmani hUyate 39 saMbhojanI nAma pizAcadakSiNA; sA naiva devAn na pitRRn upaiti ihaiva sA bhrAmyati kSINapuNyA; zAlAntare gaur iva naSTavatsA 40 yathAgnau zAnte ghRtam Ajuhoti; tan naiva devAn na pitRRn upaiti tathA dattaM nartane gAyane ca; yAM cAnRce dakSiNAm AvRNoti 41 ubhau hinasti na bhunakti caiSA; yA cAnRce dakSiNA dIyate vai AghAtanI garhitaiSA patantI; teSAM pretAn pAtayed deva yAnAt 42 RSINAM samayaM nityaM ye caranti yudhiSThira nizcitAH sarvadharmajJAs tAn devA brAhmaNAn viduH 43 svAdhyAyaniSThA RSayo jJana niSThAs tathaiva ca tapo niSThAz ca boddhavyAH karma niSThAz ca bhArata 44 kavyAni jJAnaniSThebhyaH pratiSThApyAni bhArata tatra ye brAhmaNAH ke cin na nindati hi te varAH 45 ye tu nindanti jalpeSu na tAJ zrAddheSu bhojayet brAhmaNA ninditA rAjan hanyus tripuruSaM kulam 46 vaikhAnasAnAM vacanam RSINAM zrUyate nRpa dUrAd eva parIkSeta brAhmaNAn vedapAragAn priyAn vA yadi vA dveSyAMs teSu tac chrAddham Avapet 47 yaH sahasraM sahasrANAM bhojayed anRcAM naraH ekas tAn mantravit prItaH sarvAn arhati bhArata | | 1 [y] kena saMkalpitaM zrAddhaM kasmin kAle kim Atmakam bhRgvaGgirasake kAle muninA katareNa vA 2 kAni zrAddheSu varjyAni tathA mula phalAni ca dhAnyajAtiz ca kA varjyA tan me brUhi pitAmaha 3 [bh] yathA zrAddhaM saMpravRttaM yasmin kAle yad Atmakam yena saMkalpitaM caiva tan me zRNu janAdhipa 4 svAyambhuvo 'triH kauravya paramarSiH pratApavAn tasya vaMze mahArAja dattAtreya iti smRtaH 5 dattAtreyasya putro 'bhUn nimir nAma tapodhanaH nimez cApy abhavat putraH zrImAn nAma zriyA vRtaH 6 pUrNe varSasahasrAnte sa kRtvA duSkaraM tapaH kAladharmaparItAtmAnidhanaM samupAgataH 7 nimis tu kRtvA zaucAni vidhidRSTena karmaNA saMtApam agamat tIvraM putrazokaparAyaNaH 8 atha kRtvopahAryANi caturdazyAM mahAmatiH tam eva gaNayaJ zokaM virAtre pratyabudhyata 9 tasyAsIt pratibuddhasya zokena pihitAtmanaH manaH saMhRtya viSaye buddhir vistara gAminI 10 tataH saMcintayAm Asa zrAddhakalpaM samAhitaH yAni tasyaiva bhojyAni mUlAhi ca phalAni ca 11 uktAni yAni cAnyAni yAni ceSTAni tasya ha tAni sarvANi manasA vinizcitya tapodhanaH 12 amAvAsyAM mahAprAjJa viprAn AnAyya pUjitAn dakSiNAvartikAH sarvA bRsIH svayam athAkarot 13 sapta viprAMs tato bhojye yugapat samupAnayat Rte ca lavaNaM bhojyaM zyAmAkAnnaM dadau prabhuH 14 dakSiNAgrAs tato darbhA viSTareSu nivezitAH pAdayoz caiva viprANAM ye tv annam upabhuJjate 15 kRtvA ca dakSiNAgrAn vai darbhAn suprayataH zuciH pradadau zrImate piNDaM nAmagotram udAharan 16 tat kRtvA sa munizreSTho dharmasaMkaram AtmanaH pazcAt tApena mahatA tapyamAno 'bhyacintayat 17 akRtaM munibhiH pUrvaM kiM mayaitad anuSThitam kathaM nu zApena na mAM daheyur brAhmaNA iti 18 tataH saMcintayAm Asa vaMzakartAram AtmanaH dhyAta mAtras tathA cAtrir AjagAma tapodhanaH 19 athAtris taM tathA dRSTvA putrazokena karzitam bhRzam AzvAsayAm Asa vAgbhir iSTAbhir avyayaH 20 nime saMkalpitas te 'yaM pitRyajJas tapodhanaH mA te bhUd bhIH pUrvadRSTo dharmo 'yaM brahmaNA svayam 21 so 'yaM svayambhuvihito dharmaH saMkalpitas tvayA Rte svayambhuvaH ko 'nyaH zrAddheyaM vidhim Aharet 22 AkhyAsyAmi ca te bhUyaH zrAddheyaM vidhim uttamam svayambhuvihitaM putra tat puruSva nibodha me 23 kRtvAgnikaraNaM pUrvaM mantrapUrvaM tapodhana tato 'ryamNe ca somAya varuNAya ca nityazaH 24 vizve devAz ca ye nityaM pitRbhiH saha gocarAH tebhyaH saMkalpitA bhAgAH svayam eva svayambhuvA 25 stotavyA ceha pRthivI nivApasyeha dhAriNI vaiSNavI kAzyapI ceti tathaivehAkSayeti ca 26 udakAnayane caiva stotavyo varuNo vibhuH tato 'gniz caiva somaz ca ApyAyyAv iha te 'nagha 27 devAs tu pitaro nAma nirmitA vai svayambhuvA USmapAH sumahAbhAgAs teSAM bhAgAH prakalpitAH 28 te zrAddhenArcyamAnA vai vimucyante ha kilbiSAt saptakaH pitRvaMzas tu pUrvadRSTaH svayambhuvA 29 vizve cAgnimukhA devAH saMkhyAtAH pUrvam eva te teSAM nAmAni vakSyAmi bhAgArhANAM mahAtmanAm 30 sahaH kRtir vipApmA ca puNyakRt pAvanas tathA grAmniH kSemaH samUhaz ca divyasAnus tathaiva ca 31 vivasvAn vIryavAn hrImAn kIrtimAn kRta eva ca vipUrvaH somapUrvaz ca sUryazrIz ceti nAmataH 32 somapaH sUryasAvitro dattAtmA puSkarIyakaH uSNInAbho nabhedaz ca vizvAyur dIptir eva ca 33 camUharaH suveSaz ca vyomAriH zaMkaro bhavaH IzaH kartA kRtir dakSo bhuvano divyakarmakRt 34 gaNitaH paJca vIryaz ca Adityo razmimAMs tathA sapta kRt somavarcAz ca vizvakRt kavir eva ca 35 anugoptA sugoptA ca naptA cezvara eva ca jitAtmA munivIryaz ca dIptalomA bhayaMkaraH 36 atikarmA pratItaz ca pradAtA cAMzumAMs tathA zailAbhaH paramakrodhI dhIroSNI bhUpatis tathA 37 srajI vajrI varI caiva vizve devAH sanAtanAH kIrtitAs te mahAbhAgAH kAlasya gatigocarAH 38 azrAddheyAni dhAnyAni kodravAH pulakAs tathA hiGgu dravyeSu zAkeSu palANDuM lazunaM tathA 39 palANDuH saubhaJjanakas tathA gRJjanakAdayaH kUSmANDa jAtyalAbuM ca kRSNaM lavaNam eva ca 40 grAmyaM vArAha mAMsaM ca yac caivAprokSitaM bhavet kRSNAjAjI viDaz caiva zItapAkI tathaiva ca aGkurAdyAs tathA varjyA iha zRGgATakAni ca 41 varjayel lavaNaM sarvaM tathA jambU phalAni ca avakSutAvaruditaM tathA zrAddheSu varjayet 42 nivApe havyakavye vA garhitaM ca zvadarzanam pitaraz caiva devAz ca nAbhinandanti tad dhaviH 43 caNDAla zvapacau varjyau nivApe samupasthite kASAyavAsI kuSThI vA patito brahmahApi vA 44 saMkIrNa yonir vipraz ca saMbandhI patitaz ca yaH varjanIyA budhair ete nivApe samupasthite 45 ity evam uktvA bhagavAn svavaMzajam RSiM purA pitAmaha sabhAM divyAM jagAmAtris tapodhanaH | | 1 [bh] tathAvidhau pravRtte tu sarva eva maharSayaH pitRyajJAn akurvanta vidhidRSTena karmaNA 2 RSayo dharmanityAs tu kRtvA nivapanAny uta tarpaNaM cApy akurvanta tIrthAmbhobhir yatavratAH 3 nivApair dIyamAnaiz ca cAturvarNyena bhArata tarpitAH pitaro devAs te nAnnaM jarayanti vai 4 ajIrNenAbhihanyante te devAH pitRbhiH saha somam evAbhyapadyanta nivApAn nAbhipIDitAH 5 te 'bruvan somam AsAdya pitaro 'jIrNa pIDitAH nivApAnnena pIDyAmaH zreyo nAtra vidhIyatAm 6 tAn somaH pratyuvAcAtha zreyaz ced IpsitaM surAH svayambhU sadanaM yAtasa vai zreyo vidhAsyati 7 te somavacanAd devAH pitRbhiH saha bhArata meruzRGge samAsInaM pitAmaham upAgaman 8 [pitarah] nivApAnnena bhagavan bhRzaM pIDyAmahe vayam prasAdaM kuru no deva zreyo naH saMvidhIyatAm 9 iti teSAM vacaH zrutvA svayambhUr idam abravIt eSa me pArzvato vahnir yuSmac chreyo vidhAsyati 10 [agni] sahitAs tAta bhokSyAmo nivApe samupasthite jarayiSyatha cApy annaM mayA sArdhaM na saMzayaH 11 etac chrutvA tu pitaras tatas te vijvarAbhavan etasmAt kAraNAc cAgneH prAktanaM dIyate nRpa 12 nivapte cAgnipUrve vai nivApe puruSarSabha na brahmarAkSasAs taM vai nivApaM dharSayanty uta rakSAMsi cApavartante sthite deve vibhAvasau 13 pUrvaM piNDaM pitur dadyAt tato dadyAt pitAmahe prapitAmahAya ca tata eSa zrAddhavidhiH smRtaH 14 brUyAc chrAddhe ca sAvitrIM piNDe piNDe samAhitaH somAyeti ca vaktavyaM tathA pitRmateti ca 15 rajasvalA ca yA nArI vyaGgitA karNayoz ca yA nivApe nopatiSTheta saMgrAhyA nAnyavaMzajAH 16 jalaM prataramANaz ca kIrtayeta pitAmahAn nadIm AsAdya kurvIta pitRRNAM piNDa tarpaNam 17 pUrvaM svavaMzajAnAM tu kRtvAdbhis tarpaNaM punaH suhRt saMbandhivargANAM tato dadyAj jalAJjalim 18 kalmASagoyugenAtha yuktena tarato jalam pitaro 'bhilaSante vai nAvaM cApy adhirohataH sadA nAvi jalaM tajjJAH prayacchanti samAhitAH 19 mAsArdhe kRSNapakSasya kuyAn nivapanAni vai puSTir Ayus tathA vIryaM zrIz caiva pitRvartinaH 20 pitAmahaH pulastyaz ca vasiSTAH pulahas tathA aGgirAz ca kratuz caiva kazyapaz ca mahAn RSiH ete kuru kulazreSTha mahAyogezvarAH smRtAH 21 ete ca pitaro rAjann eSa zrAddhavidhiH paraH pretAs tu piNDa saMbandhAn mucyante tena karmaNA 22 ity eSA puruSazreSTha zrAddhotpattir yathAgamam khyApitA pUrvanirdiSTA dAnaM vakSyAmy ataH param | | 1 [y] dvijAtayo vratopetA havis te yadi bhuJjate annaM brAhmaNa kAmAya katham etat pitAmaha 2 [bh] avedokta vratAz caiva bhuJjAnAH kAryakAriNaH vedokteSu tu bhuJjAnA vrataluptA yudhiSThira 3 [y] yad idaM tapa ity Ahur upavAsaM pRthagjanAH tapaH syAd etad iha vai tapo 'nyad vApi kiM bhavet 4 [bh] mAsArdha mAsau nopavased yat tapo manyate janaH AtmatantropaghAtI yo na tapasvI na dharmavit 5 tyAgasyApi ca saMpattiH ziSyate tapa uttamam sadopavAsI ca bhaved brahma cArI tathaiva ca 6 muniz ca syAt sadA vipro devAMz caiva sadA yajet kuTumbiko dharmakAmaH sadA svapnaz ca bhArata 7 amRtAzI sadA ca syAt pavitrI ca sadA bhavet RtavAdI sadA ca syAn niyataz ca sadA bhavet 8 vighasAzI sadA ca syAt sadA caivAtithi priyaH amAMsAsI sadA ca syAt pavitrI ca sadA bhavet 9 [y] kathaM sadopavAsI syAd brahma cArI ca pArthiva vighasAzI kathaM ca syAt kathaM caivAtithi priyaH 10 [bh] antarA sAyam AzaM ca prAtar AzaM tathaiva ca sadopavAsI bhavati yo na bhuGkte 'ntarA punaH 11 bhAryAM gacchan brahma cArI sadA bhavati caiva ha RtavAdI sadA ca syAd dAnazIlaz ca mAnavaH 12 abhakSayan vRthA mAMsam amAMsAzI bhavaty uta dAnaM dadat pavitrI syAd asvapnaz ca divA svapan 13 bhRtyAtithiSu yo bhuGkte bhuktavatsu naraH sadA amRtaM kevalaM bhuGkte iti viddhi yudhiSThira 14 abhuktavatsu nAznAti brAhmaNeSu tu yo naraH abhojanena tenAsya jitaH svargo bhavaty uta 15 devebhyaz ca pitRbhyaz ca bhRtyebhyo 'tithibhiH saha avaziSTAni yo bhuGkte tam Ahur vighasAzinam 16 teSAM lokA hy aparyantAH sadane brahmaNaH smRtAH upasthitA hy apsarobhir gandharvaiz ca janAdhipa 17 devatAtithibhiH sArdhaM pitRbhiz copabhuJjate ramante putrapautraiz ca teSAM gatir anuttamA | | 1 [y] brAhmaNebhyaH prayacchanti dAnAni vividhAni ca dAtRpratigrahItror vA ko vizeSaH pitAmaha 2 [bh] sAdhor yaH pratigRhNIyAt tathaivAsAdhuto dvijaH guNavaty alpadoSaH syAn nirguNe tu nimajjati 3 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam vRSAdarbhez ca saMvAdaM saptarSINAM ca bhArata 4 kazyapo 'trir vasiSThaz ca bharadvAjo 'tha gautamaH vizvAmitro jamadagniH sAdhvI caivApy arundhatI 5 sarveSAm atha teSAM tu gaNDAbhUt karma kArikA zUdraH pazusakhaz caiva bhartA cAsyA babhUva ha 6 te vai sarve tapasyantaH purA cerur mahIm imAm samAdhinopazikSanto brahmalokaM sanAtanam 7 athAbhavad anAvRSTir mahatI kurunandana kRcchraprANo 'bhavad yatra loko 'yaM vai kSudhAnvitaH 8 kasmiMz cic ca purA yajJe yAjyena zibisUnunA dakSiNArthe 'tha Rtvigbhyo dattaH putro nijaH kila 9 tasmin kAle 'tha so 'lpAyur diSTAntam agamat prabho te taM kSudhAbhisaMtaptAH parivAryopatasthire 10 yAjyAtmajam atho dRSTvA gatAsum RSisattamAH apacanta tadA sthAlyAM kSudhArtAH kila bhArata 11 nirAdye martyaloke 'sminn AtmAnaM te parIpsavaH kRcchrAm Apedire vRttim annahetos tapasvinaH 12 aTamAno 'tha tAn mArge pacamAnAn mahIpatiH rAjA zaibyo vRSAdarbhiH kizyamAnAn dadarza ha 13 [vR] pratigrahas tArayati puSTir vai pratigRhNatAm mayi yad vidyate vittaM tac chRNudhvaM tapodhanAH 14 priyo hi me brAhmaNo yAcamAno; dadyAm ahaM vo 'zvatarI sahasram ekaikazaH sa vRSAH saMprasUtAH; sarveSAM vai zIghragAH zvetalomAH 15 kulaM bharAn anaDuhaH zataM zatAn; dhuryAJ zubhAn sarvazo 'haM dadAni pRthvI vAhAn pIvarAMz caiva tAvad; agryA gRSTyo dhenavaH suvratAz ca 16 varAn grAmAn vrIhi yavaM rasAMz ca; ratnaM cAnyad durlabhaM kiM dadAni mA smAbhakSye bhAvam evaM kurudhvaM; puSTy arthaM vai kiM prayacchAmy ahaM vaH 17 [rsayah] rAjan pratigraho rAjJo madhv AsvAdo viSopamaH taj jAnamAnaH kasmAt tvaM kuruSe naH pralobhanam 18 kSatraM hi daivatam iva brAhmaNaM samupAzritam amalo hy eSa tapasA prItaH prINAti devatAH 19 ahnApIha tapo jAtu brAhmaNasyopajAyate tad dAva iva nirdahyAt prApto rAjapratigrahaH 20 kuzalaM saha dAnena rAjann astu sadA tava arthibhyo dIyatAM sarvam ity uktvA te tato yayuH 21 apakvam eva tan mAMsam abhUt teSAM ca dhImatAm atha hitvA yayuH sarve vanam AhArakAGkSiNaH 22 tataH pracoditA rAjJA vanaM gatvAsya mantriNaH pracIyodumbarANi sma dAnaM dAtuM pracakramuH 23 udumbarANy athAnyAni hemagarbhANy upAharan bhRtyAs teSAM tatas tAni pragrAhitum upAdravan 24 gurUNIti viditvAtha na grAhyANy atrir abravIt na sma he mUDha vijJAnA na sma he mandabuddhayaH haimAnImAni jAnImaH pratibuddhAH sma jAgRmaH 25 iha hy etad upAdattaM pretya syAt kaTukodayam apratigrAhyam evaitat pretya ceha sukhepsunA 26 [v] zatena niSkaM gaNitaM sahasreNa ca saMmitam yathA bahu pratIcchan hi pApiSThAM labhate gatim 27 [kaSyapa] yat pRthivyAM vrIhi yavaM hiraNyaM pazavaH striyaH sarvaM tan nAlam ekasya tasmAd vidvAJ zamaM vrajet 28 [bharadvAja] utpannasya ruroH zRGgaM vardhamAnasya vardhate prArthanA puruSasyeva tasya mAtrA na vidyate 29 [gautama] na tal loke dravyam asti yal lokaM pratipUrayet samudrakalpaH puruSo na kadA cana pUryate 30 [viSvAmitra] kAmaM kAmayamAnasya yadA kAmaH samRdhyate athainam aparaH kAmas tRSNA vidhyati bANavat 31 [jamadagni] pratigrahe saMyamo vai tapo dhArayate dhruvam tad dhanaM brAhmaNasyeha lubhyamAnasya visravet 32 [arundhatI] dharmArthaM saMcayo yo vai dravyANAM pakSasaMmataH tapaH saMcaya eveha viziSTo dravyasaMcayAt 33 [gaNDA] ugrAd ito bhayAd yasmAd vibhyatIme mamezvarAH balIyAMso durbalavad bibhemy aham ataH param 34 [paSusakha] yad vai dharme paraM nAsti brAhmaNAs tad dhanaM viduH vinayArthaM suvidvAMsam upAseyaM yathAtatham 35 [rsayah] kuzalaM saha dAnAya tasmai yasya prajA imAH phalAny upadhi yuktAni ya evaM naH prayacchasi 36 [bh] ity uktvA hemagarbhANi hitvA tAni phalAni te RSayo jagmur anyatra sarva eva dhRtavratAH 37 [mantriNah] upadhiM zaGkamAnAs te hitvemAni phalAni vai tato 'nyenaiva gacchanti viditaM te 'stu pArthiva 38 ity uktaH sa tu bhRtyais tair vRSAdarbhiz cukopa ha teSAM saMpratikartuM ca sarveSAm agamad gRham 39 sa gatvAhavanIye 'gnau tIvraM niyamam AsthitaH juhAva saMskRtAM mantrair ekaikAm AhutiM nRpaH 40 tasmAd agneH samuttasthau kRtyA lokabhayaMkarI tasyA nAma vRSAdarbhir yAtudhAnIty athAkarot 41 sA kRtyA kAlarAtrIva kRtAJjalir upasthitA vRSAdarbhiM narapatiM kiM karomIti cAbravIt 42 [vRsAdharbhi] RSINAM gaccha saptAnAm arundhatyAs tathaiva ca dAsI bhartuz ca dAsyAz ca manasA nAma dhAraya 43 jJAtvA nAmAnicaiteSAM sarvAn etAn vinAzaya vinaSTeSu yathA svairaM gaccha yatrepsitaM tava 44 sA tatheti pratizrutya yAtu dAnI svarUpiNI jagAma tad vanaM yatra vicerus te maharSayaH | | 1 [bh] athAtri pramukhA rAjan vane tasmin maharSayaH vyacaran bhakSayanto vai mUlAni ca phalAni ca 2 athApazyan supInAMsa pANipAdamukhodaram parivrajantaM sthUlAGgaM parivrAjaM zunaH sakham 3 arundhatI tu taM dRSTvA sarvAGgopacitaM zubhA bhavitAro bhavanto vai naivam ity abravId RSIn 4 [vasisTha] naitasyeha yathAsmAkam agnihotram anirhutam sAyaMprAtaz ca hotavyaM tena pIvAJ zunaH sakhaH 5 [atri] naitasyeha yathAsmAkaM kSudhA vIryaM samAhatam kRcchrAdhItaM pranaSTaM ca tena pIvAJ zunaH sakhaH 6 [viSvAmitra] naitasyeha yathAsmAkaM zazvac chAstraM jarad gavaH alasaH kSut paro mUrkhas tena pIvAJ zunaH sakhaH 7 [jamadagni] naitasyeha yathAsmAkaM bhaktam indhanam eva ca saMcintya vArSikaM kiM cit tena pIvAT zunaH sakhaH 8 [kaSyapa] naitasyeha yathAsmAkaM catvAraz ca sahodarAH dehi dehIti bhikSanti tena pIvAJ zunaH sakhaH 9 [bharadvAja] naitasyeha yathAsmAkaM brahma bandhor acetasaH zoko bhAryApavAdena tena pIvAJ zunaH sakhaH 10 [gautama] naitasyeha yathAsmAkaM trikauzeyaM hi rAGkavam ekaikaM vai trivArSIyaM tena pIvAJ zunaH sakhaH 11 [bh] atha deSTvA parivrAT sa tAn maharSIJ zunaH sakhaH abhigamya yathAnyAyaM pANisparzam athAcarat 12 paricaryAM vane tAM tu kSut pratIghAta kArikAm anyonyena nivedyAtha prAtiSThanta sahaiva te 13 ekanizcaya kAryAz ca vyacaranta vanAni te AdadAnAH samuddhRtya mUlAni ca phalAni ca 14 kadA cid vicarantas te vRkSair aviralair vRtAm zuci vAri prasannodAM dadRzuH padminIM zubhAm 15 bAlAditya vapuH prakhyaiH puSkarair upazobhitAm vaidUryavarNasadRzaiH padmapatrair athAvRtAm 16 nAnAvidhaiz ca vihagair jalaprakara sevibhiH ekadvArAm anAdeyAM sUpatIrthAm akardamAm 17 vRSAdarbhi prayuktA tu kRtyA vikRtadarzanA yAtudhAnIti vikhyAtA padminIM tAm arakSata 18 zunaH sakha sahAyAs tu bisArthaM te maharSayaH padminIm abhijagmus te sarve kRtyAbhirakSitAm 19 tatas te yAtudhAnIM tAM dRSTvA vikRtadarzanAm sthitAM kamalinI tIre kRtyAm Ucur maharSayaH 20 ekA tiSThasi kA nu tvaM kasyArthe kiM prayojanam padminI tIram Azritya brUhi tvaM kiM cikIrSasi 21 [yAtudhAna] yAsmi sAsmy anuyogo me na kartavyaH kathaM cana ArakSiNIM mAM padminyA vittasarve tapodhanAH 22 [rsayah] sarva eva kSudhArthA sma na cAnyat kiM cid asti naH bhavatyAH saMmate sarve gRhNImahi bisAny uta 23 [yAtudhAna] samayena bisAnIto gRhNIdhvaM kAmakArataH ekaiko nAma me proktvA tato gRhNIta mAciram 24 [bh] vijJAya yAtudhAnIM tAM kRtyAm RSivadhaiSiNIm atriH kSudhA parItAtmA tato vacanam abravIt 25 arAtrir atreH sA rAtrir yAM nAdhIte trir adya vai arAtrir atrir ity eva nAma me viddhi zobhane 26 [yA] yathodAhRtam etat te mayi nAma mahAmune durdhAryam etan manasA gacchAvatara padminIm 27 [vasisTha] vasiSTho 'smi variSTho 'smi vase vAsaM gRheSv api vasiSThatvAc ca vAsAc ca vasiSTha iti viddhi mAm 28 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 29 [kaSyapa] kulaM kulaM ca kupapaH kupayaH kazyapo dvijaH kAzyaH kAzanikAzatvAd etan me nAma dhAraya 30 [yA] yathodAhRtam etat te mayi nAma mahAmune durdhAryam etan manasA gacchAvatara padminIm 31 [bharadvAja] bhare sutAn bhare ziSyAn bhare devAn bhare dvijAn bhare bharyAm anavyAjo bharadvAjo 'smi zobhane 32 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 33 [gautama] godamo damago 'dhUmo damo durdarzanaz ca te viddhi mAM gautamaM kRtye yAtudhAni nibodha me 34 [yA] yathodAhRtam etat te mayi nAma mahAmune naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 35 [viSvAmitra] vizve devAz ca me mitraM mitram asmi gavAM tathA vizvA mitram iti khyAtaM yAtudhAni nibodha me 36 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 37 [jamadagni] jAjamadyajajA nAma mRjA mAha jijAyiSe jamadagnir iti khyAtam ato mAM viddhi zobhane 38 [yA] yathodAhRtam etat te mayi nAma mahAmune naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 39 [arundhatI] dharAM dharitrIM vasudhAM bhartus tiSThAmy anantaram mano 'nurundhatI bhartur iti mAM viddhy arundhatIm 40 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 41 [gaNDA] gaNDaM gaNDaM gatavatI gaNDagaNDeti saMjJitA gaNDagaNDeva gaNDeti viddhi mAnala saMbhave 42 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 43 [paSusakha] sakhA sakhe yaH sakhyeyaH pazUnAM ca sakhA sadA gauNaM pazusakhety evaM viddhi mAm agnisaMbhave 44 [yA] nAma nairuktam etat te duHkhavyAbhASitAkSaram naitad dhArayituM zakyaM gacchAvatara padminIm 45 ebhir uktaM yathA nAma nAhaM vaktum ihotsahe zunaH sakha sakhAyaM mAM yAtudhAny upadhAraya 46 [yA] nAma te 'vyaktam uktaM vai vAkyaM saMdigdhayA girA tasmAt sakRd idAnIM tvaM brUhi yan nAma te dvija 47 sakRd uktaM mayA nAma na gRhItaM yadA tvayA tasmAt tridaNDdAbhihatA gaccha bhasmeti mAciram 48 [bh] sA brahmadaNDakalpena tena mUrdhni hatA tadA kRtyA papAta medinyAM bhasmasAc ca jagAma ha 49 zunaH sakhaz ca hatvA tAM yAtudhAnIM mahAbalAm bhuvi tridaNDaM viSTabhya zAdvale samupAvizat 50 tatas te munayaH sarve puSkarANi bisAni ca yathAkAmam upAdAya samuttasthur mudAnvitAH 51 zrameNa mahatA yuktAs te bisAni kalApazaH tIre nikSipya padminyAs tarpaNaM cakrur ambhasA 52 athotthAya jalAt tasmAt sarve te vai samAgaman nApazyaMz cApi te tAni bisAni puruSarSabha 53 [rsayah] kena kSudhAbhibhUtAnAm asmAkaM pApakakrmaNA nRzaMsenApanItAni bisAny AhArakAGkSiNAm 54 te zaGkamAnAs tv anyonyaM papracchur dvijasattamAH ta UcuH zapathaM sarve kurma ity arikarzana 55 ta uktvA bADham ity eva sarva eva zunaH sakham kSudhArtAH suparizrAntAH zapathAyopacakramuH 56 [atri] sa gAM spRzatu pAdena sUryaM ca pratimehatu anadhyAyeSv adhIyIta bisa stainyaM karoti yaH 57 [vasisTha] anadhyAya paro loke zunaH sa parikarSatu parivrAT kAmavRtto 'stu bisa stainyaM karoti yaH 58 zaraNAgataM hantumitraM svasutAM copajIvatu arthAn kAGkSatu kInAzAd bisa stainyaM karoti yaH 59 [kaSyapa] sarvatra sarvaM paNatu nyAsalopaM karotu ca kUTasAkSitvam abhyetu bisa stainyaM karoti yaH 60 vRthA mAMsaM samaznAtu vRthA dAnaM karoti ca yAtu striyaM divA caiva bisa stainyaM karoti yaH 61 [bharadvAja] nRzaMsas tyaktadharmAs tu strISu jJAtiSu goSu ca brAhmaNaM cApi jayatAM bisa stainyaM karoti yaH 62 upAdhyAyam adhaH kRtvA Rco 'dhyetu yajUMSi ca juhotu ca sa kakSAgnau bisa stainyaM karoti yaH 63 [jamadagni] purISam utsRjatv apsu hantugAM cApi dohinIm anRtau maithunaM yAtu bisa stainyaM karoti yaH 64 dveSyo bhAryopajIvI syAd dUrabandhuz ca vairavAn anyonyasyAtithiz cAstu bisa stainyaM karoti yaH 65 [gautama] adhItya vedAMs tyajatu trIn agnIn apavidhyatu vikrINAtu tathA somaM bisa stainyaM karoti yaH 66 upa pAnaplave grAme brAhmaNo vRSalI patiH tasya sAlokyatAM yAtu bisa stainyaM karoti yaH 67 [viSvAmitra] jIvato vai gurUn bhRtyAn bharantv asya pare janAH agatir bahuputraH syAd bisa stainyaM karoti yaH 68 azucir brahma kUTo 'stu RddhyA caivApy ahaM kRtaH karSako matsarI cAstu bisa stainyaM karoti yaH 69 varSAn karotu bhRtako rAjJaz cAstu purohitaH ayAjyasya bhaved Rtvig bisa stainyaM karoti yaH 70 [arundhatI] nityaM parivadec chvazrUM bhartur bhavatu durmanAH ekA svAdu samaznAtu bisa stainyaM karoti yA 71 jJAtInAM gRhamedhyasthA saktUn attu dinakSaye abhAgyAvIrasUr astu bisa stainyaM karoti yAH 72 [gaNDA] anRtaM bhASatu sadA sAdhubhiz ca virudhyatu dadAtu kanyAM zuklena bisa stainyaM karoti yAH 73 sAdhayitvA svayaM prAzed dAsye jIvatu caiva ha vikarmaNA pramIyeta bisa stainyaM karoti yA 74 [paSusakha] dAsya eva prajAyeta so 'prasUtir akiMcanaH daivateSv anamaH kAro bisa stainyaM karoti yaH 75 adhvaryave duhitaraM dadAtuc; chandoge vA caritabrahma carye AtharvaNaM vedam adhItya vipraH; snAyIta yo vai harate bisAni 76 [rsayah] iSTam etad dvijAtInAM yo 'yaM te zapathaH kRtaH tvayA kRtaM bisa stainyaM sarveSAM naH zunaH sukha 77 [Sun] nyastam Adyam apazyadbhir yad uktaM kRtakarmabhiH satyam etan na mithyaitad bisa stainyaM kRtaM mayA 78 mayA hy antarhitAnIha bisAnImAni pazyata parIkSArthaM bhagavatAM kRtam etan mayAnaghAH rakSaNArthaM ca sarveSAM bhavatAm aham AgataH 79 yAtudhAnI hy atikruddhA kRtyaiSA vo vadhaiSiNI vRSAdarbhi prayuktaiSA nihatA me tapodhanAH 80 duSTA hiMSyAd iyaM pApA yuSmAn praty agnisaMbhavA tasmAd asmy Agato viprA vAsavaM mAM nibodhata 81 alobhAd akSayA lokAH prAptA vaH sArvakAmikAH uttiSThadhvam itaH kSipraM tAn avApnuta vai dvijAH 82 [bh] tato maharSayaH prItAs tathety uktvA puraMdaram sahaiva tridazendreNa sarve jagmus triviSTapam 83 evam ete mahAtmAno bhogair bahuvidhair api kSudhA paramayA yuktAz chandyamAnA mahAtmabhiH naiva lobhaM tadA cakrus tataH svargam avApnuvan 84 tasmAt sarvAsv avasthAsu naro lobhaM vivarjayet eSa dharmaH paro rAjann alobha iti vizrutaH 85 idaM naraH sac caritaM samavAyeSu kIrtayet sukhabhAgI ca bhavati na ca durgANy avApnute 86 prIyante pitaraz cAsya RSayo devatAs tathA yazodharmArthabhAgI ca bhavati pretya mAnavaH | | 1 [bh] atraivodAharantImam itihAsaM purAtanam yadvRttaM tIrthayAtrAyAM zapathaM prati tac chRNu 2 puSkar arthaM kRtaM stainyaM purA bharatasattama rAjarSibhir mahArAja tathaiva ca dvijarSibhiH 3 RSayaH sametAH pazcime vai prabhAse; samAgatA mantram amantrayanta carAma sarve pRthivIM puNyatIrthAM; tan naH kAryaM hanta gacchAma sarve 4 zukro 'GgirAz caiva kaviz ca vidvAMs; tathAgastyo nArada parvatau ca bhRgur vasiSThaH kazyapo gautamaz ca; vizvAmitro jamadagniz ca rAjan 5 RSis tathA gAlavo 'thASTakaz ca; bharadvAjo 'rundhatI vAlakhilyAH zibir dilIpo nahuSo 'mbarISo; rAjA yayAtir dhundhumAro 'tha pUruH 6 jagmuH puraskRtya mahAnubhAvaM; zatakratuM vRtrahaNaM narendra tIrthAni sarvANi parikramanto; mAdhyAM yayuH kauzikIM puNyatIrthAm 7 sarveSu tIrtheSv atha dhUtapApA; jagmus tato brahmasaraH supuNyam devasya tIrthe jalam agnikalpA; vigAhya te bhuktabisa prasUnAH 8 ke cid bisAny akhanaMs tatra rAjann; anye mRNAlAny akhanaMs tatra viprAH athApazyan puSkaraM te hriyantaM; hradAd agastyena samuddhRtaM vai 9 tAn Aha sarvAn RSimukhyAn agastyaH; kenAdattaM puSkaraM me sujAtam yuSmAJ zaGke dIyatAM puSkaraM me; na vai bhavanto hartum arhanti padmam 10 zRNomi kAlo hiMsate dharmavIryaM; seyaM prAptA vardhate dharmapIDA purAdharmo vardhate neha yAvat; tAvad gacchAmi paralokaM cirAya 11 purA vedAn brAhmaNA grAmamadhye; ghuSTa svarA vRSalAJ zrAvayanti purA rAjA vyavahArAn adharmyAn; pazyaty ahaM paralokaM vrajAmi 12 purAvarAn pratyavarAn garIyaso; yAvan narA nAvamaMsyanti sarve tamottaraM yAvad idaM na vartate; tAvad vrajAmi paralokaM cirAya 13 purA prapazyAmi pareNa martyAn; balIyasA durbalAn bhujyamAnAn tasmAd yAsyAmi paralokaM cirAya; na hy utsahe draSTum IdRG nRloke 14 tam Ahur ArtA RSayo maharSiM; na te vayaM puSkaraM corayAmaH mithyAbhiSaGgo bhavatA na kAryaH; zapAma tIkSNAJ zapathAn maharSe 15 te nizcitAs tatra maharSayas tu; saMmanyanto dharmam evaM narendra tato 'zapaJ zapathAn paryayeNa; sahaiva te pArthiva putrapautraiH 16 [bhRgu] pratyAkrozed ihAkruSTas tADitaH pratitADayet khAdec ca pRSThamAMsAni yas te harati puSkaram 17 [vasisTha] asvAdhyAya paro loke zvAnaM ca parikarSatu pure ca bhikSur bhavatu yas te harati puSkaram 18 [kaSyapa] sarvatra sarvaM paNatu nyAse lobhaM karotu ca kUTasAkSitvam abhyetu yas te harati puSkaram 19 [gautama] jIvatv ahaM kRto buddhyA vipaNatv adhamena saH karSako matsarI cAstu yas te harati puSkaram 20 [angiras] azucir brahma kUTo 'stu zvAnaM ca parikarSatu brahma hAni kRtiz cAstu yas te harati puSkaram 21 [dhundhumAra] akRtajJo 'stu mitrANAM zUdrAyAM tu prajAyatu ekaH saMpannam aznAtu yas te harati puSkaram 22 [pUru] cikitsAyAM pracaratu bhAryayA caiva puSyatu zvazurAt tasya vRttiH syAd yas te harati puSkaram 23 [dilIpa] udapAnaplave grAme brAhmaNo vRSalI patiH tasya lobhAn sa vrajatu yas te harati puSkaram 24 [Sukra] pRSThamAMsaM samaznAtu divA gacchatu maithunam preSyo bhavatu rAjJaz ca yas te harati puSkaram 25 [jamadagni] anadhyAyeSv adhIyIta mitraM zrAddhe ca bhojayet zrAddhe zUdrasya cAznIyAd yas te harati puSkaram 26 [Sibi] anAhitAgnir mriyatAM yajJe vighnaM karotu ca tapasvibhir virudhyeta yas te harati puSkaram 27 [yayAti] anRtau jaTI vratinyAM vai bhAryAyAM saMprajAyatu nirAkarotu vedAMz ca yas te harati puSkaram 28 [nahusa] atithiM gRhastho nudatu kAmavRtto 'stu dIkSitaH vidyAM prayacchatu bhRto yas te harati puSkaram 29 [ambarIsa] nRzaMsas tyaktadharmo 'stu strISu jJAtiSu goSu ca brAhmaNaM cApi jahatu yas te harati puSkaram 30 [nArada] gUDho 'jJAnI bahiH zAstraM paThatAM visvaraM padam garIyaso 'vajAnAtu yas te harati puSkaram 31 [nAbhAga] anRtaM bhASatu sadA sadbhiz caiva virudhyatu zuklena kanyAM dadatu yas te harati puSkaram 32 [kavi] padA sa gAM tADayatu sUryaM ca prati mehatu zaraNAgataM ca tyajatu yas te harati puSkaram 33 [viSvAmitra] karotu bhRtako 'varSAM rAjJaz cAstu purohitaH Rtvig astu hy ayAjyasya yas te harati puSkaram 34 [parvata] grame cAdhikRtaH so 'stu kharayAnena gacchatu zunaH karSatu vRttyarthe yas te harati puSkaram 35 [bharadvAja] sarvapApasamAdAnaM nRzaMse cAnRte ca yat tat tasyAstu sadA pApaM yas te harati puSkaram 36 [asTaka] sa rAjAstv akRtaprajJaH kAmavRttiz ca pApakRt adharmeNAnuzAstUrvIM yas te harati puSkaram 37 [gAlava] pApiSThebhyas tv anarghArhaH sa naro 'stu svapApakRt dattvA dAnaM kIrtayatu yas te harati puSkaram 38 [arundhatI] zvazrvApavAdaM vadatu bhartur bhavatu durmanAH ekA svAdu samaznAtu yA te harati puSkaram 39 [vAlakhilya] ekapAdena vRttyarthaM grAmadvAre sa tiSThatu dharmajJas tyaktadharmo 'stu yas te harati puSkaram 40 [paSusakha] agnihotram anAdRtya sukhaM svapatu sa dvijaH parivrAT kAmavRtto 'stu yas te harati puSkaram 41 [surabhI] bAlvajena nidAnena kAMsyaM bhavatu dohanam duhyeta paravatsena yA te harati puSkaram 42 [bh] tatas tu taiH zapathaiH zapyamAnair; nAnAvidhair bahubhiH kauravendra sahasrAkSo devarAT saMprahRSTaH; samIkSya taM kopanaM vipramukhyam 43 athAbravIn maghavA pratyayaM svaM; samAbhASya tam RSiM jAtaroSam brahmarSidevarSinRparSimadhye; yat tan nibodheha mamAdhya rAjan 44 [Sakra] adhvaryave duhitaraM dadAtuc; chandoge vA caritabrahma carye AtharvaNaM vedam adhItya vipraH; snAyeta yaH puSkaram AdadAti 45 sarvAn vedAn adhIyIta puNyazIlo 'stu dhArmikaH brahmaNaH sadanaM yAtu yas te harati puSkaram 46 [agastya] AzIrvAdas tvayA proktaH zapatho balasUdana dIyatAM puSkaraM mahyam eSa dharmaH sanAtanaH 47 [indra] na mayA bhagavAm*l lobhAd dhRtaM puSkaram adya vai dharmaM te zrotukAmena hRtaM na kroddhum arhati 48 dharmaH zrutaH samutkarSo dharmasetur anAmayaH ArSo vai zAzvato nityam avyayo 'yaM mayA zrutaH 49 tad idaM gRhyatAM vidvan puSkaraM munisattama atikramaM me bhagabvan kSantum arhasy anindita 50 ity uktaH sa mahendreNa tapasvI kopano bhRzam jagrAha puSkaraM dhImAn prasannaz cAbhavan muniH 51 prayayus te tato bhUyas tIrthAni vanagocarAH puNyatIrtheSu ca tathA gAtrANy AplAvayanti te 52 AkhyAnaM ya idaM yuktaH paThet parvaNi parvaNi na mUrkhaM janayet putraM na bhavec ca nirAkRtiH 53 na tam Apat spRzet kA cin na jvaro na rujaz ca ha virajAH zreyasA yuktaH pretya svargam avApnuyAt 54 yaz ca zAstram anudhyAyed RSibhiH paripAlitam sa gacched brahmaNo lokam avyayaM ca narottama | | 1 [y] yad idaM zrAddhadharmeSu dIyate bharatarSabha chatraM copAnahau caiva kenaitat saMpravartitam kathaM caitat samutpannaM kimarthaM ca pradIyate 2 na kevalaM zrAddhadharme puNyakeSv api dIyate etad vistarato rAjaJ zrotum icchAmi tattvataH 3 [bh] zRNu rAjann avahitaz chatropAnaha vistaram yathaitat prathitaM loke yena caitat pravartitam 4 yathA cAkSayyatAM prAptaM puNyatAM ca yathAgatam sarvam etad azeSeNa pravakSyAmi janAdhipa 5 itihAsaM purAvRttam imaM zRNu narAdhipa jamadagnez ca saMvAdaM sUryasya ca mahAtmanaH 6 purA sa bhagavAn sAkSAd dhanuSAkrIData prabho saMdhAya saMdhAya zarAMz cikSepa kila bhArgavaH 7 tAn kSiptAn reNukA sarvAMs tasyeSUn dIptatejasaH AnAyya sA tadA tasmai prAdAd asakRd acyuta 8 atha tena sa zabdena jyAtalasya zarasya ca prahRSTaH saMpracikSepa sA ca pratyAjahAra tAn 9 tato madhyAhnam ArUDhe jyeSThA mUle divAkare sa sAyakAn dvijo viddhvA reNukAm idam avravIt 10 gacchAnaya vizAlAkSi zarAn etAn dhanuzcyutAn yAvad etAn punaH subhru kSipAmIti janAdhipa 11 sA gacchaty antarA chAyAM vRkSam Azritya bhAminI tasthau tasyA hi saMtaptaM ziraH pAdau tathaiva ca 12 sthitA sA tu muhUrtaM vai bhartuH zApabhayAc chubhA yayAv AnayituM bhUyaH sAyakAn asitekSaNA pratyAjagAma ca zarAMs tAn AdAya yazasvinI 13 sA prasvinnA sucArv aGgI padbhyAM duHkhaM niyacchatI upAjagAma bhartAraM bhayAd bhartuH pavepatI 14 sa tAm RSis tataH kruddho vAkyam Aha zubhAnanAm reNuke kiM cireNa tvam Agateti punaH punaH 15 [r] ziras tAvat pradIptaM me pAdau caiva tapodhana sUryatejo niruddhAhaM vRkSac chAyAm upAzritA 16 etasmAt kAraNAd brahmaMz ciram etat kRtaM mayA etaj jJAtvA mama vibho mA krudhas tvaM tapodhana 17 [j] adyainaM dIptakiraNaM reNuke tava duHkhadam zarair nipAtayiSyAmi sUryam astrAgnitejasA 18 [bh] sa visphArya dhanur divyaM gRhItvA ca bahUJ zarAn atiSThat sUryam abhito yato yAti tato mukhaH 19 atha taM prahariSyantaM sUryo 'bhyetya vaco 'bravIt dvija rUpeNa kaunteya kiM te sUryo 'parAdhyate 20 Adatte razmibhiH sUryo divi vidvaMs tatas tataH rasaM sa taM vai varSAsu pravarSati divAkaraH 21 tato 'nnaM jAyate vipra manuSyANAM sukhAvaham annaM prANA iti yathA vedeSu paripaThyate 22 athAbhreSu nigUDhaz ca razmibhiH parivAritaH sapta dvIpAn imAn brahman varSeNAbhipravarSati 23 tatas tadauSadhInAM ca vIrudhAM patrapuSpajam sarvaM varSAbhinirvRttam annaM saMbhavati prabho 24 jAtakarmANi sarvANi vratopanayanAni ca godhAnAni vivAhAz ca tathA yajJasamRddhayaH 25 satrANi dAnAni tathA saMyogA vittasaMcayAH annataH saMpravartante yathA tvaM vettha bhArgava 26 ramaNIyAni yAvanti yAvad ArambhakANi ca sarvam annAt prabhavati viditaM kIrtayAmi te 27 sarvaM hi vettha vipra tvaM yad etat kIrtitaM mayA prasAdaye tvA viprarSe kiM te sUryo nipAtyate | | 1 [y] evaM tadA prayAcantaM bhAskaraM munisattamaH jamadagnir mahAtejAH kiM kAryaM pratyapadyata 2 [bh] tathA prayAcamAnasya munir agnisamaprabhaH jamadagniH zamaM naiva jagAma kurunandana 3 tataH sUryo madhurayA vAcA tam idam abravIt kRtAJjalir vipra rUpI praNamyedaM vizAM pate 4 calaM nimittaM viprarSe sadA sUryasya gacchataH kathaM calaM vetsyasi tvaM sadA yAntaM divAkaram 5 [j] sthiraM vApi calaM vApi jAne tvAM jJAnacakSuSA avazyaM vinayAdhAnaM kAryam adya mayA tava 6 aparAhNe nimeSArdhaM tiSThasi tvaM divAkara tatra vetsyAmi sUryatvAM na me 'trAsti vicAraNA 7 [s] asaMzayaM mAM viprarSe vetsyase dhanvinAM vara apakAriNaM tu mAM viddhi bhagavaJ zaraNAgatam 8 [bh] tataH prahasya bhagavAJ jamadagnir uvAca tam na bhIH sUryatvayA kAryA praNipAta gato hy asi 9 brAhmaNeSv ArjavaM yac ca sthairyaM ca dharaNItale saumyatAM caiva somasya gAmbhIryaM varuNasya ca 10 dIptim agneH prabhAM meroH pratApaM tapanasya ca etAny atikramed yo vai sa hanyAc charaNAgatam 11 bhavet sa guru talpI ca brahmahA ca tathA bhavet surA pAnaM ca kuryAt sa yo hanyAc charaNAgatam 12 etasya tv apanItasya samAdhiM tAta cintaya yathAsukhagamaH panthA bhavet tvad razmitApitaH 13 [bh] etAvad uktvA sa tadA tUSNIm AsId bhRgUdvahaH atha sUryo dadau tasmai chatropAnaham Azu vai 14 [s] maharSe zirasas trANaM chatraM mad razmivAraNam pratigRhNISva padbhyAM ca trANArthaM carmapAduke 15 adya prabhRti caivaital loke saMpracariSyati puNyadAneSu sarveSu param akSayyam eva ca 16 [bh] upAnac chatram etad vai sUryeNeha pravartitam puNyam etad abhikhyAtaM triSu lokeSu bhArata 17 tasmAt prayaccha viprebhyaz chatropAnaham uttamam dharmaste sumahAn bhAvI na me 'trAsti vicAraNA 18 chatraM hi bharatazreSTha yaH pradadyAd dvijAtaye zubhraM zatazalAkaM vai sa pretya sukham edhate 19 sa zakra loke vasati pUjyamAno dvijAtibhiH apsarobhiz ca satataM devaiz ca bharatarSabha 20 dahyamAnAya viprAya yaH prayacchaty upAnahau snAtakAya mahAbAho saMzitAya dvijAtaye 21 so 'pi lokAn avApnoti daivatair abhipUjitAn goloke sa mudA yukto vasati pretya bhArata 22 etat te bharatazreSTha mayA kArtsnyena kIrtitam chatropAnaha dAnasya phalaM bharatasattama | | 1 [y] ArAmANAM taDAgAnAM yat phalaM kurunandana tad ahaM zrotum icchAmi tvatto 'dya bharatarSabha 2 [bh] supradarzA vanavatI citradhAtuvibhUSitA upetA sarvabIjaiz ca zreSThA bhUmir ihocyate 3 tasyAH kSetravizeSaM ca taDAgAnAM nivezanam audakAni ca sarvANi pravakSyAmy anupUrvazaH 4 taDAgAnAM ca vakSyAmi kRtAnAM cApi ye guNAH triSu lokeSu sarvatra pUjito yas taDAgavAn 5 atha vA mitra sadanaM maitraM mitra vivardhanam kIrtisaMjananaM zreSThaM taDAgAnAM nivezanam 6 dharmasyArthasya kAmasya phalam Ahur manISiNaH taDAgaM sukRtaM deze kSetram eva mahAzrayam 7 caturvidhAnAM bhUtAnAM taDAgam upalakSayet taDAgAni ca sarvANi dizanti zriyam uttamAm 8 devA manuSyA gandharvAH pitaroraga rAkSasAH sthAvarANi ca bhUtAni saMzrayanti jalAzayam 9 tasmAt tAMs te pravakSyAmi taDAge ye guNAH smRtAH yA ca tatra phalAvAptir RSihiH samudAhRtA 10 varSamAtre taDAge tu salilaM yasya tiSThati agnihotraphalaM tasya phalam Ahur manISiNaH 11 zaratkAle tu salilaM taDAge yasya tiSThati gosahasrasya sa pretya labhate phalam uttamam 12 hemanta kAle salilaM taDAge yasya tiSThati sa vai bahu suvarNasya yajJasya labhate phalam 13 yasya vai zaizire kAle taDAge salilaM bhavet agniSTomasya yajJasya phalam Ahur manISiNaH 14 taDAgaM sukRtaM yasya vasante tu mahAzrayam atirAtrasya yajJasya phalaM sa samupAznute 15 nidhAgha kAle pAnIyaM taDAge yasya tiSThati vAjapeyasamaM tasya phalaM vai munayo viduH 16 sa kulaM tArayet sarvaM yasya khAte jalAzaye gAvaH pibanti pAnIyaM sAdhavaz ca narAH sadA 17 taDAge yasya gAvas tu pibanti tRSitA jalam mRgapakSimanuSyAz ca so 'zvamedha phalaM labhet 18 yat pibanti jalaM tatra snAyante vizramanti ca taDAgadasya tat sarvaM pretyAnantyAya kalpate 19 durlabhaM salilaM tAta vizeSeNa paratra vai pAnIyasya pradAnena prItir bhavati zAzvatI 20 tilAndadata pAnIyaM dIpAn dadata jAgrata jJAtibhiH saha modadhvam eta preteSu durlabham 21 sarvadAnair gurutaraM sarvadAnair viziSyate pAnIyaM narazArdUla tasmAd dAtavyam eva hi 22 evam eta taDAgeSu kIrtitaM phalam uttamam ata UrdhvaM pravakSyAmi vRkSANAm api ropaNe 23 sthAvarANAM ca bhUtAnAM jAtayo SaT prakIrtitAH vRkSagulma latAvallyas tvak sArAs tRNajAtayaH 24 etA jAtyas tu vRkSANAM teSAM rope guNAs tv ime kIrtiz ca mAnuSe loke pretya caiva phalaM zubham 25 labhate nAma loke ca pitRbhiz ca mahIyate devalokagatasyApi nAma tasya na nazyati 26 atItAnAgate cobhe pitRvaMzaM ca bhArata tArayed vRkSaropIM ca tasmAd vRkSAn praropayet 27 tasya putrA bhavanty ete pAdapA nAtra saMzayaH paralokagataH svargaM lokAMz cApnoti so 'vyayAn 28 puSpaiH suragaNAn vRkSAH phalaiz cApi tathA pitRRn chAyayA cAtithIMs tAta pUjayanti mahIruhAH 29 kiMnaroragarakSAMsi devagandharvamAnavAH tathA RSigaNAz caiva saMzrayanti mahIruhAn 30 puSpitAH phalavantaz ca tarpayantIha mAnavAn vRkSadaM putravad vRkSAs tArayanti paratra ca 31 tasmAt taDAge vRkSA vai ropyAH zreyo 'rthinA sadA putravat paripAlyaz ca putrAs te dharmataH smRtAH 32 taDAga kRd vRkSaropI iSTayajJaz ca yo dvijaH ete svarge mahIyante ye cAnye satyavAdinaH 33 tasmAt taDAgaM kurvIta ArAmAMz caiva ropayet yajec ca vividhair yajJaiH satyaM ca satataM vadet | | 1 [y] gArhasthyaM dharmam akhilaM prabrUhi bharatarSabha Rddhim Apnoti kiM kRtvA manuSya iha pArthiva 2 [bh] atra te vartayiSyAmi purAvRttaM janAdhipa vAsudevasya saMvAdaM pRthivyAz caiva bhArata 3 saMstUya pRthivIM devIM vAsudevaH pratApavAn papraccha bharatazreSTha yad etat pRcchase 'dya mAm 4 [vAsudeva] gArhasthyaM dharmam Azritya mayA vA madvidhena vA kim avazyaM dhare kAryaM kiM vA kRtvA sukhI bhavet 5 [p] RSayaH pitaro devA manuSyAz caiva mAdhava ijyAz caivArcanIyAz ca yathA caivaM nibodha me 6 sadA yajJena devAMz ca Atithyena ca mAnavAn chandataz ca yathA nityam arhAn yuJjIta nityazaH tena hy RSigaNAH prItA bhavanti madhusUdana 7 nityam agniM paricared abhuktvA balikarma ca kuryAt tathaiva devA vai prIyante madhusUdana 8 kuryAd ahar ahaH zrAddham annAdyenodakena vA payo mUlaphalair vApi pitRRNAM prItim Aharan 9 siddhAnnAd vaizvadevaM vai kuryAd agnau yathAvidhi agnISomaM vaizvadevaM dhAnvantaryam anantaram 10 prajAnAM pataye caiva pRthag ghomo vidhIyate tathaiva cAnupUrvyeNa balikarma prayojayet 11 dakSiNAyAM yamAyeha pratIcyAM varuNAya ca somAya cApy udIcyAM vai vAstumadhye dvijAtaye 12 dhanvantareH prAg udIcyAM prAcyAM zakrAya mAdhava manor vai iti ca prAhur baliM dvAre gRhasya vai marudbhyo devatAbhyaz ca balim antar gRhe haret 13 tathaiva vizve devebhyo balim AkAzato haret nizAcarebhyo bhUtebhyo baliM naktaM tathA haret 14 evaM kRtvA baliM samyag dadyAd bhikSAM dvijAtaye alAbhe brAhmaNasyAgnAv agram utkSipya nikSipet 15 yadA zrAddhaM pitRbhyaz ca datum iccheta mAnavaH tadA pazcAt prakurvIta nivRtte zrAddhakarmaNi 16 pitRRn saMtarpayitvA tu baliM kuryAd vidhAnataH vaizvadevaM tataH kuryAt pazcAd brAhmaNa vAcanam 17 tato 'nnenAvazeSeNa bhojayed atithIn api arcA pUrvaM mahArAja tataH prINAti mAnuSAn 18 anityaM hi sthito yasmAt tasmAd atithir ucyate 19 AcAryasya pituz caiva sakhyur Aptasya cAtitheH idam asti gRhe mahyam iti nityaM nivedayet 20 te yad vadeyus tat kuryAd iti dharmo vidhIyate gRhasthaH puruSaH kRSNa ziSTAzI ca sadA bhavet 21 rAjartvijaM snAtakaM ca guruM zvazuram eva ca arcayen madhuparkeNa parisaMvatsaroSitAn 22 zvabhyaz cazva pacebhyaz ca vayobhyaz cAvaped bhuvi vaizvadevaM hi nAmaitat sAyaMprAtar vidhIyate 23 etAMs tu dharmAn gArhasthAn yaH kuryAd anasUyakaH sa iharddhiM parAM prApya pretya nAke mahIyate 24 [bh] iti bhUmer vacaH zrutvA vAsudevaH pratApavAn tathA cakAra satataM tvam apy evaM samAcara 25 evaM gRhastha dharmaM tvaM cetayAno narAdhipa iha loke yazaH prApya pretya svargam avApsyasi | | 1 [y] Aloka dAnaM nAmaitat kIdRzaM bharatarSabha katham etat samutpannaM phalaM cAtra bravIhi me 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam manoH prajApater vAdaM suvarNasya ca bhArata 3 tapasvI kaz cid abhavat suvarNo nAma nAmataH varNato hemavarNaH sa suvarNa iti paprathe 4 kulazIlaguNopetaH svAdhyAye ca paraM gataH bahUn svavaMzaprabhavAn samatItaH svakair guNaiH 5 sa kadA cin manuM vipro dadarzopasasarpa ca kuzalapraznam anyonyaM tau ca tatra pracakratuH 6 tatas tau siddhasaMkalpau merau kAJcanaparvate ramaNIye zilA pRSThe sahitau saMnyaSIdatAm 7 tatra tau kathayAm AstAM kathA nAnAvidhAzrayAH brahmarSideva daityAnAM purANAnAM mahAtmanAm 8 suvarNas tv abravId vAkyaM manuM svAyambhuvaM prabhum hitArthaM sarvabhUtAnAM praznaM me vaktum arhasi 9 sumanobhir yad ijyante daivatAni prajezvara kim etat katham utpannaM phalayogaM ca zaMsa me 10 [manu] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam zukrasya ca balez caiva saMvAdaM vai samAgame 11 baler vairocanasyeha trailokyam anuzAsataH samIpam AjagAmAzu zukro bhRgukulodvahaH 12 tam arghyAdibhir abhyarcya bhArgavaM so 'surAdhipaH niSasAdAsane pazcAd vidhivad bhUridakSiNaH 13 katheyam abhavat tatra yA tvayA parikIrtitA sumanodhUpadIpAnAM saMpradAne phalaM prati 14 tataH papraccha daityendraH kavIndraH praznam uttamam sumanodhUpadIpAnAM kiM phalaM brahmavittama pradAnasya dvijazreSTha tad bhavAn vaktum arhati 15 [Sukra] tapaH pUrvaM samutpannaM dharmas tasmAd anantaram etasminn antare caiva vIrud oSadhya eva ca 16 somasyAtmA ca bahudhA saMbhUtaH pRthivItale amRtaM ca viSaM caiva yAz cAnyAs tulyajAtayaH 17 amRtaM manasaH prItiM sadyaH puSTiM dadAti ca mano mlapayate tIvraM viSaM gandhena sarvazaH 18 amRtaM maGgalaM viddhi mahad viSamamaGgalam oSadhyo hy amRtaM sarvaM vizaM tejo 'gnisaMbhavam 19 manohlAdayate yasmAc chriyaM cApi dadhAti ha tasmAt sumanasaH proktA naraiH sukRtakarmabhiH 20 devatAbhyaH sumanaso yo dadAti naraH zuciH tasmAt sumanasaH proktA yasmAt tuSyanti devatAH 21 yaM yam uddizya dIyeran devaM sumanasaH prabho maGgalArthaM sa tenAsya prIto bhavati daityapa 22 jJeyAs tUgrAz ca saumyAz ca tejasvinyaz ca tAH pRthak oSadhyo bahu vIryAz ca bahurUpAs tathaiva ca 23 yajJiyAnAM ca vRkSANAm ayajJiyAn nibodha me AsurANi ca mAlyAni daivatebhyo hitAni ca 24 rAkSasAnAM surANAM ca yakSANAM ca tathA priyAH pitRRNAM mAnuSANAM ca kAntAyAstv anupUrvazaH 25 vanyA grAmyAz ceha tathA kRSToptAH parvatAzrayAH akaNTakAH kaNTakinyo gandharUparasAnvitAH 26 dvividho hi smRto gandha iSTo 'niSTaz ca puSpajaH iNTa gandhAni devAnAM puSpANIti vibhAvayet 27 akaNTakAnAM vRkSANAM zvetaprAyAz ca varNataH teSAM puSpANi devAnAm iSTAni satataM prabho 28 jalajAni ca mAlyAni padmAdIni ca yAni ca gandharvanAgayakSebhyas tAni dadyAd vicakSaNaH 29 oSadhyo raktapuSpAz ca kaTukAH kaNTakAnvitAH zatrUNAm abhicArArtham atharvasu nidarzitAH 30 tIkSNavIryAs tu bhUtAnAM durAlambhAH sakaNTakAH raktabhUyiSTha varNAz ca kRSNAz caivopahArayet 31 mano hRdayanandinyo vimarde madhurAz ca yAH cArurUpAH sumanaso mAnuSANAM smRtA vibho 32 na tu zmazAnasaMbhUtA na devAyatanodbhavAH saMnayet puSTi yukteSu vivAheSu rahaHsu ca 33 girisAnu ruhAH saumyA devAnAm upapAdayet prokSitAbhyukSitAH saumyA yathAyogaM yathA smRti 34 gandhena devAs tuSyanti darzanAd yakSarAkSasAH nAgAH samupabhogena tribhir etais tu mAnuSAH 35 sadyaH prINAti devAn vai te prItA bhAvayanty uta saMkalpasiddhA martyAnAm Ipsitaiz ca manorathaiH 36 devAH prINanti satataM mAnitA mAnayanti ca avajJAtAvadhUtAz ca nirdahanty adhamAn narAn 37 ata UrdhvaM pravakSyAmi dhUpadAnavidhau phalam dhUpAMz ca vividhAn sAdhUn asAdhUMz ca nibodha me 38 niryAsaH saralaz caiva kRtrimaz caiva te trayaH iSTAniSTo bhaved gandhas tan me vistarataH zRNu 39 niryAsAH sallakI varjyA devAnAM dayitAs tu te gugguluH pravaras teSAM sarveSAm iti nizcayaH 40 aguruH sAriNAM zreSTho yakSarAkSasa bhoginAm daityAnAM sallakIjaz ca kAGkSito yaz ca tadvidhaH 41 atha sarjarasAdInAM gandhaiH pArthiva dAravaiH phANitAsava saMyuktair manuSyANAM vidhIyate 42 devadAnava bhUtAnAM sadyas tuSTikaraH smRtaH ye 'nye vaihArikAs te tu mAnuSANAm iti smRtAH 43 ya evoktAH sumanasAM pradAne guNahetavaH dhUpeSv api parijJeyAs ta eva prItivardhanAH 44 dIpadAne pravakSyAmi phalayogam anuttamam yathA yena yadA caiva pradeyA yAdRzAz ca te 45 jyotis tejaH prakAzaz cApy UrdhvagaM cApi varNyate pradAne tejasAM tasmAt tejo vardhayate nRNAm 46 andhaM tamas tamisraM ca dakSiNAyanam eva ca uttarAyaNam etasmAj jyotir dAnaM prazasyate 47 yasmAd Urdhvagam etat tu tamasaz caiva bheSajam tasmAd Urdhvagater dAtA bhaved iti vinizcayaH 48 devAs tejasvino yasmAt prabhAvantaH prakAzakAH tAmasA rAkSasAz ceti tasmAd dIpaH pradIyate 49 Aloka dAnAc cakSuSmAn prabhA yukto bhaven naraH tAn dattvA nopahiMseta na haren nopanAzayet 50 dIpahartA bhaved andhas tamo gatir asuprabhaH dIpapradaH svargaloke dIpamAlI virAjate 51 haviSA prathamaH kalpo dvitIyas tv auSadhI rasaiH vasA medo 'sthi niryAsair na kAryaH puSTim icchatA 52 giriprapAte gahane caityasthAne catuSpathe dIpadAtA bhaven nityaM ya icched bhUtim AtmanaH 53 kuloddyoto vizuddhAtmA prakAzatvaM ca gacchati jyotiSAM caiva sAlokyaM dIpadAtA naraH sadA 54 balikarmasu vakSyAmi guNAn karmaphalodayAn deva yakSoraga nRNAM bhUtAnAm atha rakSasAm 55 yeSAM nAgra bhujo viprA devatAtithibAlakAH rAkSasAn eva tAn viddhi nirvaSaTkAramaGgalAn 56 tasmAd agraM prayaccheta devebhyaH pratipUjitam zirasA praNataz cApi hared balim atandritaH 57 gRhyA hi devatA nityam AzaMsanti gRhAt sadA bAhyAz cAgantavo ye 'nye yakSarAkSasa pannagAH 58 ito dattena jIvanti devatAH pitaras tathA te prItAH prINayanty etAn AyuSA yazasA dhanaiH 59 balayaH saha puSpais tu devAnAm upahArayet dadhi drapsa yutAH puNyAH sugandhAH priyadarzanAH 60 kAryA rudhiramAMsADhyA balayo yakSarAkSasAm surAsava puraskArA lAjollepana bhUSitAH 61 nAgAnAM dayitA nityaM padmotpalavimizritAH tilAn guDa susaMpannAn bhUtAnAm upahArayet 62 agradAtAgra bhogI syAd balavarNasamanvitaH tasmAd agraM prayaccheta devebhyaH pratipUjitam 63 jvalaty ahar aho vezma yAz cAsya gRhadevatAH tAH pUjyA bhUtikAmena prasRtAgra pradAyinA 64 ity etad asurendrAya kAvyaH provAca bhArgavaH suvarNAya manuH prAha suvarNo nAradAya ca 65 nArado 'pi mayi prAha guNAn etAn mahAdyute tvam apy etad viditveha sarvam Acara putraka | | 1 [y] zrutaM me bharatazreSTha puSpadhUpa pradAyinAm phalaM balividhAne ca tad bhUyo vaktum arhasi 2 dhUpapradAnasya phalaM pradIpasya tathaiva ca balayaz ca kimarthaM vai kSipyante gRhamedhibhiH 3 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam nahuSaM prati saMvAdam agastyasya bhRgos tathA 4 nahuSo hi mahArAja rAjarSiH sumahAtapAH devarAjyam anuprAptaH sukRteneha karmaNA 5 tatrApi prayato rAjan nahuSas tridive vasan mAnuSIz caiva divyAz ca kurvANo vividhAH kriyAH 6 mAnuSyas tatra sarvAH sma kriyAs tasya mahAtmanaH pravRttAs tridive rAjan divyAz caiva sanAtanAH 7 agnikAryANi samidhaH kuzAH sumanasas tathA balayaz cAna lAjAbhir dhUpanaM dIpakarma ca 8 sarvaM tasya gRhe rAjJaH prAvartata mahAtmanaH japayajJAn mano yajJAMs tridive 'pi cakAra saH 9 daivatAny arcayaMz cApi vidhivat sa surezvaraH sarvANy eva yathAnyAyaM yathApUrvam ariMdama 10 athendrasya bhaviSyatvAd ahaMkAras tam Avizat sarvAz caiva kriyAs tasya paryahIyanta bhUpate 11 sa RSIn vAhayAm Asa varadAnAmadAnvitaH parihInakriyaz cApi durbalatvam upeyivAn 12 tasya vAhayataH kAlo munimukhyAMs tapodhanAn ahaMkArAbhibhUtasya sumahAn atyavartata 13 atha paryAyaza RSIn vAhanAyopacakrame paryAyaz cApy agastyasya samapadyata bhArata 14 athAgamya mahAtejA bhRgur brahma vidAM varaH agastyam AzramasthaM vai samupetyedam abravIt 15 evaM vayam asatkAraM devendrasyAsya durmateH nahuSasya kimarthaM vai marSayAma mahAmune 16 [agastya] katham eSa mayA zakyaH zaptuM yasya mahAmune varadena varo datto bhavato viditaz ca saH 17 yo me dRSTipathaM gacchet sa me vazyo bhaved iti ity anena varo devAd yAcito gacchatA divam 18 evaM na dagdhaH sa mayA bhavatA ca na saMzayaH anyenApy RSimukhyena na zapto na ca pAtitaH 19 amRtaM caiva pAnAya dattam asmai purA vibho mahAtmane tadarthaM ca nAsmAbhir vinipAtyate 20 prAyacchata varaM devaH prajAnAM duHkhakArakam dvijeSv adharmayuktAni sa karoti narAdhamaH 21 atra yat prAptakAlaM nas tad brUhi vadatAM vara bhavAMz cApi yathA brUyAt kurvImahi tathA vayam 22 [bhRgu] pitAmaha niyogena bhavantam aham AgataH pratikartuM balavati nahuSe darpam Asthite 23 adya hi tvA sudurbuddhI rathe yokSyati devarAT adyainam aham udvRttaM kariSye 'nindram ojasA 24 adyendraM sthApayiSyAmi pazyatas te zatakratum saMcAlya pApakarmANam indra sthAnAt sudurmatim 25 adya cAsau ku devendras tvAM padA dharSayiSyati daivopahatacittatvAd AtmanAzAya mandadhIH 26 vyutkrAnta dharmaM tam ahaM dharSaNAmarSito bhRzam ahir bhavasveti ruSA zapsye pApaM dvija druham 27 tata enaM sudurbuddhiM dhik zabdAbhihata tviSam dharaNyAM pAtayiSyAmi prekSatas te mahAmune 28 nahuSaM pApakarmANam aizvaryabalamohitam yathA ca rocate tubhyaM tathA kartAsmy ahaM mune 29 evam uktas tu bhRguNA maitrA varuNir avyayaH agastyaH paramaprIto babhUva vigara jvaraH | | 1 [y] kathaM sa vai vipannaz ca kathaM vai pAtito bhuvi kathaM cAnindratAM prAptas tad bhavAn vaktum arhati 2 [bh] evaM tayoH saMvadatoH kriyAs tasya mahAtmanaH sarvA evAbhyavartanta yA divyA yAz ca mAnuSAH 3 tathaiva dIpadAnAni sarvopakaraNAni ca balikarma ca yac cAnyad utsekAz ca pRthagvidhAH sarvAs tasya samutpannA devarAjJo mahAtmanaH 4 devaloke nRloke ca sad AcArA budhaiH smRtAH te ced bhavanti rAjendra Rdhyante gRhamedhinaH dhUpapradAnair dIpaiz ca namaH kArais tathaiva ca 5 yathA siddhasya cAnnasya dvijAyAgraM pradIyate balayaz ca gRhoddeze ataH prIyanti devatAH 6 yathA ca gRhiNas toSo bhaved vai balikarmaNA tathA zataguNA prItir devatAnAM sma jAyate 7 evaM dhUpapradAnaM ca dIpadAnaM ca sAdhavaH prazaMsanti namaH kArair yuktam AtmaguNAvaham 8 snAnenAdbhiz ca yat karma kriyate vai vipazcitA namaH kAraprayuktena tena prIyanti devatAH gRhyAz ca devatAH sarvAH prIyante vidhinArcitAH 9 ity etAM buddhim AsthAya nahuSaH sa narezvaraH surendratvaM mahat prApya kRtavAn etad adbhutam 10 kasya cit tv atha kAlasya bhAgyakSaya upasthite sarvam etad avajJAya na cakAraitad IdRzam 11 tataH sa parihINo 'bhUt surendro balikarmataH dhUpadIpodaka vidhiM na yathAvac cakAra ha tato 'sya yajJaviSayo rakSobhiH paryabAdhyata 12 athAgastyam RSizreSThaM vAhanAyAjuhAva ha drutaM sarasvatI kUlAt smayann iva mahAbalaH 13 tato bhRgur mahAtejA maitrAvaruNim abravIt nimIlayasva nayane jaTA yAvad vizAmi te 14 sthANubhUtasya tasyAtha jaTAH prAvizad acyutaH bhRguH sa sumahAtejAH pAtanAya nRpasya ha 15 tataH sa devarAT prAptas tam RSiM vAhanAya vai tato 'gastyaH surapatiM vAkyam Aha vizAM pate 16 yojayasvendra mAM kSipraM kaM ca dezaM vahAmi te yatra vakSyasi tatra tvAM nayiSyAmi surAdhipa 17 ity ukto nahuSas tena yojayAm Asa taM munim bhRgus tasya jaTA saMstho babhUva hRSito bhRzam 18 na cApi darzanaM tasya cakAra sa bhRgus tadA varadAnaprabhAvajJo nahuSasya mahAtmanaH 19 na cukopa sa cAgastyo yukto 'pi nahuSeNa vai taM tu rAjA pratodena codayAm Asa bhArata 20 na cukopa sa dharmAtmA tataH pAdena devarAT agastyasya tadA kruddho vAmenAbhyahanac chiraH 21 tasmiJ zirasy abhihate sa jaTAntar gato bhRguH zazApa balavat kruddho nahuSaM pApacetasam 22 [bhRgu] yasmAt padAhanaH krodhAc chirasImaM mahAmunim tasmAd Azu mahIM gaccha sarpo bhUtvA sudurmate 23 ity uktaH sa tadA tena sarpo bhUtvA papAta ha adRSTenAtha bhRguNA bhUtale bharatarSabha 24 bhRguM hi yadi so 'drAkSIn nahuSaH pRthivIpate na sa zakto 'bhaviSyad vai pAtane tasya tejasA 25 sa tu tais taiH pradAnaiz ca tapobhir niyamais tathA patito 'pi mahArAja bhUtale smRtimAn abhUt prasAdayAm Asa bhRguM zApAnto me bhaved iti 26 tato 'gastyaH kRpAviSTaH prAsAdayata taM bhRgum zApAntArthaM mahArAja sa ca prAdAt kRpAnvitaH 27 [bhRgu] rAjA yudhiSThiro nAma bhaviSyati kurUdvahaH sa tvAM mokSayitA zApAd ity uktvAntaradhIyata 28 agastyo 'pi mahAtejAH kRtvA kAryaM zatakratoH svam AzramapadaM prAyAt pUjyamAno dvijAtibhiH 29 nahuSo 'pi tvayA rAjaMs tasmAc chApAt samuddhRtaH jagAma brahma sadanaM pazyatas te janAdhipa 30 tadA tu pAtayitvA taM nahuSaM bhUtale bhRguH jagAma brahma sadanaM brahmaNe ca nyavedayat 31 tataH zakraM samAnAyya devAn Aha pitAmahaH varadAnAn mama surA nahuSo rAjyam AptavAn sa cAgastyena kruddhena bhraMzito bhUtalaM gataH 32 na ca zakyaM vinA rAjJA surA vartayituM kva cit tasmAd ayaM punaH zakro devarAjye 'bhiSicyatAm 33 evaM saMbhASamANaM tu devAH pArtha pitAmaham evam astv iti saMhRSTAH pratyUcus te pitAmaham 34 so 'bhiSikto bhagavatA devarAjyena vAsavaH brahmaNA rAjazArdUla yathApUrvaM vyarocata 35 evam etat purAvRttaM nahuSasya vyatikramAt sa ca tair eva saMsiddho nahuSaH karmabhiH punaH 36 tasmAd dIpAH pradAtavyAH sAyaM vai gRhamedhibhiH divyaM cakSur avApnoti pretya dIpapradAyakaH pUrNacandra pratIkAzA dIpadAz ca bhavanty uta 37 yAvad akSinimeSANi jvalate tAvatIH samAH rUpavAn dhanavAMz cApi naro bhavati dIpadaH | | 1 [y] brAhmaNa svAni ye mandA haranti bharatarSabha nRzaMsakAriNo mUDhAH kva te gacchanti mAnavAH 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam caNDAlasya ca saMvAdaM kSatrabandhoz ca bhArata 3 [rAjanya] vRddharUpo 'si caNDAla bAlavac ca viceSTase zvakharANAM rajaH sevI kasmAd udvijase gavAm 4 sAdhubhir garhitaM karma caNDAlasya vidhIyate kasmAd gorajasA dhvastam apAM kuNDe niSiJcasi 5 [c] brAhmaNasya gavAM rAjan hriyatInAM rajaH purA somam uddhvaMsayAm Asa taM somaM ye 'piban dvijAH 6 dIkSitaz ca sa rAjApi kSipraM narakam Avizat saha tair yAjakaiH sarvair brahma svam upajIvya tat 7 ye 'pi tatrApiban kSIraM ghRtaM dadhi ca mAnavAH brAhmaNAH saha rAjanyAH sarve narakam Avizan 8 jaghnus tAH payasA putrAMs tathA pautrAn vidhunvatIH pazUn avekSamANAz ca sAdhuvRttena dampatI 9 ahaM tatrAvasaM rAjan brahma cArI jitendriyaH tAsAM me rajasA dhvastaM bhaikSam AsIn narAdhipa 10 caNDAlo 'haM tato rAjan bhuktvA tad abhavaM mRtaH brahma svahArI ca nRpaH so 'pratiSThAM gatiM yayau 11 tasmAd dharen na vipra svaM kadA cid api kiM cana brahma svarajasA dhvastaM bhuktvA mAM pazya yAdRzam 12 tasmAt somo 'py avikreyaH puruSeNa vipazcitA vikrayaM hIha somasya garhayanti manISiNaH 13 ye cainaM krINate rAjan ye ca vikrINate janAH te tu vaivasvataM prApya rauravaM yAnti sarvazaH 14 somaM tu rajasA dhvastaM vikrIyAd buddhipUrvakam zrotriyo vArdhuSI bhUtvA cirarAtrAya nazyati narakaM triMzataM prApya zvaviSThAm upajIvati 15 zvacaryAm atimAnaM ca sakhidAreSu viplavam tulayAdhArayad dharmo hy atimAno 'tiricyate 16 zvAnaM vai pApinaM pazya vivarNaM hariNaM kRzam atimAnena bhUtAnAm imAM gatim upAgatam 17 ahaM vai vipule jAtaH kule dhanasamanvite anyasmiJ janmani vibho jJAnavijJAnapAragaH 18 abhavaM tatra jAnAno hy etAn doSAn madAt tadA saMrabdha eva bhUtAnAM pRSThamAMsAny abhakSayam 19 so 'haM tena ca vRttena bhojanena ca tena vai imAm avasthAM saMprAptaH pazya kAlasya paryayam 20 AdIptam iva cailAntaM bhramarair iva cArditam dhAvamAnaM susaMrabdhaM pazya mAM rajasAnvitam 21 svAdhyAyais tu mahat pApaM taranti gRhamedhinaH dAnaiH pRthagvidhaiz cApi yathA prAhur manISiNaH 22 tathA pApakRtaM vipram AzramasthaM mahIpate sarvasaGgavinirmuktaM chandAMsy uttArayanty uta 23 ahaM tu pApayonyAM vai prasUtaH kSatriyarSabha nizcayaM nAdhigacchAmi kathaM mucyeyam ity uta 24 jAtismaratvaM tu mama kena cit pUrvakarmaNA zubhena yena mokSaM vai prAptum icchAmy ahaM nRpa 25 tvam imaM me prapannAya saMzayaM brUhi pRcchate caNDAlatvAt katham ahaM mucyeyam iti sattama 26 [rAjanya] caNDAla pratijAnIhi yena mokSam avApsyasi brAhmaNArthe tyajan prANAn gatim iSTAm avApsyasi 27 dattvA zarIraM kravyAdbhyo raNAgnau dvija hetukam hutvA prANAn pramokSas te nAnyathA mokSam arhasi 28 [bh] ity uktaH sa tadA rAjan brahma svArthe paraMtapa hutvA raNamukhe prANAn gatim iSTAm avApa ha 29 tasmAd rakSyaM tvayA putra brahma svaM bharatarSabha yadIcchasi mahAbAho zAzvatIM gatim uttamAm | | 1 [y] eko lokaH sukRtinAM sarve tv Aho pitAmaha uta tatrApi nAnAtvaM tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] karmabhiH pArtha nAnAtvaM lokAnAM yAnti mAnavAH puNyAn puNyakRto yAnti pApAn pApakRto janAH 3 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam gautamasya munes tAta saMvAdaM vAsavasya ca 4 brAhmaNo gautamaH kaz cin mRdur dAnto jitendriyaH mahAvane hastizizuM paridyUnam amAtRkam 5 taM dRSTvA jIvayAm Asa sAnukrozo dhRtavrataH sa tu dIrgheNa kAlena babhUvAtibalo mahAn 6 taM prabhinnaM mahAnAgaM prasrutaM sarvato madam dhRtarASTrasya rUpeNa zakro jagrAha hastinam 7 hriyamANaM tu taM dRSTvA gautamaH saMzitavrataH abhyabhASata rAjAnaM dhRtarASTraM mahAtapAH 8 mA me hArSIr hastinaM putram enaM; duHkhAt puSTaM dhRtarASTrAkRtajJa mitraM satAM sapta padaM vadanti; mitradroho naiva rAjan spRzet tvAm 9 idhmodaka pradAtAraM zUnyapAlakam Azrame vinItam AcArya kule suyuktaM guru karmaNi 10 ziSTaM dAntaM kRtajJaM ca priyaM ca satataM mama na me vikrozato rAjan hartum arhasi kuJjaram 11 [dhR] gavAM sahasraM bhavate dadAmi; dAsI zataM niSkazatAni paJca anyac ca vittaM vividhaM maharSe; kiM brAhmaNasyeha gajena kRtyam 12 [g] tvAm eva gAvo 'bhi bhavantu rAjan; dAsyaH sa niSkA vividhaM ca ratnam anyac ca vittaM vividhaM narendra; kiM brAhmaNasyeha dhanena kRtyam 13 [dhR] brAhmaNAnAM hastibhir nAsti kRtyaM; rAjanyAnAM nAgakulAni vipra svaM vAhanaM nayato nAsty adharmo; nAgazreSThAd gautamAsmAn nivarta 14 [g] yatra preto nandati puNyakarmA; yatra pretaH zocati pApakarmA vaivasvatasya sadane mahAtmanas; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 15 [dhR] ye niSkriyA nAstikAH zraddadhAnAH; pApAtmAna indriyArthe niviSTAH yamasya te yAtanAM prApnuvanti; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 16 [g] vaivasvatI saMyamanI janAnAM; yatrAnRtaM nocyate yatra satyam yatrAbalA balinaM yAtayanti; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 17 [dhR] jyeSThAM svasAraM pitaraM mAtaraM ca; guruM yathA mAnayantaz caranti tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 18 [g] mandAkinI vaizravaNasya rAjJo; mahAbhogA bhogi janapravezyA gandharvayakSair apsarobhiz ca juSTA; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 19 [dhR] atithivratAH suvratA ye janA vai; pratizrayaM dadati brAhmaNebhyaH ziSTAzinaH saMvibhajyAzritAMz ca; mandAkinIM te 'pi vibhUSayanti 20 [g] meror ugre yad vanaM bhAti ramyaM; supuSpitaM kiMnaragItajuSTam sudarzanA yatra jambUr vizAlA; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 21 [dhR] ye brAhmaNA mRdavaH satyazIlA; bahuzrutAH sarvabhUtAbhirAmAH ye 'dhIyante setihAsaM purANaM; madhv AhutyA juhvati ca dvijebhyaH 22 tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; paraM gantA dhRtarASTro na tatra yad vidyate viditaM sthAnam asti; tad brUhi tvaM tvarito hy eSa yAmi 23 [g] supuSpitaM kiMnararAjajuSTaM; priyaM vanaM nandanaM nAradasya gandharvANAm apsarasAM ca sadma; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 24 [dhR] ye nRttagItakuzalA janAH sadA; hy ayAcamAnAH sahitAz caranti tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 25 [g] yatrottarAH kuravo bhAnti ramyA; devaiH sArdhaM modamAnA narendra yatrAgniyaunAz ca vasanti viprA; hy ayonayaH parvata yonayaz ca 26 yatra zakro varSati sarvakAmAn; yatra striyaH kAmacArAz cacaranti yatra cerSyA nAsti nArI narANAM; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 27 [dhR] ye sarvabhUteSu nivRttakAmA; amAMsAdA nyastadaNDAz caranti na hiMSanti sthAvaraM jaGgamaM ca; bhUtAnAM ye sarvabhUtAtmabhUtAH 28 nirAziSo nirmamo vItarAgA; lAbhAlAbhe tulyanindA prazaMsAH tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 29 [g] tataH paraM bhAnti lokAH sanAtanAH; supuNyagandhA nirmalA vItazokAH somasya rAjJaH sadane mahAtmanas; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 30 [dhR] ye dAnazIlA na pratigRhNate sadA; na cApy arthAn Adadate parebhyaH yeSAm adeyam arhate nAsti kiM cit; sarvAtithyAH suprasAdA janAz ca 31 ye kSantAro nAbhijalpanti cAnyAJ; zaktA bhUtvA satataM puNyazIlAH tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 32 [g] tataH paraM bhAnti lokAH sanAtanA; virajaso vitamaskA vizokAH Adityasya sumahAntaH suvRttAs; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 33 [dhR] svAdhyAyazIlA guruzuzrUSaNe ratAs; tapasvinaH suvratAH satyasaMdhAH AcAryANAm apratikUla bhASiNo; nityotthitA guru karma svacodyAH 34 tathAvidhAnAm eSa loko maharSe; vizuddhAnAM bhAvitavAnmatInAm satye sthitAnAM veda vidAM mahAtmanAM; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 35 [g] tataH pare bhAnti lokAH sanAtanAH; supuNyagandhA virajA vizokAH varuNasya rAjJaH sadane mahAtmanas; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 36 [dhR] cAturmAsyair ye yajante janAH sadA; tatheSTInAM dazazataM prApnuvanti ye cAgnihotraM juhvati zraddadhAnA; yathAnyAyaM trINi varSANi viprAH 37 svadAriNAM dharmadhure mahAtmanAM; yathocite vartmani susthitAnAm dharmAtmanAm udvahatAM gatiM tAM; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 38 [g] indrasya lokA virajA vizokA; duranvayAH kAGkSitA mAnavAnAm tasyAhaM te bhavane bhUri tejaso; rAjann imaM hastinaM yAtayiSye 39 zatavarSa jIvI yaz ca zUro manuSyo; veda dhyAyI yaz ca yajvApramattaH ete sarve zakra lokaM vrajanti; paraM gantA dhRtarASTro na tatra 40 [g] prAjApatyAH santi lokA mahAnto; nAkasya pRSThe puSlakA vItazokAH manISitAH sarvalokodbhavAnAM; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 41 [dhR] ye rAjAno rAjasUyAbhiSiktA; dharmAtmAno rakSitAraH prajAnAm ye cAzvamedhAvabhRthAplutAGgAs; teSAM lokA dhRtarASTro na tatra 42 [g] tataH paraM bhAnti lokAH sanAtanAH; supuNyagandhA virajA vItazokAH tasminn ahaM durlabhe tvApradhRSye; gavAM loke hastinaM yAtayiSye 43 [dhR] yo gosahasrI zatadaH samAM samAM; yo gozatI daza dadyAc ca zaktyAH tathA dazabhyo yaz ca dadyAd ihaikAM; paJcabhyo vA dAnazIlas tathaikam 44 ye jIryante brahmacaryeNa viprA; brAhmIM vAcaM parirakSanti caiva manasvinas tIrthayAtrA parAyaNAs; te tatra modanti gavAM vimAne 45 prabhAsaM mAnasaM puNyaM puSkarANi mahat saraH puNyaM ca naimiSaM tIrthaM bAhudAM karatoyinIm 46 gavAM gaya ziraz caiva vipAzAM sthUlavAlukAm tUSNIM gaGgAM daza gaGgAM mahAhradam athApi ca 47 gautamIM kauzikIM pAkAM mahAtmAno dhRtavratAH sarasvatI dRSadvatyau yamunAM ye prayAnti ca 48 tatra te divyasaMsthAnA divyamAlyadharAH zivAH prayAnti puNyagandhADhyA dhRtarASTro na tatra vai 49 [g] yatra zItabhayaM nAsti na coSNa bhayam aNv api na kSutpipAse na glAnir na duHkhaM na sukhaM tathA 50 na dveSyo na priyaH kaz cin na bandhur na ripus tathA na jarAmaraNe vApi na puNyaM na ca pAtakam 51 tasmin virajasi sphIte prajJA sattvavyavasthite svayambhubhavane puNye hastinaM me yatiSyati 52 [dhR] nirmuktAH sarvasaGgebhyo kRtAtmAno yatavratAH adhyAtmayogasaMsthAne yuktAH svargagatiM gatAH 53 te brahmabhavanaM puNyaM prApnuvantIha sAttvikAH na tatra dhRtarASTras te zakyo draSTuM mahAmune 54 [g] rathantaraM yatra bRhac ca gIyate; yatra vedI puNDarIkaiH stRNoti yatropayAti haribhiH somapIthI; tatra tvAhaM hastinaM yAtayiSye 55 budhyAmi tvAM vRtrahaNaM zatakratuM; vyatikramantaM bhuvanAni vizvA kac cin na vAcA vRjinaM kadA cid; akArSaM te manaso 'bhiSaGgAt 56 [Sakra] yasmAd imaM lokapathaM prajAnAm; anvAgamaM padavAde gajasya tasmAd bhavAn praNataM mAnuzAstu; bravISi yat tat karavANi sarvam 57 [g] zvetaM kareNuM mama putra nAgaM; yaM me 'hArSIr dazavarSANi bAlam yo me vane vasato 'bhUd dvitIyas; tam eva me dehi surendra nAgam 58 [Sakra] ayaM sutas te dvijamukhyanAgaz; cAghrAyate tvAm abhivIkSamANaH pAdau ca te nAsikayopajighrate; zreyo mama dhyAhi namaz ca te 'stu 59 [g] zivaM sadaiveha surendra tubhyaM; dhyAyAmi pUjAM ca sadA prayuJje mamApi tvaM zakra zivaM dadasva; tvayA dattaM pratigRhNAmi nAgam 60 [Sakra] yeSAM vedA nihitA vai guhAyAM; manISiNAM sattvavatAM mahAtmanAm teSAM tvayaikena mahAtmanAsmi; buddhas tasmAt prItimAMs te 'ham adya 61 hantaihi brAhmaNa kSipraM saha putreNa hastinA prApnuhi tvaM zubhAm*l lokAn ahnAya ca cirAya ca 62 [bh] sa gautamaM puraskRtya saha putreNa hastinA divam Acakrame vajrI sadbhiH saha durAsadam | | 1 [y] dAnaM bahuvidhAkAraM zAntiH satyam ahiMsatA svadAratuSTiz coktA te phalaM dAnasya caiva yat 2 pitAmahasya viditaM kim anyatra tapobalAt tapaso yat paraM te 'dya tan me vyAkhyAtum arhasi 3 [bh] tapaH pracakSate yAvat tAval lokA yudhiSThira mataM mama tu kaunteya tapo nAnazanAt param 4 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam bhagIrathasya saMvAdaM brahmaNaz ca mahAtmanaH 5 atItya suralokaM ca gavAM lokaM ca bhArata RSilokaM ca so 'gacchad bhagIratha iti zrutiH 6 taM dRSTvA sa vacaH prAha brahmA rAjan bhagIratham kathaM bhagIrathAgAs tvam imaM dezaM durAsadam 7 na hi devA na gandharvA na manuSyA bhagIratha AyAnty atapta tapasaH kathaM vai tvam ihAgataH 8 [bhagI] niHzaGkam annam adadaM brAhmaNebhyaH; zataM sahasrANi sadaiva dAnam brAhmaM vrataM nityam AsthAya viddhi; na tv evAhaM tasya phalAd ihAgAm 9 dazaika rAtrAn daza paJcarAtrAn; ekAdazaikAdazakAn kratUMz ca jyotiSTomAnAM ca zataM yad iSTaM; phalena tenApi ca nAgato 'ham 10 yac cAvasaM jAhnavItIra nityaH; zataM samAs tapyamAnas tapo 'ham adAM ca tatrAzvatarI sahasraM; nArI puraM na ca tenAham AgAm 11 dazAyutAni cAvAnAm ayutAni ca viMzatim puSkareSu dvijAtibhyaH prAdAM gAz ca sahasrazaH 12 suvarNacandroDupa dhAriNInAM; kanyottamAnAm adadaM sragviNInAm SaSTiM sahasrANi vibhUSitAnAM; jAmbUnadair AbharaNair na tena 13 dazArbudAny adadaM gosavejyAsv; ekaikazo daza gA lokanAtha samAnavatsAH payasA samanvitAH; suvarNakAMsyopaduhA na tena 14 aptoryAmeSu niyatam ekaikasmin dazAdadam gRSTInAM kSIradAtrINAM rohiNInAM ca tena ca 15 dogdhrINAM vai gavAM caiva prayutAni dazaiva hi prAdAM dazaguNaM brahman na ca tenAham AgataH 16 vAjinAM bAhlijAtAnAm ayutAny adadaM daza karkANAM hemamAlAnAM na ca tenAham AgataH 17 koTIz ca kAJcanasyASTau prAdAM brahman daza tv aham ekaikasmin kratau tena phalenAhaM na cAgataH 18 vAjinAM zyAma karNAnAM haritAnAM pitAmaha prAdAM hemasrajAM brahman koTIr daza ca sapta ca 19 ISA dantAn mahAkAyAn kAJcanasragvi bhUSitAn patnImataH sahasrANi prAyacchaM daza sapta ca 20 alaMkRtAnAM deveza divyaiH kanakabhUSaNaiH rathAnAM kAJcanAGgAnAM sahasrANy adadaM daza sapta cAnyAni yuktAni vAjibhiH samalaMkRtaiH 21 dakSiNAvayavAH ke cid vedair ye saMprakIrtitAH vAjapeyeSu dazasu prAdAM tenApi nApy aham 22 zakratulyaprabhAvAnAm ijyayA vikrameNa ca sahasraM niSkakaNThAnAm adadaM dakSiNAm aham 23 vijitya nRpatIn sarvAn makhair iSTvA pitAmaha aSTabhyo rAjasUyebhyo na ca tenAham AgataH 24 srotaz ca yAvad gaGgAyAz channam AsIj jagatpate dakSiNAbhiH pravRttAbhir mama nAgAM ca tat kRte 25 vAjinAM ca sahasre dve suvarNazatabhUSite varaM grAmazataM cAham ekaikasya tridhAdadam tapasvI niyatAhAraH zamam AsthAya vAgyataH 26 dIrghakAlaM himavati gaGgAyAz ca durutsahAm mUrdhnA dhArAM mahAdevaH zirasA yAm adhArayat na tenApy aham AgacchaM phaleneha pitAmaha 27 zamy AkSepair ayajaM yac ca devAn; sadyaskAnAm ayutaiz cApi yat tat trayo daza dvAdazAhAMz ca deva; sa pauNDarIkAn na ca teSAM phalena 28 aSTau sahasrANi kakudminAm ahaM; zuklarSabhANAm adadaM brAhmaNebhyaH ekaikaM vai kAJcanaM zRGgam ebhyaH; patnIz caiSAm adadaM niSkakaNThIH 29 hiraNyaratnanicitAn adadaM ratnaparvatAn dhanadhAnya samRddhAMz ca grAmAJ zatasahasrazaH 30 zataM zatAnAM gRSTInAm adadaM cApy atandritaH iSTvAnekair mahAyajJair brAhmaNebhyo na tena ca 31 ekAdazAhair ayajaM sa dakSiNair; dvir dvAdazAhair azvamedhaiz ca deva ArkAyaNaiH SoDazabhiz ca brahmaMs; teSAM phaleneha na cAgato 'smi 32 niSkaika kaNTham adadaM yojanAyataM; tad vistIrNaM kAJcanapAdapAnAm vanaM cUtAnAM ratnavibhUSitAnAM; na caiva teSAm Agato 'haM phalena 33 turAyaNaM hi vratam apradhRSyam; akrodhano 'karavaM triMzato 'bdAn zataM gavAm aSTa zatAni caiva; dine dine hy adadaM brAhmaNebhyaH 34 payasvinInAm atha rohiNInAM; tathaiva cApy anaDuhAM lokanAtha prAdAM nityaM brAhmaNebhyaH sureza; nehAgatas tena phalena cAham 35 triMzad agnim ahaM brahmann ayajaM yac ca nityadA aSTAbhiH sarvamedhaiz ca naramedhaiz ca saptabhiH 36 dazabhir vizvajidbhiz ca zatair aSTAdazottaraiH na caiva teSAM deveza phalenAham ihAgataH 37 sarayvAM bAhudAyAM ca gaGgAyAm atha naimiSe gavAM zatAnAm ayutam adadaM na ca tena vai 38 indreNa guhyaM nihitaM vai guhAyAM; yad bhArgavas tapasehAbhyavindat jAjvalyamAnam uzanas tejaseha; tat sAdhayAm Asam ahaM vareNyam 39 tato me brAhmaNAs tuSTAs tasmin karmaNi sAdhite sahasram RSayaz cAsan ye vai tatra samAgatAH uktas tair asmi gaccha tvaM brahmalokam iti prabho 40 prItenoktaH sahasreNa brAhmaNAnAm ahaM prabho imaM lokam anuprApto mA bhUt te 'tra vicAraNA 41 kAmaM yathAvad vihitaM vidhAtrA; pRSTena vAcyaM tu mayA yathAvat tapo hi nAnyac cAnazanAn mataM me; namo 'stu te devavara prasIda 42 [bh] ity uktavantaM taM brahmA rAjAnaM sma bhagIratham pUjayAm Asa pUjArhaM vidhidRSTtena karmaNA | | 1 [y] zatAyur uktaH puruSaH zatavIryaz ca vaidike kasmAn mriyante puruSA bAlA api pitAmaha 2 AyuSmAn kena bhavati svalpAyur vApi mAnavaH kena vA labhate kIrtiM kena vA labhate zriyam 3 tapasA brahmacaryeNa japair homais tathauSadhaiH janmanA yadi vAcArAt tan me brUhi pitAmaha 4 [bh] atra te vartayiSyAmi yan mAM tvam anupRcchasi alpAyur yena bhavati dIrghAyur vApi mAnavaH 5 yena vA labhate kIrtiM yena vA labhate zriyam yathA ca vartan puruSaH zreyasA saMprayujyate 6 AcArAl labhate hyAyur AcArAl labhate zriyam AcArAt kIrtim Apnoti puruSaH pretya ceha ca 7 durAcAro hi puruSo nehAyur vindate mahat trasanti yasmAd bhUtAni tathA paribhavanti ca 8 tasmAt kuryAd ihAcAraM ya icched bhUtim AtmanaH api pApazarIrasya AcAro hanty alakSaNam 9 AcAra lakSaNo dharmaH santaz cAcAra lakSaNAH sAdhUnAM ca yathAvRttam etad AcAra lakSaNam 10 apy adRSTaM zrutaM vApi puruSaM dharmacAriNam bhUtikarmANi kurvANaM taM janAH kurvate priyam 11 ye nAstikA niSkriyAz ca guru zAstrAtilaGghinaH adharmajJA durAcArAs te bhavanti gatAyuSaH 12 vizIlA bhinnamaryAdA nityaM saMkIrNa maithunAH alpAyuSo bhavantIha narA nirayagAminaH 13 sarvalakSaNahIno 'pi samudAcAravAn naraH zraddadhAno 'nasUyuz ca zataM varSANi jIvati 14 akrodhanaH satyavAdI bhUtAnAm avihiMsakaH anasUyur ajihmaz ca zataM varSANi jIvati 15 loSTa mardI tRNac chedI nakhakhAdI ca yo naraH nityocchiSTaH saMkusuko nehAyur vindate mahat 16 brAhme muhUrte budhyeta dharmArthau cAnucintayet utthAyAcamya tiSTheta pUrvAM saMdhyAM kRtAJjaliH 17 evam evAparAM saMdhyAM samupAsIta vAgyataH nekSetAdityam udyantaM nAstaM yAntaM kadA cana 18 RSayo dIrghasaMdhyatvAd dIrgham Ayur avApnuvan tasmAt tiSThet sadA pUrvAM pazcimAM caiva vAgyataH 19 ye ca pUrvAm upAsante dvijAH saMdhyAM na pazcimAm sarvAMs tAn dhArmiko rAjA zUdra karmANi kArayet 20 paradArA na gantavyAH sarvavarNeSu karhi cit na hIdRzam anAyuSyaM loke kiM cana vidyate yAdRzaM puruSasyeha paradAropasevanam 21 prasAdhanaM ca kezAnAm aJjanaM dantadhAvanam pUrvAhNa eva kurvIta devatAnAM ca pUjanam 22 purISa mUtre nodIkSen nAdhitiSThet kadA cana udakyayA ca saMbhASAM na kurvIta kadA cana 23 notsRjeta purISaM ca kSetre grAmasya cAntike ubhe mUtra purISe tu nApsu kuryAt kadA cana 24 prAGmukho nityam aznIyAd vAgyato 'nnam akutsayan praskandayec ca manasA bhuktvA cAgnim upaspRzet 25 AyuSyaM prAGmukho bhuGkte yazasyaM dakSiNAmukhaH dhanyaM pazcAn mukho bhuGkte RtaM bhuGkte udaGmukhaH 26 nAdhitiSThet tuSAJ jAtu kezabhasma kapAlikAH anyasya cApy upasthAnaM dUrataH parivarjayet 27 zAnti homAMz ca kurvIta sAvitrANi ca kArayet niSaNNaz cApi khAdeta na tu gacchan kathaM cana 28 mUtraM na tiSThatA kAryaM na bhasmani na govraje 29 Ardra pAdas tu bhuJjIta nArdra pAdas tu saMvizet Ardra pAdas tu bhuJjAno varSANAM jIvate zatam 30 trINi tejAMsi nocchiSTa Alabheta kadA cana agiM gAM brAhmaNaM caiva tathAsyAyur na riSyate 31 trINi tejAMsi nocchiSTa udIkSeta kadA cana sUryA candramasau caiva nakSatANi ca sarvazaH 32 UrdhvaM prANA hy utkrAmanti yUnaH sthavira Ayati pratyutthAnAbhivAdAbhyAM punas tAn pratipadyate 33 abhivAdayeta vRddhAMz ca AsanaM caiva dApayet kRtAJjalir upAsIta gacchantaM pRSThato 'nviyAt 34 na cAsItAsane bhinne bhinnaM kAMsyaM ca varjayet naikavastreNa bhoktavyaM na nagnaH snAtum arhati svaptavyaM naiva nagnena na cocchiSTo 'pi saMvizet 35 ucchiSTo na spRzec chIrSaM sarve prANAs tadAzrayAH kezagrahAn prahArAMz ca zirasy etAn vivarjayet 36 na pANibhyAm ubhAbhyAM ca kaNDUyej jAtu vaiz iraH na cAbhIkSNaM ziraH snAyAt tathAsyAyur na riSyate 37 ziraHsnAtaz ca tailena nAGgaM kiM cid upaspRzet tilapiSTaM na cAznIyAt tathAyur vindate mahat 38 nAdhyApayet tathocchiSTo nAdhIyIta kadA cana vAte ca pUti gandhe ca manasApi na cintayet 39 atra gAthA yamodgItAH kIrtayanti purA vidaH Ayur asya nikRntAmi prajAm asyAdade tathA 40 ya ucchiSTaH pravadati svAdhyAyaM cAdhigacchati yaz cAnadhyAya kAle 'pi mohAd abhyasyati dvijaH tasmAd yukto 'py anadhyAye nAdhIyIta kadA cana 41 praty AdityaM praty anilaM prati gAM ca prati dvijAn ye mehanti ca panthAnaM te bhavanti gatAyuSaH 42 ubhe mUtra purISe tu divA kuryAd udaGmukhaH dakSiNAbhimukho rAtrau tathAsyAyur na riSyate 43 trIn kRzAn nAvajAnIyAd dIrgham Ayur jijIviSuH brAhmaNaM kSatriyaM sarpaM sarve hy AzIviSAs trayaH 44 dahaty AzIviSaH kruddho yAvat pazyati cakSuSA kSatriyo 'pi dahet kruddho yAvat spRzati tejasA 45 brAhmaNas tu kulaM hanyAd dhyAnenAvekSitena ca tasmAd etat trayaM yatnAd upaseveta paNDitaH 46 guruNA vairanirbandho na kartavyaH kadA cana anumAnyaH prasAdyaz ca guruH kruddho yudhiSThira 47 samyaG mithyA pravRtte 'pi vartitavyaM gurAv iha guru nindA dahaty Ayur manuSyANAM na saMzayaH 48 dUrAd AvasathAn mUtraM dUrAt pAdAvasecanam ucchiSTotsarjanaM caiva dUre kAryaM hitaiSiNA 49 nAtikalpaM nAtisAyaM na ca madhyaM dine sthite nAjJAtaiH saha gaccheta naiko na vRSalaiH saha 50 panthA deyo brAhmaNAya gobhyo rAjasya eva ca vRddhAya bhArataptAya garbhiNyai durbalAya ca 51 pradakSiNaM ca kurvIta parijJAtAn vanaspatIn catuSpathAn prakurvIta sarvAn eva pradakSiNAn 52 madhyaM dine nizAkAle madhyarAtre ca sarvadA catuSpathAn na seveta ubhe saMdhye tathaiva ca 53 upAnahau ca vastraM ca dhRtam anyair na dhArayet brahma cArI ca nityaM syAt pAdaM pAdena nAkramet 54 amAvAsyAM paurNamAsyAM caturdazyAM ca sarvazaH aSTamyAM sarvapakSANAM brahma cArI sadA bhavet 55 vRthA mAMsaM na khAdeta pRSThamAMsaM tathaiva ca AkrozaM parivAdaM ca paizunyaM ca vivarjayet 56 nAruM tudaH syAn na nRzaMsavAdI; na hInataH param abhyAdadIta yayAsya vAcA para udvijeta; na tAM vaded ruzatIM pApalokyAm 57 vAk sAyakA vadanAn niSpatanti; yair AhataH zocati rAtryahAni parasya nAmarmasu te patanti; tAn paNDito nAvasRjet pareSu 58 rohate sAyakair viddhaM vanaM parazunA hatam vAcA duruktaM bIbhatsaM na saMrohati vAk kSatam 59 hInAGgAn atiriktAGgAn vidyA hInAn vayo 'dhikAn rUpadraviNa hInAMz ca sattvahInAMz ca nAkSipet 60 nAstikyaM veda nindAM ca devatAnAM ca kutsanam dveSastambhAbhimAnAMz ca taikSNyaM ca parivarjayet 61 parasya daNDaM nodyacchet kroddho nainaM nipAtayet anyatra putrAc chiSyAd vA zikSArthaM tADanaM smRtam 62 na brAhmaNAn parivaden nakSatrANi na nirdizet tithiM pakSasya na brUyAt tathAsyAyur na riSyate 63 kRtvA mUtra purISe tu rathyAm Akramya vA punaH pAdaprakSAlanaM kuryAt svAdhyAye bhojane tathA 64 trINi devAH pavitrANi brAhmaNAnAm akalpayan adRSTam adbhir nirNiktaM yac ca vAcA prazasyate 65 saMyAvaM kRsaraM mAMsaM zaSkulI pAyasaM tathA AtmArthaM na prakartavyaM devArthaM tu prakalpayet 66 nityam agniM paricared bhikSAM dadyAc ca nityadA vAgyato dantakASThaM ca nityam eva samAcaret na cAbhyudita zAyI syAt prAyazcittI tathA bhavet 67 mAtA pitaram utthAya pUrvam evAbhivAdayet AcAryam atha vApy enaM tathAyur vindate mahat 68 varjayed dantakASTAni varjanIyAni nityazaH bhakSayec chAstra dRSTAni parvasv api ca varjayet 69 udaGmukhaz ca satataM zaucaM kuryAt samAhitaH 70 akRtvA devatA pUjAM nAnyaM gacchet kadA cana anyatra tu guruM vRddhaM dhArmikaM vA vicakSaNam 71 avalokyo na cAdarzo malino buddhimattaraiH na cAjJAtAM striyaM gacched garbhiNIM vA kadA cana 72 udakzirA na svapeta tathA pratyakzirA na ca prAkzirAs tu svaped vidvAn atha vA dakSiNA zirAH 73 na bhagne nAvadIrNe vA zayane prasvapeta ca nAntardhAne na saMyukte na ca tiryak kadA cana 74 na nagnaH karhi cit snAyAn na nizAyAM kadA cana snAtvA ca nAvamRjyeta gAtrANi suvicakSaNaH 75 na cAnulimped asnAtvA snAtvA vAso na nirdhunet Ardra eva tu vAsAMsi nityaM seveta mAnavaH srajaz ca nAvakarSeta na bahir dhArayeta ca 76 raktamAlyaM na dhAryaM syAc chuklaM dhAryaM tu paNDitaiH varjayitvA tu kamalaM tathA kuvalayaM vibho 77 raktaM zirasi dhAryaM tu tathA vAneyam ity api kAJcanI caiva yA mAlA na sA duSyati karhi cit snAtasya varNakaM nityam ArdraM dadyAd vizAM pate 78 viparyayaM na kurvIta vAsaso buddhimAn naraH tathA nAnyadhRtaM dhAryaM na cApadazam eva ca 79 anyad eva bhaved vAsaH zayanIye narottama anyad rathyAsu devAnAm arcAyAm anyad eva hi 80 priyaGgucandanAbhyAM ca bilvena tagareNa ca pRthag evAnulimpeta kesareNa ca buddhimAn 81 upavAsaM ca kurvIta snAtaH zucir alaMkRtaH parvakAleSu sarveSu brahma cArI sadA bhavet 82 nAlIDhayA parihataM bhakSayIta kadA cana tathA noddhRta sArANi pekSatAM nApradAya ca 83 na saMnikRSTo medhAvI nAzucir na ca satsu ca pratiSiddhAn na dharmeSu bhakSAn bhuJjIta pRSThataH 84 pippalaM ca vaTaM caiva zaNazAkaM tathaiva ca udumbaraM na khAdec ca bhavArthI puruSottamaH 85 AjaM gavyaM ca yan mAMsaM mAyUraM caiva varjayet varjayec chuSka mAMsaM ca tathA paryuSitaM ca yat 86 na pANau lavaNaM vidvAn prAznIyAn na ca rAtriSu dadhi saktUn na bhuJjIta vRthA mAMsaM ca varjayet 87 vAlena tu na bhuJjIta parazrAddhaM tathaiva ca sAyaMprAtaz ca bhuJjIta nAntarAle samAhitaH 88 vAgyato naikavastraz ca nAsaMviSTaH kadA cana bhUmau sadaiva nAznIyAn nAnAsIno na zabdavat 89 toyapUrvaM pradAyAnnam atithibhyo vizAM pate pazcAd bhuJjIta medhAvI na cApy anyamanA naraH 90 samAnam ekapaGktyAM tu bhojyam annaM narezvara viSaM hAlAhalaM bhuGkte yo 'pradAya suhRjjane 91 pAnIyaM pAyasaM sarpir dadhi saktu madhUny api nirasya zeSam eteSAM na pradeyaM tu kasya cit 92 bhuJjAno manujavyAghranaiva zaGkAM samAcaret dadhi cApy anupAnaM vai na kartavyaM bhavArthinA 93 Acamya caiva hastena parisrAvya tathodakam aGguSThaM caraNasyAtha dakSiNasyAvasecayet 94 pANiM mUrdhni samAdhAya spRSTvA cAgniM samAhitaH jJAtizraiSThyam avApnoti prayoga kuzalo naraH 95 adbhiH prANAn samAlabhya nAbhiM pANitalena ca spRzaMz caiva pratiSTheta na cApy ArdreNa pANinA 96 aGguSThasyAntarAle ca brAhmaM tIrtham udAhRtam kaniSThikAyAHpazcAt tu deva tIrtham ihocyate 97 aGguSThasya ca yan madhyaM pradezinyAz ca bhArata tena pitryANi kurvIta spRSTvApo nyAyatas tathA 98 parApavAdaM na brUyAn nApriyaM ca kadA cana na manuH kaz cid utpAdyaH puruSeNa bhavArthinA 99 patitais tu kathAM necched darzanaM cApi varjayet saMsargaM ca na gaccheta tathAyur vindate mahat 100 na divA maithunaM gacchen na kanyAM na ca bandhakIm na cAsnAtAM striyaM gacchet tathAyur vindate mahat 101 sve sve tIrthe samAcamya kArye samupakalpite triH pItvApo dviH pramRjya kRtazauco bhaven naraH 102 indriyANi sakRt spRzya trir abhyukSya ca mAnavaH kurvIta pitryaM daivaM ca veda dRSTena karmaNA 103 brAhmaNArthe ca yac chaucaM tac ca me zRNu kaurava pravRttaM ca hitaM coktvA bhojanAdy antayos tathA 104 sarvazauceSu brAhmeNa tIrthena samupaspRzet niSThIvya tu tathA kSutvA spRzyApo hi zucir bhavet 105 vRddho jJAtis tathA mitraM daridro yo bhaved api gRhe vAsayitavyAs te dhanyam AyuSyam eva ca 106 gRhe pArAvatA dhanyAH zukAz ca sahasArikAH gRheSv ete na pApAya tathA vai tailapAyikAH 107 uddIpakAz ca gRdhrAz ca kapotA bhramarAs tathA nivizeyur yadA tatra zAntim eva tadAcaret 108 amaGgalyAni caitAni tathAkrozo mahAtmanAm mahAtmanAM ca guhyAni na vaktavyAni karhi cit 109 agamyAz ca na gaccheta rAjapatnIH sakhIs tathA vaidyAnAM bAlavRddhAnAM bhRtyAnAM ca yudhiSThira 110 bandhUnAM brAhmaNAnAM ca tathA zAraNikasya ca saMbandhinAM ca rAjendra tathAyur vindate mahat 111 brAhmaNa sthapatibhyAM ca nirmitaM yan nivezanam tad Avaset sadA prAjJo bhavArthI manujezvara 112 saMdhyAyAM na svaped rAjan vidyAM na ca samAcaret na bhuJjIta ca medhAvI tathAyur vindate mahat 113 naktaM na kuryAt pitryANi bhuktvA caiva prasAdhanam pAnIyasya kriyA naktaM na kAryA bhUtim icchatA 114 varjanIyAz ca vai nityaM saktavo nizi bhArata zeSANi cAvadAtAni pAnIyaM caiva bhojane 115 sauhityaM ca na kartavyaM rAtrau naiva samAcaret dvijac chedaM na kurvIta bhuktvA naca samAcaret 116 mahAkulaprasUtAM ca prazastAM lakSaNais tathA vayaHsthAM ca mahAprAjJa kanyAm AvoDhum arhati 117 apatyam utpAdya tataH pratiSThApya kulaM tathA putrAH pradeyA jJAneSu kuladharmeSu bhArata 118 kanyA cotpAdya dAtavyA kulaputrAya dhImate putrA nivezyAz ca kulAd bhRtyA labhyAz ca bhArata 119 ziraHsnAto 'tha kurvIta daivaM pitryam athApi ca nakSatre na ca kurvIta yasmiJ jAto bhaven naraH na proSThapadayoH kAryaM tathAgneye ca bhArata 120 dAruNeSu ca sarveSu pratyahaM ca vivarjayet jyotiSe yAni coktAni tAni sarvANi varjayet 121 prAGmukhaH zmazrukarmANi kArayeta samAhitaH udaGmukho vA rAjendra tathAyur vindate mahat 122 parivAdaM na ca brUyAt pareSAm Atmanas tathA parivAdo na dharmAya procyate bharatarSabha 123 varjayed vyaGginIM nArIM tathA kanyAM narottama samArSAM vyaGgitAM caiva mAtuH svakulajAM tathA 124 vRddhAM pravrajitAM caiva tathaiva ca pativratAm tathAtikRSNa varNAM ca varNotkRSTAM ca varjayet 125 ayoniM ca viyoniM ca na gaccheta vicakSaNaH piGgalAM kuSThinIM nArIM na tvam AvoDhum arhasi 126 apasmAri kule jAtAM nihInAM caiva varjayet zvitriNAM ca kule jAtAM trayANAM manujezvara 127 lakSaNair anvitA yA ca prazastA yA ca lakSaNaiH manojJA darzanIyA ca tAM bhavAn voDhum arhati 128 mahAkule niveSTavyaM sadRze vA yudhiSThira avarA patitA caiva na grAhyA bhUtim icchatA 129 agnIn utpAdya yatnena kriyAH suvihitAz ca yAH vedeSu brAhmaNaiH proktAs tAz ca sarvAH samAcaret 130 na cerSyA strISu kartavyA dArA rakSyAz ca sarvazaH anAyuSyA bhaved IrSyA tasmAd IrSyAM vivarjayet 131 anAyuSyo divA svapnas tathAbhyudita zAyitA prAtar nizAyAM ca tathA ye cocchiSTAH svapanti vai 132 pAradAryam anAyuSyaM nApitoccchiSTatA tathA yatnato vai na kartavyam abhyAsaz caiva bhArata 133 saMdhyAM na bhuJjen na snAyAn na purISaM samutsRjet prayataz ca bhavet tasyAM na ca kiM cit samAcaret 134 brAhmaNAn pUjayec cApi tathA snAtvA narAdhipa devAMz ca praNamet snAto gurUMz cApy abhivAdayet 135 animantrito na gaccheta yajJaM gacchet tu darzakaH animantrite hy anAyuSyaM gamanaM tatra bhArata 136 na caikena parivrAjyaM na gantavya tathA nizi anAgatAyAM saMdhyAyAM pazcimAyAM gRhe vaset 137 mAtuH pitur gurUNAM ca kAryam evAnuzAsanam hitaM vApy ahitaM vApi na vicAryaM nararSabha 138 dhanurvede ca vede ca yatnaH kAryo narAdhipa hastipRSThe 'zvapRSThe ca rathacaryAsu caiva ha yatnavAn bhava rAjendra yatnavAn sukham edhate 139 apradhRSyaz ca zatrUNAM bhRtyAnAM svajanasya ca prajApAlanayuktaz ca na kSatiM labhate kva cit 140 yuktizAstraM ca te jJeyaM zabdazAstraM ca bhArata gandharvazAstraM ca kalAH parijJeyA narAdhipa 141 purANam itihAsAz ca tathAkhyAnAni yAni ca mahAtmanAM ca caritaM zrotavyaM nityam eva te 142 patnIM rajasvalAM caiva nAbhigacchen na cAhvayet snAtAM caturthe divase rAtrau gacched vicakSaNaH 143 paJcame divase nArI SaSThe 'hani pumAn bhavet etena vidhinA patnIm upagaccheta paNDitaH 144 jJAtisaMbandhimitrANi pUjanIyAni nityazaH yaSTavyaM ca yathAzakti yajJair vividhadakSiNaiH ata Urdhvam araNyaM ca sevitavyaM narAdhipa 145 eSa te lakSaNoddeza AyuSyANAM prakIrtitaH zeSas traividya vRddhebhyaH pratyAhAryo yudhiSThira 146 AcAro bhUtijanana AcAraH kIrtivardhanaH AcArAd vardhate hy Ayur AcAro hanty alakSaNam 147 AgamAnAM hi sarveSAm AcAraH zreSTha ucyate AcAra prabhavo dharmo dharmAd Ayur vivardhate 148 etad yazasyam AyuSyaM svargyaM svastyayanaM mahat anukampatA sarvavarNAn brahmaNA samudAhRtam | | 1 [y] yathA jyeSThaH kaniSTheSu vartate bharatarSabha kaniSThAz ca yathA jyeSThe varteraMs tad bravIhi me 2 [bh] jyeSThavat tAta vartasva jyeSTho hi satataM bhavAn guror garIyasI vRttir yA cec chiSyasya bhArata 3 na gurAv akRtaprajJe zakyaM ziSyeNa vartitum guror hi dIrghadarzitvaM yat tac chiSyasya bhArata 4 andhaH syAd andhavelAyAM jaDaH syAd api vA budhaH parihAreNa tad brUyAd yas teSAM syAd vyatikramaH 5 pratyakSaM bhinnahRdayA bhedayeyuH kRtaM narAH zriyAbhitaptAH kaunteya bhedakAmAs tathArayaH 6 jyeSThaH kulaM vardhayati vinAzayati vA punaH hanti sarvam api jyeSThaH kulaM yatrAvajAyate 7 atha yo vinikurvIta jyeSTho bhrAtA yavIyasaH ajyeSThaH syAd abhAgaz ca niyamyo rAjabhiz ca saH 8 nikRtI hi naro lokAn pApAn gacchaty asaMzayam vidulasyeva tat puSpaM moghaM janayituH smRtam 9 sarvAnarthaH kule yatra jAyate pApapUruSaH akIrtiM janayaty eva kIrtim antardadhAti ca 10 sarve cApi vikarma sthA bhAgaM nArhanti sodarAH nApradAya kaniSThebhyo jyeSThaH kurvIta yautakam 11 anujaM hi pitur dAyo jaGghAzramaphalo 'dhvagaH svayam Ihita labdhaM tu nAkAmo dAtum arhati 12 bhrAtRRNAm avibhaktAnAm utthAnam api cet saha na putra bhAgaM viSamaM pitA dadyAt kathaM cana 13 na jyeSThAn avamanyeta duSkRtaH sukRto 'pi vA yadi strI yady avarajaH zreyaH pazyet tathAcaret dharmaM hi zreya ity Ahur iti dharmavido viduH 14 dazAcAryAn upAdhyAya upAdhyAyAn pitA daza daza caiva pitRRn mAtA sarvAM vA pRthivIm api 15 gauraveNAbhibhavati nAsti mAtRsamo guruH mAtA garIyasI yac ca tenaitAM manyate janaH 16 jyeSTho bhrAtA pitRsamo mRte pitari bhArata sa hy eSAM vRttidAtA syAt sa caitAn paripAlayet 17 kaniSThAs taM namasyeran sarve chandAnuvartinaH tam eva copajIveran yathaiva pitaraM tathA 18 zarIram etau sRjataH pitA mAtA ca bhArata AcArya zAstA yA jAtiH sA satyA sAjarAmarA 19 jyeSThA mAtRsamA cApi bhaginI bharatarSabha bhrAtur bhAryA ca tadvat syAd yasyA bAlye stanaM pibet | | 1 [y] sarveSAm eva varNAnAM mlecchAnAM ca pitAmaha upavAse matir iyaM kAraNaM ca na vidmahe 2 brahmakSatreNa niyamAz cartavyA iti naH zrutam upavAse kathaM teSAM kRtyam asti pitAmaha 3 niyamaM copavAsAnAM sarveSAM brUhi pArthiva avApnoti gatiM kAM ca upavAsaparAyaNaH 4 upavAsaH paraM puNyam upavAsaH parAyaNam upoSyeha narazreSTha kiM phalaM pratipadyate 5 adharmAn mucyate kena dharmam Apnoti vai katham svargaM puNyaM ca labhate kathaM bharatasattama 6 upoSya cApi kiM tena pradeyaM syAn narAdhipa dharmeNa ca sukhAn arthAm*l labhed yena bravIhi tam 7 [v] evaM bruvANaM kaunteyaM dharmajJaM dharmatattvavit dharmaputram idaM vAkyaM bhISmaH zAMtanavo 'bravIt 8 idaM khalu mahArAja zrutam AsIt purAtanam upavAsavidhau zreSThA ye guNA bharatarSabha 9 prAjApatyaM hy aGgirasaM pRSTavAn asmi bhArata yathA mAM tvaM tathaivAhaM pRSTavAMs taM tapodhanam 10 praznam etaM mayA pRSTo bhagavAn agnisaMbhavaH upavAsavidhiM puNyam AcaSTa bharatarSabha 11 [angiras] brahmakSatre trirAtraM tu vihitaM kurunandana dvis trirAtram athaivAtra nirdiSTaM puruSarSabha 12 vaizyazUdrau tu yau mohAd upavAsaM prakurvate trirAtraM dvis trirAtraM vA tayoH puSTir na vidyate 13 caturtha bhakta kSapaNaM vaizyazUdre vidhIyate trirAtraM na tu dharmajJair vihitaM brahmavAdibhiH 14 paJcamyAM caiva SaSThyAM ca paurNamAsyAM ca bhArata kSamAvAn rUpasaMpannaH zrutavAMz caiva jAyate 15 nAnapatyo bhavet prAjJo daridro vA kadA cana yajiSNuH paJcamIM SaSThIM kSaped yo bhojayed dvijAn 16 aSTamIm atha kaunteya zuklapakSe caturdaSIm upoSya vyAdhirahito vIryavAn abhijAyate 17 mArgazIrSaM tu yo mAmam ekabhaktena saMkSipet bhojayec ca dvijAn bhaktyA sa mucyed vyAdhikilbiSaiH 18 sarvakalyANa saMpUrNaH sarvauSadhisamanvitaH kRSibhAgI bahudhano bahuputrAz ca jAyate 19 pauSa mAsaM tu kaunteya bhaktenaikena yaH kSapet subhago darzanIyaz ca yazobhAgI ca yAjate 20 pitRbhakto mAghamAsam ekabhaktena yaH kSapet zrImat kule jJAtimadhye sa mahattvaM prapadyate 21 bhaga daivaM tu yo mAsam ekabhaktena yaH kSapet strISu vallabhatAM yAti vAzyAz cAsya bhavanti tAH 22 caitraM tu niyato mAsam ekabhaktena yaH kSapet suvarNamaNimuktADhye kule mahati jAyate 23 nistared ekabhaktena vaizAkhaM yo jitendriyaH naro vA yadi vA nArI jJAtInAM zreSThatAM vrajet 24 jyeSThA mUlaM tu yo mAsam ekabhaktena saMkSapet aizvaryam atulaM zreSThaM pumAn strI vAbhijAyate 25 ASADham ekabhaktena sthitvA mAsam atandritaH bahu dhAnyo bahudhano bahuputraz ca jAyate 26 zrAvaNaM niyato mAsam ekabhaktena yaH kSapet yatra tatrAbhiSekeNa yujyate jJAtivardhanaH 27 prauSTha padaM tu yo mAsam ekAhAro bhaven naraH dhanADyaM sphItam acalam aizvaryaM pratipadyate 28 tathaivAzvayujaM mAsam ekabhaktena yaH kSapet prajAvAn vAhanADhyaz ca bahuputraz ca jAyate 29 kArttikaM tu naro mAsaM yaH kuryAd ekabhojanam zUraz ca bahubhAryaz ca kIrtimAMz caiva jAyate 30 iti mAsA naravyAghra kSapatAM karikIrtitAH tithInAM niyamA ye tu zRNu tAn api pArthiva 31 pakSe pakSe gate yas tu bhaktam aznAti bhArata gavADhyo bahuputraz ca dIrghAyuz ca sa jAyate 32 mAsi mAsi trirAtrANi kRtvA varSANi dvAdaza gaNAdhipatyaM prApnoti niH sapatnam anAvilam 33 ete tu niyamAH sarve kartavyAH zarado daza dve cAnye bharatazreSTha pravRttim anuvartatA 34 yas tu prAtas tathA sAyaM bhuJjAno nAntarA pibet ahiMsA nirato nityaM juhvAno jAtavedasam 35 SaDbhiH sa varSair nRpate sidhyate nAtra saMzayaH agniSTomasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH 36 adhivAse so 'psarasAM nRtyagItavinAdite taptakAJcanavarNAbhaM vimAnam adhirohati 37 pUrNaM varSasahasraM tu brahmaloke mahIyate tat kSayAd iha cAgamya mAhAtmyaM pratipadyate 38 yas tu saMvatsaraM pUrNam ekAhAro bhaven naraH atirAtrasya yajJasya saphalaM samupAznute 39 dazavarSasahasrANi svarge ca sa mahIyate tat kSayAd iha cAgamya mAhAtmyaM pratipadyate 40 yas tu saMvatsaraM pUrNaM caturthaM bhaktam aznute ahiMsA nirato nityaM satyavAG niyatendriyaH 41 vAjapeyasya yajJasya phalaM vai samupAznute triMzadvarSasahasrANi svarge ca sa mahIyate 42 SaSThe kAle tu kaunteya naraH saMvatsaraM kSapet azvamedhasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH 43 cakravAka prayuktena vimAnena sa gacchati catvAriMzat sahasrANi varSANAM divi modate 44 aSTamena tu bhaktena jIvan saMvatsaraM nRpa gavAmayasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH 45 haMsasArasayuktena vimAnena sa gacchati paJcAzataM sahasrANi varSANAM divi modate 46 pakSe pakSe gate rAjan yo 'znIyAd varSam eva tu SaN mAsAnazanaM tasya bhagavAn aGgirAbravIt SaSTiM varSasahasrANi divam Avasate ca saH 47 vINAnAM vallakInAM ca veNUnAM ca vizAM pate sughoSair madhuraiH zabdaiH suptaH sa pratibodhyate 48 saMvatsaram ihaikaM tu mAsi mAsi pibet payaH phalaM vizvajitas tAta prApnoti sa naro nRpa 49 siMhavyAghra prayuktena vimAnena sa gacchati saptatiM ca sahasrANi varSANAM divi modate 50 mAhAd UrdhvaM naravyAghra nopavAso vidhIyate vidhiM tv anazanasyAhuH pArtha dharmavido janAH 51 anArto vyAdhirahito gacched anazanaM tu yaH pade pade yajJaphalaM sa prApnoti na saMzayaH 52 divaM haMsaprayuktena vimAnena sa gacchati zataM cApsarasaH kanyA ramayanty api taM naram 53 Arto vA vyAdhito vApi gacched anazanaM tu yaH zataM varSasahasrANAM modate divi sa prabho kAJcInUpurazabdena suptaz caiva prabodhyate 54 sahasrahaMsa saMyukte vimAne somavarcasi sa gatvA strIzatAkIrNe ramate bharatarSabha 55 kSINasyApyAyanaM dRSTaM kSatasya kSatarohaNam vyAdhitasyauSadha grAmaH kruddhasya ca prasAdanam 56 duHkhitasyArthamAnAbhyAM dravyANAM pratipAdanam na caite svargakAmasya rocante sukhamedhasaH 57 ataH sa kAmasaMyukto vimAne hemasaMnibhe ramate strI zatAkIrNe puruSo 'laM kRtaH zubhe 58 svasthaH saphalasaMkalpaH sukhI vigatakalmaSaH anaznan deham utsRjya phalaM prApnoti mAnavaH 59 bAlasUryapratIkAze vimAne hemavarcasi vaiDUrya muktA khacite vINA murajanAdite 60 patAkA dIpikAkIrNe divyaghaNTA ninAdite strIsahasrAnucarite sa naraH sukham edhate 61 yAvanti romakUpANi tasya gAtreSu pANDava tAvanty eva sahasrANi varSANAM divi modate 62 nAsti vedAt paraM zAstraM nAsti mAtRsamo guruH na dharmAt paramo lAbhas tapo nAnazanAt param 63 brAhmaNebhyaH paraM nAsti pAvanaM divi ceha ca upavAsais tathA tulyaM tapaH karma na vidyate 64 upoSya vidhivad devAs tridivaM pratipedire RSayaz ca parAM siddhim upavAsair avApnuvan 65 divyaM varSasahasraM hi vizvAmitreNa dhImatA kSAntam ekena bhaktena tena virpatvam AgataH 66 cyavano jamadagniz ca vasiSTho gautamo bhRguH sarva eva divaM prAptAH kSamAvanto maharSayaH 67 idam aGgirasA pUrvaM maharSibhyaH pradarzitam yaH pradarzayate nityaM na sa duHkham avApnute 68 imaM tu kaunteya yathAkramaM vidhiM; pravartitaM hy aGgirasA maharSiNA paTheta yo vai zRNuyAc ca nityadA; na vidyate tasya narasya kilbiSam 69 vimucyate cApi sa sarvasaMkarair; na cAsya doSair abhibhUyate manaH viyonijAnAM ca vijAnate rutaM; dhruvAM ca kIrtiM labhate narottamaH | | 1 [y] pitAmahena vidhivad yajJA proktA mahAtmanA guNAz caiSAM yathAtattvaM pretya ceha ca sarvazaH 2 na te zakyA daridreNa yajJAH prAptuM pitAmaha bahUpakaraNA yajJA nAnAsaMbhAravistarAH 3 pArthivai rAjaputrair vA zakyAH prAptuM pitAmaha nArthanyUnair avaguNair ekAtmabhir asaMhataiH 4 yo daridrair api vidhiH zakyaH prAptuM sadA bhavet tulyo yajJaphalair etais tan me brUhi pitAmaha 5 [bh] idam aGgirasA proktam upavAsaphalAtmakam vidhiM yajJaphalais tulyaM tan nibodha yudhiSThira 6 yas tu kalyaM tathA sAyaM bhuJjAno nAntarA pibet ahiMsA nirato nityaM juhvAno jAtavedasam 7 SaDbhir eva tu varSaiH sa sidhyate nAtra saMzayaH taptakAJcanavarNaM ca vimAnaM labhate naraH 8 deva strINAm adhIvAse nRtyagItaninAdite prAjApatye vaset padmaM varSANAm agnisaMnibhe 9 trINi varSANi yaH prAzet satataM tv ekabhojanam dharmapatnI rato nityam agniSToma phalaM labhet 10 dvitIye divase yas tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu juhvAno jAtavedasam yajJaM bahu suvarNaM vA vAsava priyam Aharet 11 satyavAg dAnazIlaz ca brahmaNyaz cAnasUyakaH kSAnto dAnto jitakrodhaH sa gacchati parAM gatim 12 pANDurAbhrapratIkAze vimAne haMsalakSaNe dve samApte tataH padme so 'psarobhir vaset saha 13 tRtIye divase yas tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu juhvAno jAtavedasam 14 atirAtrasya yajJasya phalaM prApnoty anuttamam mayUrahaMsasaMyuktaM vimAnaM labhate naraH 15 saptarSINAM sadA loke so 'psarobhir vaset saha nivartanaM ca tatrAsya trINi padmAni vai viduH 16 divase yaz caturhe tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 17 vAjapeyasya yajJasya phalaM prApnoty anuttamam indra kanyAbhirUDhaM ca vimAnaM labhate naraH 18 sagarasya ca paryante vAsavaM lokam Avaset devarAjasya ca krIDAM nityakAlam avekSate 19 divase paJcame yas tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu juhvAno jAtavedasam 20 alubdhaH satyavAdI ca brahmaNyaz cAvihiMsakaH anasUyur apApastho dvAdazAha phalaM labhet 21 jAmbUnadamayaM divyaM vimAnaM haMsalakSaNam sUryamAlA samAbhAsam Arohet pANDuraM gRham 22 AvartanAni catvAri tathA padmAni dvAdaza zarAgniparimANaM ca tatrAsau vasate sukham 23 divase yas tu SaSThe vai muniH prAzeta bhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 24 sadA triSavaNa snAyI brahma cAry anasUyakaH gavAmayasya yajJasya phalaM prApnoty anuttamam 25 agnijvAlA samAbhAsaM haMsabarhiNa sevitam zAtakumbhamayaM yuktaM sAdhayed yAnam uttamam 26 tathaivApsarasAm aGke prasuptaH pratibudhyate nUpurANAM ninAdena mekhalAnAM ca nisvanaiH 27 koTIsahasraM varSANAM trINi koTizatAni ca padmAny aSTAdaza tathA patAke dve tathaiva ca 28 ayutAni ca paJcAzad RkSacarma zatasya ca lomnAM pramANena samaM brahmaloke mahIyate 29 divase saptame yas tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 30 sarasvatIM gopayAno brahmacaryaM samAcaran sumanovarNakaM caiva madhu mAMsaM ca varjayet 31 puruSo marutAM lokam indralokaM ca gacchati tatra tatra ca siddhArtho devakanyAbhir uhyate 32 phalaM bahu suvarNasya yajJasya labhate naraH saMkhyAm atiguNAM cApi teSu lokeSu modate 33 yas tu saMvatsaraM kSAnto bhuGkte 'hany aSTame naraH devakAryaparo nityaM juhvAno jAtavedasam 34 pauNDarIkasya yajJasya phalaM prApnoty anuttamam padmavarNanibhaM caiva vimAnam adhirohati 35 kRSNAH kanakagauryaz ca nAryaH zyAmAs tathAparAH vayo rUpavilAsinyo labhate nAtra saMzayaH 36 yas tu saMvatsaraM bhuGkte navame navame 'hani sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 37 azvamedhasya yajJasya phalaM prApnoti mAnavaH puNDarIkaprakAzaM ca vimAnaM labhate naraH 38 dIptasUryAgnitejobhir divyamAlAbhir eva ca nIyate rudra kanyAbhiH so 'ntarikSaM sanAtanam 39 aSTAdazasahasrANi varSANAM kalpam eva ca koTIzatasahasraM ca teSu lokeSu modate 40 yas tu saMvatsaraM bhuGkte dazAhe vai gate gate sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 41 brahma kanyA niveze ca sarvabhUtamanohare azvamedha sahasrasya phalaM prApnoty anuttamam 42 rUpavatyaz ca taM kanyA ramayanti sadA naram nIlotpalanibhair varNai raktotpalanibhais tathA 43 vimAnaM maNDalAvartam Avarta gahanAvRtam sAgarormi pratIkAzaM sAdhayed yAnam uttamam 44 vicitramaNimAlAbhir nAditaM zaGkhapuSkaraiH sphATikair vajrasAraiz ca stambhaiH sukRtavedikam Arohati mahad yAnaM haMsasArasavAhanam 45 ekAdaze tu divase yaH prApte prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 46 parastriyo nAbhilaSed vAcAtha manasApi vA anRtaM ca na bhASeta mAtApitroH kRte 'pi vA 47 abhigacchen mahAdevaM vimAnasthaM mahAbalam svayambhuvaM ca pazyeta vimAnaM samupasthitam 48 kumAryaH kAJcanAbhAsA rUpavatyo nayanti tam rudrANAM tam adhIvAsaM divi divyaM manoharam 49 varSANy aparimeyAni yugAntam api cAvaset koTIzatasahasraM ca dazakoTizatAni ca 50 rudraM nityaM praNamate devadAnava saMmatam sa tasmai darzanaM prApto divase divase bhavet 51 divase dvAdaze yas tu prApte vai prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai sarvamedha phalaM labhet 52 Adityair dvAdazais tasya vimAnaM saMvidhIyate maNimuktA pravAlaiz ca mahArhair upazobhitam 53 haMsamAlA parikSiptaM nAgavIthI samAkulam mayUraiz cakravAkaiz ca kUjadbhir upazobhitam 54 aTTair mahadbhiH saMyuktaM brahmaloke pratiSThitam nityam Avasate rAjan naranArI samAvRtam RSir evaM mahAbhAgas tv aGgirAH prAha dharmavit 55 trayodaze tu divase yaH prApte prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai deva satra phalaM labhet 56 raktapadmodayaM nAma vimAnaM sAdhayen naraH jAtarUpaprayuktaM ca raktasaMcaya bhUSitam 57 devakanyAbhir AkIrNaM divyAbharaNabhUSitam puNyagandhodayaM divyaM vAyavyair upazobhitam 58 tatra zaGkupatAkaM ca yugAntaM kalpam eva ca ayutAyutaM tathA padmaM samudraM ca tathA vaset 59 gItagandharvaghoSaiz ca bherI paNavanisvanaiH sadA pramuditas tAbhir devakanyAbhir IDyate 60 caturdaze tu divase yaH pUrNe prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai mahAmedha phalaM labhet 61 anirdezya vayo rUpA devakanyAH svalaMkRtAH mRSTataptAGgada dharA vimAnair anuyAnti tam 62 kalahaMsavinirghoSair nUpurANAM ca nisvanaiH kAJcInAM ca samutkarSais tatra tatra vibodhyate 63 devakanyA nivAse ca tasmin vasati mAnavaH jAhnavI vAlukAkIrNe pUrNaM saMvatsaraM nara 64 yas tu pakSe gate bhuGkte ekabhaktaM jitendriyaH sadA dAdaza mAsAMs tu juhvAno jAtavedasam rAjasUya sahasrasya phalaM prApnoty anuttamam 65 yAnam Arohate nityaM haMsabarhiNa sevitam maNimaNDalakaiz citrajAtarUpasamAvRtam 66 divyAbharaNazobhAbhir varastrIbhir alaMkRtam ekastambhaM caturdvAraM sapta bhaumaM sumaGgalam vaijayantI sahasraiz ca zobhitaM gItanisvanaiH 67 divyaM divyaguNopetaM vimAnam adhirohati maNimuktA pravAlaiz ca bhUSitaM vaidyuta prabham vased yugasahasraM ca khaDgakuJjaravAhanaH 68 SoDaze divase yas tu saMprApte prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai somayajJaphalaM labhet 69 somakanyA nivAseSu so 'dhyAvasati nityadA saumya gandhAnuliptaz ca kAmacAragatir bhavet 70 sudarzanAbhir nArIbhir madhurAbhis tathaiva ca arcyate vai vimAnasthaH kAmabhogaiz ca sevyate 71 phalaM padmazataprakhyaM mahAkalpaM dazAdhikam AvartanAni catvAri sAgare yAty asau naraH 72 divase sapta dazame yaH prApte prAzate haviH sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 73 sthAnaM vAruNam aindraM ca raudraM caivAdhigacchati mArutauzanase caiva brahmalokaM ca gacchati 74 tatra daivatakanyAbhir Asanenopacaryate bhUr bhuvaM cApi deva rSiM vizvarUpam avekSate 75 tatra devAdhidevasya kumAryo ramayanti tam dvAtriMzad rUpadhAriNyo madhurAH samalaMkRtAH 76 candrAdityAv ubhau yAvad gagane carataH prabho tAvac caraty asau vIraH sudhAmRtarasAzanaH 77 aSTAdaze tu divase prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai sapta lokAn sa pazyati 78 rathaiH sanandighoSaiz ca pRSThataH so 'nugamyate devakanyAdhirUDhais tu bhrAjamAnaiH svalaMkRtaiH 79 vyAghrasiMhaprayuktaM ca meghasvananinAditam vimAnam uttamaM divyaM susukhI hy adhirohati 80 tatra kalpasahasraM sa kAntAbhiH saha modate sudhA rasaM ca bhuJjIta amRtopamam uttamam 81 ekonaviMze divase yo bhuGkte ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai sapta lokAn sa pazyati 82 uttamaM labhate sthAnam apsarogaNasevitam gandharvair upagItaM ca vimAnaM sUryavarcasam 83 tatrAmara varastrIbhir modate vigatajvaraH divyAmbara dharaH zrImAn ayutAnAM zataM samAH 84 pUrNe 'tha divase viMze yo bhuGkte hy ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu satyavAdI dhRtavrataH 85 amAMsAzI brahma cArI sarvabhUtahite rataH sa lokAn vipulAn divyAn AdityAnAm upAznute 86 gandharvair apsarobhiz ca divyamAlyAnulepanaiH vimAnaiH kAJcanair divyaiH pRSThataz cAnugamyate 87 ekaviMze tu divase yo bhuGkte hy ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 88 lokam auzanasaM divyaM zakra lokaM ca gacchati azvinor marutAM caiva sukheSv abhirataH sadA 89 anabhijJaz ca duHkhAnAM vimAnavaram AsthitaH sevyamAno varastrIbhiH krIDaty amaravat prabhuH 90 dvAviMze divase prApte yo bhuGkte hy ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 91 dhRtimAn ahiMsA nirataH satyavAg anasUyakaH lokAn vasUnAm Apnoti divAkarasamaprabhaH 92 kAmacArI sudhA hAro vimAnavaram AsthitaH ramate devakanyAbhir divyAbharaNabhUSitaH 93 trayoviMze tu divase prAzed yas tv ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu mitAhAro jitendriyaH 94 vAyor uzanasaz caiva rudra lokaM ca gacchati kAmacArI kAmagamaH pUjyamAno 'psarogaNaiH 95 anekaguNaparyantaM vimAnavaram AsthitaH ramate devakanyAbhir divyAbharaNabhUSitaH 96 caturviMze tu divase yaH prAzed ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai juhvAno jAtavedasam 97 AdityAnAm adhIvAse modamAno vasec ciram divyamAlyAmbaradharo divyagandhAnulepanaH 98 vimAne kAJcane divye haMsayukte manorame ramate devakanyAnAM sahasrair ayutais tathA 99 paJcaviMze tu divase yaH prAzed ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu puSkalaM yAnam Aruhet 100 siMhavyAghra prayuktaiz ca meghasvananinAditaiH rathaiH sa nandighoSaiz ca pRSThataH so 'nugamyate 101 devakanyA samArUDhai rAjatair vimalaiH zubhaiH vimAnam uttamaM divyam AsthAya sumanoharam 102 tatra kalpasahasraM vai vasate strI zatAvRte sudhA rasaM copajIvann amRtAv upamam uttamam 103 SaDviMze divase yas tu prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu niyato niyatAzanaH 104 jitendriyo vItarAgo juhvAno jAtavedasam sa prApnoti mahAbhAgaH pUmyamAno 'psarogaNaiH 105 saptAnAM marutAM lokAn vasUnAM cApi zo 'znute vimAne sphATike divye sarvaratnair alaMkRte 106 gandharvair apsarobhiz ca pUjyamAnaH pramodate dve yugAnAM sahasre tu divye divyena tejasA 107 saptaviMze tu divase yaH prAzed ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu juhvAno jAtavedasam 108 phalaM prApnoti vipulaM devaloke ca pUjyate amRtAzI vasaMs tatra sa vitRptaH pramodate 109 devarSicaritaM rAjan rAjarSibhir adhiSThitam adhyAvasati divyAtmA vimAnavaram AsthitaH 110 strIbhir mano'bhirAmAbhI ramamANo madotkaTaH yugakaklpa sahasrANi trINy Avasati vai sukham 111 yo 'STAviMze tu divase prAznIyAd ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAMs tu jitAtmA vijitendriyaH 112 phalaM devarSicaritaM vipulaM samupAznute bhogavAMs tejasA bhAti sahasrAMzur ivAmalaH 113 sukumAryaz ca nAryas taM ramamANAH suvarcasaH pInastanoru jaghanA divyAbharaNabhUSitAH 114 ramayanti manaHkAntA vimAne sUryasaMnibhe sarvakAmagame divye kalpAyuta zataM samAH 115 ekonatriMze divase yaH prAzed ekabhojanam sadA dvAdaza mAsAn vai satyavrataparAyaNaH 116 tasya lokAH zubhA divyA devarAjarSipUjitAH vimAnaM candra zubhAbhaM divyaM samadhigacchati 117 jAtarUpamayaM yuktaM sarvaratnavibhUSitam apsarogaNasaMpUrNaM gandharvair abhinAditam 118 tatra cainaM zubhA nAryo divyAbharaNabhUSitAH mano'bhirAmA madhurA ramayanti madotkaTAH 119 bhogavAMs tejasA yukto vaizvAnarasamaprabhaH divyo divyena vapuSA bhrAjamAna ivAmaraH 120 vasUnAM marutAM caiva sAdhyAnAm azvinos tathA rudrANAM ca tathA lokAn brahmalokaM ca gacchati 121 yas tu mAse gate bhuGkte ekabhaktaM zamAtmakaH sadA dvAdaza mAsAn vai brahmalokam avApnuyAt 122 sudhA rasakRtAhAraH zrImAn sarvamanoharaH tejasA vapuSA lakSmyA bhrAjate razmivAn iva 123 divyamAlyAmbaradharo divyagandhAnulepanaH sukheSv abhirato yogI duHkhAnAm avijAnakaH 124 svayaMprabhAbhir nArIbhir vimAnastho mahIyate rudra devarSikanyAbhiH satataM cAbhipUjyate 125 nAnAvidha surUpAbhir nAnA rAgAbhir eva ca nAnA madhurabhASAbhir nAnA ratibhir eva ca 126 vimAne nagarAkAre sUryavat sUryasaMnibhe pRSThataH somasaMkAze udak caivAbhra saMnibhe 127 dakSiNAyAM tu raktAbhe adhastAn nila maNDale UrdhvaM citrAbhisaMkAze naiko vasati pUjitaH 128 yAvad varSasahasraM tu jambUdvIpe pravarSati tAvat saMvatsarAH proktA brahmalokasya dhImataH 129 vipruSaz caiva yAvantyo nipatanti nabhastalAt varSAsu varSatas tAvan nivasaty amaraprabhaH 130 mAsopavAsI varSais tu dazabhir svargam uttamam maharSitvam athAsAdya sa zarIragatir bhavet 131 munir dAnto jitakrodho jitaziznodaraH sadA juhvann agnIMz ca niyataH saMdhyopAsanasevitA 132 bahubhir niyamair evaM mAsAn aznAti yo naraH abhrAvakAza zIlaz ca tasya vAso nirucyate 133 divaM gatvA zarIreNa svena rAjan yathAmaraH svargaM puNyaM yathAkAmam upabhuGkte yathAvidhi 134 eSa te bharatazreSTha yajJAnAM vidhir uttamaH vyAkhyAto hy AnupUrvyeNa upavAsaphalAtmakaH 135 daridrair manujaiH pArtha prApyaM yajJaphalaM yathA upavAsam imaM kRtvA gacchec ca paramAM gatim devadvijAtipUjAyAM rato bharatasattama 136 upavAsavidhis tv eSa vistareNa prakIrtitaH niyateSv apramatteSu zaucavatsu mahAtmasu 137 dambhadroha nivRtteSu kRtabuddhiSu bhArata acaleSv aprakampeSu mA te bhUd atra saMzayaH | | 1 [y] yad varaM sarvatIrthAnAM tad bravIhi pitAmaha yatra vai paramaM zaucaM tan me vyAkhyAtum arhasi 2 [bh] sarvANi khalu tIrthAni guNavanti manISiNAm yat tu tIrthaM ca zaucaM ca tan me zRNu samAhitaH 3 agAdhe vimale zuddhe satyatoye dhRtihrade snAtavyaM mAnase tIrthe sattvam Alambya zAzvatam 4 tIrthazaucam anarthitvam ArdavaM satyam Arjavam ahiMsA sarvabhUtAnAm AnRzaMsyaM damaH zamaH 5 nirmamA nirahaMkArA nirdvaMdvA niSparigrahAH zucayas tIrthabhUtAs te ye bhaikSam upabhuJjate 6 tattvavit tv anahaMbuddhis tIrthaM paramam ucyate zaucalakSaNam etat te sarvatraivAnvavekSaNam 7 rajas tamaH sattvam atho yeSAM nirdhautam AtmanaH zaucAzauce na te saktAH svakAryaparimArgiNaH 8 sara tyAgeSv abhiratAH sarvajJAH sarvadarzinaH zaucena vRttazaucArthAs te tIrthAH zucayaz ca te 9 nodaka klinnagAtras tu snAta ity abhidhIyate sa snAto yo damasnAtaH sa bAhyAbhyantaraH zuciH 10 atIteSv anapekSA ye prApteSv artheSu nirmamAH zaucam eva paraM teSAM yeSAM notpadyate spRhA 11 prajJAnaM zaucam eveha zarIrasya vizeSataH tathA niS kiMcanatvaM ca manasaz ca prasannatA 12 vRttazaucaM manaH zaucaM tIrthazaucaM paraM hitam jJAnotpannaM ca yac chaucaM tac chaucaM paramaM matam 13 manasAtha pradIpena brahma jJAnabalena ca snAtA ye mAnase tIrthe tajjJAH kSetrajJadarzinaH 14 samAropitazaucas tu nityaM bhava samanvitaH kevalaMguNa saMpannaH zucir eva naraH sadA 15 zarIrasthAni tIrthAni proktAny etAni bhArata pRthivyAM yAni tIrthAni puNyAni zRNu tAny api 16 yathA zarIrasyoddezAH zucayaH parinirmitAH tathA pRthivyA bhAgAz ca puNyAni salilAni ca 17 prArthanAc caiva tIrthasya snAnAc ca pitRtarpaNAt dhunanti pApaM tIrtheSu pUtA yAnti divaM sukham 18 parigrahAc ca sAdhUnAM pRthivyAz caiva tejasA atIva puNyAs te bhAgAH salilasya ca tejasA 19 manasaz ca pRthivyAz ca puNyatIrthAs tathApare ubhayor eva yaH snAtaH sa siddhiM zIghram ApnuyAt 20 yathAbalaM kriyA hInaM kriyA vA balavarjitA neha sAdhayate kAryaM samAyuktas tu sidhyati 21 evaM zarIrazaucena tIrthazaucena cAnvitAH tataH siddhim avApnoti dvividhaM zaucam uttamam | | 1 [y] pitAmaha mahAbAho sarvazAstravizArada zrotum icchAmi martyAnAM saMsAravidhum uttamam 2 kena vRttena rAjendra vartamAnA narA yudhi prApnuvanty uttamaM svargaM kathaM ca narakaM nRpa 3 mRtaM zarIram utsRjya kASThaloSTa samaM janAH prayAnty amuM lokam itaH ko vai tAn anugacchati 4 [bh] asAv AyAti bhagavAn bRhaspatir udAradhIH pRcchainaM sumahAbhAgam etad guhyaM sanAtanam 5 naitad anyena zakyaM hi vaktuM kena cid adya vai vaktA bRhaspatisamo na hy anyo vidyate kva cit 6 [v] tayoH saMvadator evaM pArtha gAGgeyayos tadA AjagAma vizuddhAtmA bhagavAn sa bRhaspatiH 7 tato rAjA samutthAya dhRtarASTra purogamaH pUjAm anupamAM cakre sarve te ca sabhA sadaH 8 tato dharmasuto rAjA bhagavantaM bRhaspatim upagamya yathAnyAyaM praznaM papraccha suvrataH 9 [y] bhagavan sava dharmajJa sarvazAstravizArada martyasya kaH sahAyo vai pitA mAtA suto guruH 10 mRtaM zarIram utsRjya kASThaloSTa samaM janAH gacchanty amutra lokaM vai ka enam anugacchati 11 [b] ekaH prasUto rAjendra jantur eko vinazyati ekas tarati durgANi gacchaty ekaz ca durgatim 12 asahAyaH pitA mAtA tathA bhrAtA suto guruH jJAtisaMbandhivargaz ca mitravargas tathaiva ca 13 mRtaM zarIram utsRjya kASThaloSTa samaM janAH muhUrtam upatiSThanti tato yAnti parAGmukhAH tais tac charIram utsRSTaM dharma eko 'nugacchati 14 tasmAd dharmaH sahAyArthe sevitavyaH sadA nRbhiH prANI dharmasamAyukto narakAyopapadyate 15 tasmAn nyAyAgatair arthair dharmaM seveta paNDitaH dharma eko manuSyANAM sahAyaH pAralaukikaH 16 lobhAn mohAd anukrozAd bhayAd vApy abahuzrutaH naraH karoty akAryANi parArthe lobhamohitaH 17 dharmaz cArthaz ca kAmaz ca tritayaM jIvite phalam etat trayam avAptavyam adharmaparivarjitam 18 [y] zrutaM bhagavato vAkyaM dharmayuktaM paraM hitam zarIravicayaM jJAtuM buddhis tu mama jAyate 19 mRtaM zarIrarahitaM sUkSmam avyaktatAM gatam acakSur viSayaM prAptaM kathaM dharmo 'nugacchati 20 [b] pRthivI vAyur AkAzam Apo jyotiz ca paJcamam buddhir AtmA ca sahitA dharmaM pazyanti nityadA 21 prANinAm iha sarveSAM sAkSibhUtAni cAnizam etaiz ca sa ha dharmo 'pi taM jIvam anugacchati 22 tvag asthi mAMsaM zukraM ca zoNitaM ca mahAmate zarIraM varjayanty ete jIvitena vivarjitam 23 tato dharmasamAyuktaH sa jIvaH sukham edhate iha loke pare caiva kiM bhUyaH kathayAmi te 24 [y] anudarzitaM bhagavatA yathA dharmo 'nugacchati etat tu jJAtum icchAmi kathaM retaH pravartate 25 [b] annam aznanti ye devAH zarIrasthA narezvara pRthivI vAyur AkAzam Apo jyotir manas tathA 26 tatas tRpteSu rAjendra teSu bhUteSu paJcasu manaHSaSTheSu zuddhAtman retaH saMpadyate mahat 27 tato garbhaH saMbhavati strIpuMsoH pArtha saMgame etat te sarvam AkhyAtaM kiM bhUyaH zrotum icchasi 28 [y] AkhyAtam etad bhavatA garbhaH saMjAyate yathA yathA jAtas tu puruSaH prapadyati tad ucyatAm 29 [b] Asanna mAtraH satataM tair bhUtair abhibhUyate vipramuktaz ca tair bhUtaiH punar yAty aparAM gatim sa tu bhUtasamAyuktaH prApnute jIva eva ha 30 tato 'sya karma pazyanti zubhaM vA yadi vAzubham devatAH paJca bhUtasthAH kiM bhUyaH zrotum icchasi 31 [y] tvag asthi mAMsam utsRjya taiz ca bhUtair vivarjitaH jIvaH sa bhagavAn kvasthaH sukhaduHkhe samaznute 32 [b] jIvo dharmasamAyuktaH zIghraM retastvam AgataH strINAM puSpaM samAsAdya sUte kAlena bhArata 33 yamasya puruSaiH klezaM yamasya puruSair vadham duHkhaM saMsAracakraM ca naraH klezaM ca vindati 34 iha loke ca sa prANI janmaprabhRti pArthiva svakRtaM karma vai bhuGkte dharmasya phalam AzritaH 35 yadi dharmaM yathAzakti janmaprabhRti sevate tataH sa puruSo bhUtvA sevate nityadA sukham 36 athAntarA tu dharmasya adharmam upasevate sukhasyAnantaraM duHkhaM sa jIvo 'py adhigacchati 37 adharmeNa samAyukto yamasya viSayaM gataH mahad duHkhaM samAsAdya tiryagyonau prajAyate 38 karmaNA yena yeneha yasyAM yonau prajAyate jIvo mohasamAyuktas tan me nigadataH zRNu 39 yad etad ucyate zAstre setihAse sac chandasi yamasya viSayaM ghoraM martyo lokaH prapadyate 40 adhItya caturo vedAn dvijo mohasamanvitaH patitAt pratigRhyAtha kharayonau prajAyate 41 kharo jIvati varSANi daza paJca ca bhArata kharo mRto balIvardaH sapta varSANi jIvati 42 balIvardo mRtaz cApi jAyate brahmarAkSasaH brahmarakSas tu trIn mAsAMs tato jAyati brAhmaNaH 43 patitaM yAjayitvA tu kRmiyonau prajAyate tatra jIvati varSANi daza paJca ca bhArata 44 kRmibhAvAt pramuktas tu tato jAyati gardabhaH gardabhaH paJcavarSANi paJcavarSANi sUkaraH zvA varSam ekaM bhavati tato jAyati mAnavaH 45 upAdhyAyasya yaH pApaM ziSyaH kuryAd abuddhimAn sa jIva iha saMsArAMs trIn Apnoti na saMzayaH 46 prAk zvA bhavati rAjendra tataH kravyAt tataH kharaH tataH pretaH parikliSTaH pazcAj jAyati brAhmaNaH 47 manasApi guror bhAryAM yaH ziSyo yAti pApakRt so 'dhamAn yAti saMsArAn adharmeNeha cetasA 48 zvayonau tu sa saMbhUtas trINi varSANi jIvati tatrApi nidhanaM prAptaH kRmiyonau prajAyate 49 kRmibhAvam anuprApto varSam ekaM sa jIvati tatas tu nidhanaM prApya brahmayonau prajAyate 50 yadi putrasamaM ziSyaM gurur hanyAd akAraNe AtmanaH kAmakAreNa so 'pi haMsaH prajAyate 51 pitaraM mAtaraM vApi yas tu putro 'vamanyate so 'pi rAjan mRto jantuH pUrvaM jAyati gardabhaH 52 kharo jIvati mAsAMs tu daza zvA ca caturdaza biDAlaH sapta mAsAMs tu tato jAyati mAnavaH 53 mAtA pitaram Akruzya sArikaH saMprajAyate tADayitvA tu tAv eva jAyate kacchapo nRpa 54 kacchapo dazavarSANi trINi varSANi zakyakaH vyAlo bhUtvA tu SaN mAsAMs tato jAyati mAnuSaH 55 bhartRpiNDam upAznan yo rAjadviSTAni sevate so 'pi mohasamApanno mRto jAyati vAnaraH 56 vAnaro dazavarSANi trINi varSANi mUSakaH zvA bhUtvA cAtha SaN mAsAMs tato jAyati mAnuSaH 57 nyAsApahartA tu naro yamasya viSayaM gataH saMsArANAM zataM gatvA kRmiyonau prajAyate 58 tatra jIvati varSANi daza paJca ca bhArata duSkRtasya kSayaM gatvA tato jAyati mAnuSaH 59 asUyako naraz cApi mRto jAyati zArGgakaH vizvAsahartA tu naro mIno jAyati durmatiH 60 bhUtvA mIno 'STa varSANi mRgo jAyati bhArata mRgas tu caturo mAsAMs tataz chAgaH prajAyate 61 chAgas tu nidhanaM prApya pUrNe saMvatsare tataH kITaH saMjAyate jantus tato jAyati mAnuSaH 62 dhAnyAn yavAMs tilAn mASAn kulatthAn sarSapAMz caNAn kalAyAn atha mudgAMz ca godhUmAn atasIs tathA 63 sasyasyAnyasya hartA ca mohAj jantur acetanaH sa jAyate mahArAja mUSako nirapatrapaH 64 tataH pretya mahArAja punar jAyati sUkaraH sUkaro jAtamAtras tu rogeNa mriyate nRpa 65 zvA tato jAyate mUDhaH karmaNA tena pArthiva zvA bhUtvA paJcavarSANi tato jAyati mAnuSaH 66 paradArAbhimarzaM tu kRtvA jAyati vai vRkaH zvA sRgAlas tato gRdhro vyAlaH kaGko bakas tathA 67 bhrAtur bhAryAM tu durbuddhir yo dharSayati mohitaH puMskolikatvam Apnoti so 'pi saMvatsaraM nRpa 68 sakhibhAryAM guror bhAryAM rAjabhAryAM tathaiva ca pradharSayitvA kAmAd yo mRto jAyati sUkaraH 69 sUkaraH paJcavarSANi paJcavarSANi zvAvidhaH pipIlakas tu SaN mAsAn kITaH syAn mAsam eva ca etAn AsAdya saMsArAn kRmiyonau prajAyate 70 tatra jIvati mAsAMs tu kRmiyonau trayo daza tato 'dharmakSayaM kRtvA punar jAyati mAnuSaH 71 upasthite vivAhe tu dAne yajJe 'pi vAbhibho mohAt karoti yo vighnaM sa mRto jAyate kRmiH 72 kRmir jIvati varSANi daza paJca ca bhArata adharmasya kSayaM kRtvA tato jAyati mAnuSaH 73 pUrvaM dattvA tu yaH kanyAM dvitIye saMprayacchati so 'pi rAjan mRto jantuH kRmiyonau prajAyate 74 tatra jIvati varSANi trayodaza yudhiSThira adharmasaMkSaye yuktas tato jAyati mAnuSaH 75 devakAryam upAkRtya pitRkAryam athApi ca anirvApya samaznan vai tato jAyati vAyasaH 76 vAyaso dazavarSANi tato jAyati kukkuTaH jAyate lavakaz cApi mAsaM tasmAt tu mAnuSaH 77 jyeSThaM pitRsamaM cApi bhrAtaraM yo 'vamanyate so 'pi mRtyum upAgamya krauJcayonau prajAyate 78 krauJco jIvati mAsAMs tu daza dvau sapta paJca ca tato nidhanam Apanno mAnuSatvam upAznute 79 vRSalo brAhmaNI gatvA kRmiyonau prajAyate tatrApatyaM samutpAdya tato jAyati mUSakaH 80 kRtaghnas tu mRto rAjan yamasya viSayaM gataH yamasya viSaye kruddhair vadhaM prApnoti dAruNam 81 paTTisaM mudgaraM zUlam agnikumbhaM ca dAruNam asi patravanaM ghoraM vAlukAM kUTazAlmalIm 82 etAz cAnyAz ca bahvIH sa yamasya viSayaM gataH yAtanAH prApya tatrogrAs tato vadhyati bhArata 83 saMsAracakram AsAdya kRmiyonau prajAyate kRmir bhavati varSANi daza paJca ca bhArata tato garbhaM samAsAdya tatraiva mriyate zizuH 84 tato garbhazatair jantur bahubhiH saMprajAyate saMsArAMz ca bahUn gatvA tatas tiryak prajAyate 85 mRto duHkham anuprApya bahuvarSagaNAn iha apunarbhAva saMyuktas tataH kUrmaH prajAyate 86 azastraM puruSaM hatvA sa zastraH puruSAdhamaH arthArthI yadi vA vairI sa mRto jAyate kharaH 87 kharo jIvati varSe dve tataH zAsteNa vadhyate sa mRto mRgayonau tu nityodvigno 'bhijAyate 88 mRgo vadhyati zastreNa gate saMvatsare tu saH hato mRgas tato mInaH so 'pi jAlena badhyate 89 mAse caturthe saMprApte zvApadaH saMprajAyate zvApado dazavarSANi dvIpI varSANi paJca ca 90 tatas tu nidhanaM prAptaH kAlaparyAya coditaH adharmasya kSayaM kRtvA tato jAyati mAnuSaH 91 striyaM hatvA tu durbuddhir yamasya viSayaM gataH bahUn klezAn samAsAdya saMsArAMz caiva viMzatim 92 tataH pazcAn mahArAja kRmiyonau prajAyate kRmir viMzativarSANi bhUtvA jAyati mAnuSaH 93 bhojanaM corayitvA tu makSikA jAyate naraH makSikA saMha vazago bahUn mAsAn bhavaty uta tataH pApakSayaM kRtvA mAnuSatvam avApnute 94 vAdyaM hRtvA tu puruSo mazakaH saMprajAyate tathA piNyAka saMmizram azanaM corayen naraH sa jAyate babhru samo dAruNo mUSako naraH 95 lavaNaM corayitvA tu cIrI vAkaH prajAyate dadhi hRtvA bakaz cApi plavo matsyAn asaMskRtAn 96 corayitvA payaz cApi balAkA saMprajAyate yas tu corayate tailaM tailapAyI prajAyate corayitvA tu durbuddhir madhu daMzaH prajAyate 97 ayo hRtvA tu durbuddhir vAyaso jAyate naraH pAyasaM corayitvA tu tittiritvam avApnute 98 hRtvA paiSTam apUpaM ca kumbholUkaH prajAyate phalaM vA mUlakaM hRtvA apUpaM vA pipIlikaH 99 kAMsyaM hRtvA tu durbuddhir hArIto jAyate naraH rAjataM bhAjanaM hRtvA kapotaH saMprajAyate 100 hRtvA tu kAJcanaM bhANDaM kRmiyonau prajAyate krauJcaH kArpAsikaM hRtvA mRto jAyati mAnavaH 101 corayitvA naraH paTTaM tv AvikaM vApi bhArata kSaumaM ca vastram AdAya zazo jantuH prajAyate 102 varNAn hRtvA tu puruSo mRto jAyati barhiNaH hRtvA raktAni vastrANi jAyate jIva jIvikaH 103 varNakAdIMs tathA gandhAMz corayitvA tu mAnavaH chucchundaritvam Apnoti rAjam*l lobhaparAyaNaH 104 vizvAsena tu nikSiptaM yo nihnavati mAnavaH sa gatAsur naras tAdRG matsyayonau prajAyate 105 matsyayonim anuprApya mRto jAyati mAnuSaH mAnuSatvam anuprApya kSINAyur upapadyate 106 pApAni tu naraH kRtvA tiryag jAyati bhArata na cAtmanaH pramANaM te dharmaM jAnanti kiM cana 107 ye pApAni narAH kRtvA nirasyanti vrataiH sadA sukhaduHkhasamAyuktA vyAdhitAs te bhavanty uta 108 asaMvAsAH prajAyante mlecchAz cApi na saMzayaH narAH pApasamAcArA lobhamohasamanvitAH 109 varjayanti ca pApAni janmaprabhRti ye narAH arogA rUpavantas te dhaninaz ca bhavanty uta 110 striyo 'py etena kalpena kRtvA pApam avApnuyuH eteSAm eva jantUnAM patnItvam upayAnti tAH 111 parasvaharaNe doSAH sarva eva prakIrtitAH etad vai leza mAtreNa kathitaM te mayAnagha aparasmin kathA yoge bhUyaH zroSyasi bhArata 112 etan mayA mahArAja brahmaNo vadataH purA surarSINAM zrutaM madhye pRSTaz cApi yathAtatham 113 mayApi tava kArtsnyena yathAvad anuvarNitam etac chrutvA mahArAja dharme kuru manaH sadA | | 1 [y] adharmasya gatir brahman kathitA me tvayAnagha dharmasya tu gatiM zrotum icchAmi vadatAM vara kRtvA karmANi pApAni kathaM yAnti zubhAM gatim 2 [bRhaspati] kRtvA pApAni karmANi adharmavazam AgataH manasA viparItena nirayaM pratipadyate 3 mohAd adharmaM yaH kRtvA punaH samanutapyate manaH samAdhisaMyukto na sa seveta duSkRtam 4 yathA yathA naraH samyag adharmam anubhASate samAhitena manasA vimucyati tathA tathA bhujaMga iti nirmokAt pUrvabhuktAj jarAnvitAt 5 adattvApi pradAnAni vividhAni samAhitaH manaH samAdhisaMyuktaH sugatiM pratipadyate 6 pradAnAni tu vakSyAmi yAni dattvA yudhiSThira naraH kRtvApy akAryANi tadA dharmeNa yujyate 7 sarveSAm eva dAnAnAm annaM zreSTham udAhRtam pUrvam annaM pradAtavyam RjunA dharmam icchatA 8 prANA hy annaM manuSyANAM tasmAj jantuz ca jAyate anne pratiSThitA lokAs tasmAd annaM prakAzate 9 annam eva prazaMsanti devarSipitRmAnavAH annasya hi pradAnena svargam Apnoti kauzikaH 10 nyAyalabdhaM pradAtavyaM dvijebhyo hy annam uttamam svAdhyAyasamupetebhyaH prahRSTenAntarAtmanA 11 yasya hy annam upAznanti brAhmaNAnAM zatA daza hRSTena manasA dattaM na sa tiryaggatir bhavet 12 brAhmaNAnAM sahasrANi daza bhojyanararSabha naro 'dharmAt pramucyeta papeSv abhirataH sadA 13 bhaikSeNAnnaM samAhRtya vipro veda puraskRtaH svAdhyAyanirate vipre dattveha sukham edhate 14 ahiMsan brAhmaNaM nityaM nyAyena paripAlya ca kSatriyas tarasA prAptam annaM yo vai prayacchati 15 dvijebhyo vedavRddhebhyaH prayataH susamAhitaH tenApohati dharmAtmA duSkRtaM karma pANDava 16 SaDbhAgaparizuddhaM ca kRSer bhAgam upArjitam vaizyo dadad dvijAtibhyaH pApebhyaH parimucyate 17 avApya prANasaMdehaM kArkazyena samArjitam annaM dattva dvijAtibhyaH zUdraH pApAt pramucyate 18 aurasena balenAnnam arjayitvAvihiMsakaH yaH prayacchati viprebhyo na sa durgANi sevate 19 nyAyenAvAptam annaM tu naro lobhavivarjitaH dvijebhyo veda vRddhebhyo dattva pApAt pramucyate 20 annam UrjaH karaM loke dattvorjasvI bhaven naraH satAM panthAnam Azritya sarvapApAt pramucyate 21 dAnakRdbhiH kRtaH panthA yena yAnti manISiNaH te sma prANasya dAtAras tebhyo dharmaH sanAtanaH 22 sarvAvastha manuSyeNa nyAyenAnnam upArjitam kAryaM pAtragataM nityam annaM hi paramA gatiH 23 annasya hi pradAnena naro durgaM na sevate tasmAd annaM pradAtavyam anyAya parivarjitam 24 yated brAhmaNa pUrvaM hi bhoktum annaM gRhI sadA avandhyaM divasaM kuryAd annadAnena mAnavaH 25 bhojayitvA dazazataM naro veda vidAM nRpa nyAyavid dharmaviduSAm itihAsavidAM tathA 26 na yAti narakaM ghoraM saMsArAMz ca na sevate sarvakAmasamAyuktaH pretya cApy aznute phalam 27 evaM sukhasamAyukto ramate vigatajvaraH rUpavAn kIrtimAMz caiva dhanavAMz copapadyate 28 etat te sarvam AkhyAtam annadAnaphalaM mahat mUlam etad dhi dharmANAM pradAnasya ca bhArata | | 1 [y] ahiMsA vaidikaM karma dhyAnam indriyasaMyamaH tapo 'tha guruzuzrUSA kiM zreyaH puraSaM prati 2 [b] sarvANy etAni dharmasya pRthag dvArANi sarvazaH zRNu saMkIrtyamAnAni SaD eva bharatarSabha 3 hanta niHzreyasaM jantor ahaM vakSyAmy anuttamam ahiMsApAzrayaM dharmaM yaH sAdhayati vai naraH 4 trIn doSAn sarvabhUteSu nidhAya puruSaH sadA kAmakrodhau ca saMyamya tataH siddhim avApnute 5 ahiMsakAni bhUtAni daNDena vinihanti yaH AtmanaH sukham anvicchan na sa pretya subhI bhavet 6 Atmopamaz ca bhUteSu yo vai bhavati pUruSaH nyastadaNDo jitakrodhaH sa pretya sukham edhate 7 sarvabhUtAtmabhUtasya sarvabhUtAni pazyataH devApi mArge muhyanti apadasya padaiSiNaH 8 na tatparasya saMdadyAt pratikUlaM yad AtmanaH eSa saMkSepato dharmaH kAmAd anyaH pravartate 9 pratyAkhyAne ca dAne ca sukhaduHkhe priyApriye Atmaupamyena puruSaH samAdhim adhigacchati 10 yathA paraH prakramate 'pareSu; tathAparaH prakramate parasmin eSaiva te 'stUpamA jIvaloke; yathA dharmo naipuNenopadiSTaH 11 [v] ity uktvA taM suragurur dharmarAjaM yudhiSThiram divam Acakrame dhImAn pazyatAm eva nas tadA | | 1 [v] tato yudhiSThiro rAjA zaratalpe pitAmaham punar eva mahAtejAH papraccha vadatAM varam 2 RSayo brAhmaNA devAH prazaMsanti mahAmate ahiMsA lakSaNaM dharmaM veda prAmANya darzanAt 3 karmaNA manujaH kurvan hiMsAM pArthiva sattama vAcA ca manasA caiva kathaM duHkhAt pramucyate 4 [bh] caturvidheyaM nirdiSTA ahiMsA brahmavAdibhiH eSaikato 'pi vibhraSTA na bhavaty arisUdana 5 yathA sarvaz catuSpAdas tribhiH pAdair na tiSThati tathaiveyaM mahIpAla procyate kAraNais tribhiH 6 yathA nAgapade 'nyAni padAni padagAminAm sarvANy evApidhIyante padajAtAni kauJjare evaM lokeSv ahiMsA tu nirdiSTA dharmataH parA 7 karmaNA lipyate jantur vAcA ca manasaiva ca 8 pUrvaM tu manasA tyaktvA tathA vAcAtha karmaNA trikAraNaM tu nirdiSTaM zrUyate brahmavAdibhiH 9 mano vAci tathAsvAde doSA hy eSu pratiSThitAH na bhakSayanty ato mAMsaM tapo yuktA manISiNaH 10 doSAMs tu bhakSaNe rAjan mAMsasyeha nibodha me putramAMsopamaM jAnan khAdate yo vicetanaH 11 mAtA pitRsamAyoge putratvaM jAyate yathA rasaM ca prati jihvAyAH prajJAnaM jAyate tathA tathA zAstreSu niyataM rAgo hy AsvAditAd bhavet 12 asaMskRtAH saMskRtAz ca lavaNAlavaNAs tathA prajJAyante yathA bhAvAs tathA cittaM nirudhyate 13 bherIzaGkhamRdaGgAdyAMs tantrI zabdAMz ca puSkalAn niSeviSyanti vai mandA mAMsabhakSAH kathaM narAH 14 acintitam anuddiSTam asaMkalpitam eva ca rasaM gRddhyAbhibhUtA vai prazaMsanti phalArthinaH prazaMsA hy eva mAMsasya doSakarmaphalAnvitA 15 jIvitaM hi parityajya bahavaH sAdhavo janAH svamAMsaiH paramAMsAni paripAlya divaM gatAH 16 evam eSA mahArAja caturbhiH kAraNair vRtA ahiMsA tava nirdiSTA sarvadharmArthasaMhitA | | 1 [y] ahiMsA paramo dharma ity uktaM bahuzas tvayA zrAddheSu ca bhavAn Aha pitRRn AmiSa kAGkSiNaH 2 mAMsair bahuvidhaiH proktas tvayA zrAddhavidhiH purA ahatvA ca kuto mAMsam evam etad virudhyate 3 jAto naH saMzayo dharme mAMsasya parivarjane doSo bhakSayataH kaH syAt kaz cAbhakSayato guNaH 4 hatvA bhakSayato vApi pareNopahRtasya vA hanyAd vA yaH parasyArthe krItvA vA bhakSayen naraH 5 etad icchAmi tattvena kathyamAnaM tvayAnagha nicayena cikIrSAmi dharmam etaM sanAtanam 6 katham Ayur avApnoti kathaM bhavati sattvavAn katham avyaGgatAm eti lakSaNyo jAyate katham 7 [bh] mAMsasya bhakSaNe rAjan yo 'dharmaH kurupuMgava taM me zRNu yathAtattvaM yaz cAsya vidhirUttamaH 8 rUpam avyaGgatAm Ayur buddhiM sattvaM balaM smRtim prAptu kAmair narair hiMsA varjitA vai kRtAtmabhiH 9 RSINAm atra saMvAdo bahuzaH kurupuMgava babhUva teSAM tu mataM yat tac chRNu yudhiSThira 10 yo yajetAzvamedhena mAsi mAsi yatavrataH varjayen madhu mAMsaM ca samam etad yudhiSThira 11 saptarSayo vAlakhilyAs tathaiva ca marIcipAH amAMsa bhakSaNaM rAjan prazaMsanti manISiNaH 12 na bhakSayati yo mAMsaM na hanyAn na ca ghAtayet taM mitraM sarvabhUtAnAM manuH svAyambhuvo 'bravIt 13 adhRSyaH sarvabhUtAnAM vizvAsyaH sarvajantuSu sAdhUnAM saMmato nityaM bhaven mAMsasya varjanAt 14 svamAMsaM paramAMsena yo vardhayitum icchati nAradaH prAha dharmAtmA niyataM so 'vasIdati 15 dadAti yajate cApi tapasvI ca bhavaty api madhu mAMsanivRttyeti prAhaivaM sa bRhaspatiH 16 mAsi mAsy azvamedhena yo yajeta zataM samAH na khAdati ca yo maMsaM samam etan mataM mama 17 sadA yajati satreNa sadA dAnaM prayacchati sadA tapasvI bhavati madhu mAMsasya varjanAt 18 sarve vedA na tat kuryuH sarvayajJAz ca bhArata yo bhakSayitvA mAMsAni pazcAd api nivartate 19 duSkaraM hi rasajJena mAMsasya parivarjanam cartuM vratam idaM zreSThaM sarvaprANy abhara pradam 20 sarvabhUteSu yo vidvAn dadAty abhara dakSiNAm dAtA bhavati loke sa prANAnAM nAtra saMzayaH 21 evaM vai paramaM dharmaM prazaMsanti manISiNaH prANA yathAtmano 'bhISTA bhUtAnAm api te tathA 22 Atmaupamyena gantavyaM buddhimadbhir mahAtmabhiH mRtyuto bhayam astIti viduSAM bhUtim icchatAm 23 kiM punar hanyamAnAnAM tarasA jIvitArthinAm arogANAm apApAnAM pApair mAMsopajIvibhiH 24 tasmAd viddhi mahArAja mAMsasya parivarjanam dharmasyAyatanaM zreSThaM svargasya ca sukhasya ca 25 ahiMsA paramo dharmas tathAhiMsA paraMtapaH ahiMsA paramaM satyaM tato dharmaH pravartate 26 na hi mAMsaM tRNAt kASThAd upalAd vApi jAyate hatvA jantuM tato mAMsaM tasmAd doSo 'sya bhakSaNe 27 svAhA svadhAmRta bhujo devAH satyArjava priyAH kravyAdAn rAkSasAn viddhi jihmAnRta parAyaNAn 28 kAntAreSv atha ghoreSu durgeSu gahaneSu ca rAtrAv ahani saMdhyAsu catvareSu sabhAsu ca amAMsa bhakSaNe rAjan bhayam ante na gacchati 29 yadi cet khAdako na syan na tadA ghAtako bhavet ghAtakaH khAdakArthAya taM ghAtayati vai naraH 30 abhakSyam etad iti vA iti hiMsA nivartate khAdakArtham ato hiMsA mRgAdInAM pravartate 31 yasmAd grasati caivAyur hiMsakAnAM mahAdyute tasmAd vivarjayen mAMsaM ya icched bhUtim AtmanaH 32 trAtAraM nAdhigacchanti raudrAH prANivihiMsakAH udvejanIyA bhUtAnAM yathA vyAlamRgAs tathA 33 lobhAd vA buddhimohAd vA balavIryArtham eva ca saMsargAd vAtha pApAnAm adharmarucitA nRNAm 34 svamAMsaM paramAMsena yo vardhayitum icchati udvignavAse vasati yatra tatrAbhijAyate 35 dhanyaM yazasyam AyuSyaM svargyaM svastyayanaM mahat mAMsasyAbhakSaNaM prAhur niyatAH paramarSayaH 36 idaM tu khalu kaunteya zrutam AsIt purA mayA mArkaNDeyasya vadato ye doSA mAMsabhakSaNe 37 yo hi khAdati mAMsAni prANinAM jIvitArthinAm hatAnAM vA mRtAnAM vA yathA hantA tathaiva saH 38 dhanena krAyato hanti khAdakaz copabhogataH ghAtako vadhabandhAbhyAm ity eSa trividho vadhaH 39 akhAdann anumodaMz ca bhAvadoSeNa mAnavaH yo 'numanyeta hantavyaM so 'pi doSeNa lipyate 40 adhRSyaH sarvabhUtAnAm AyuSmAn nIrujaH sukhI bhavaty abhakSayan mAMsaM dayAvAn prANinAm iha 41 hiraNyadAnair godAnair bhUmidAnaiz ca sarvazaH mAMsasyAbhakSaNe dharmo viziSTaH syAd iti zrutiH 42 aprokSitaM vRthA mAMsaM vidhihInaM na bhakSayet bhakSayan nirayaM yAti naro nAsty atra saMzayaH 43 prokSitAbhyukSitaM mAMsaM tathA brAhmaNa kAmyayA alpadoSam iha jJeya viparIte tu lipyate 44 khAdakasya kRte jantuM yo hanyAt puruSAdhamaH mahAdoSakaras tatra khAdako na tu ghAtakaH 45 ijyA yajJazrutikRtair yo mArgair abudho janaH hanyAj jantuM mAMsagRddhrI sa vai narakabhAn naraH 46 bhakSayitvA tu yo mAMsaM pazcAd api nivartate tasyApi sumahAn dharmo yaH pApAd vinivartate 47 AhartA cAnumantA ca vizistA kraya vikrayI saMskartA copabhoktA ca ghAtakAH sarva eva te 48 idam anyat tu vakSyAmi pramANaM vidhinirmitam purANam RSibhir juSTaM vedeSu parinizcitam 49 pravRtti lakSaNe dharme phalArthibhir abhidrute yathoktaM rAjazArdUla na tu tan mokSakAGkSiNAm 50 havir yat saMskRtaM mantraiH prokSitAbhyukSitaM zuci vedoktena pramANena pitRRNAM prakriyAsu ca ato 'nyathA vRthA mAMsam abhakSyaM manur abravIt 51 asvargyam ayazasyaM ca rakSovad bharatarSabha vidhinA hi narAH pUrvaM mAMsaM rAjan abhakSayan 52 ya icchet puruSo 'tyantam AtmAnaM nirupadravam sa varjayeta mAMsAni prANinAm iha sarvazaH 53 zrUyate hi purAkalpe nRNAM vrIhi mayaH pazuH yenAyajanta yajvAnaH puNyalokaparAyaNAH 54 RSibhiH saMzayaM pRSTo vasuz cedipatiH purA abhakSyam iti mAMsaM sa prAha bhakSyam iti prabho 55 AkAzAn medinIM prAptas tataH sa pRthivIpatiH etad eva punaz coktvA viveza dharaNItalam 56 prajAnAM hitakAmena tv agastyena mahAtmanA AraNyAH sarvadaivatyAH prokSitAs tapasA mRgAH 57 kriyA hy evaM na hIyante pitRdaivatasaMzritAH prIyante pitaraz caiva nyAyato mAMsatarpitAH 58 idaM tu zRNu rAjendra kIrtyamAnaM mayAnagha abhakSaNe sarvasukhaM mAMsasya manujAdhipa 59 yas tu varSazataM pUrNaM tapas tapyet sudAruNam yaz caikaM varjayen mAMsaM samam etan mataM mama 60 kaumude tu vizeSeNa zuklapakze narAdhipa varjayet sarvamAMsAni dharmo hy atra vidhIyate 61 caturo vArSikAn mAsAn yo mAMsaM parivarjayet catvAri bhadrANy Apnoti kIrtim Ayur yazobalam 62 atha vA mAsam apy ekaM sarvamAMsAny abhakSayan atItya sarvaduHkhAni sukhI jIven nirAmayaH 63 ye varjayanti mAMsAni mAsazaH pakSazo 'pi vA teSAM hiMsA nivRttAnAM brahmaloko vidhIyate 64 mAMsaM tu kaumudaM pakSaM varjitaM pArtha rAjabhiH sarvabhUtAtmabhUtair tair vijJAtArthaparAvaraiH 65 nAbhAgenAmbarISeNa gayena ca mahAtmanA AyuSA cAnaraNyena dilIpa raghupUrubhiH 66 kArtavIryAniruddhAbhyAM nahuSeNa yayAtinA nRgeNa viSvagazvena tathaiva zazabindunA yuvanAzvena ca tathA zibinauzInareNa ca 67 zyenacitreNa rAjendra somakena vRkeNa ca raivatena ranti devena vasunA sRJjayena ca 68 duHSantena karUSeNa rAmAlarka nalais tathA virUpAzvena niminA janakena ca dhImatA 69 silena pRthunA caiva vIrasenena caiva ha ikSvAkuNA zambhunA ca zvetena sagareNa ca 70 etaiz cAnyaiz ca rAjendra purA mAMsaM na bhakSitam zAradaM kaumudaM mAsaM tatas te svargam Apnuvan 71 brahmaloke ca tiSThanti jvalamAnAH zriyAnvitAH upAsyamAnA gandharvaiH strIsahasrasamanvitAH 72 tad etad uttamaM dharmam ahiMsA lakSaNaM zubham ye caranti mahAtmAno nAkapRSThe vasanti te 73 madhu mAMsaM ca ye nityaM varjayantIha dhArmikAH janmaprabhRti madyaM ca sarve te munayaH smRtAH viziSTatAM jJAtiSu ca lalbhante nAtra saMzayaH 74 Apannaz cApado mucyed baddhomucyeta bandhanAt mucyet tathAturo rogAd duHkhAn mucyeta duHkhitaH 75 tiryagyoniM na gaccheta rUpavAMz ca bhaven naraH buddhimAn vai kuruzreSTha prApnuyAc ca mahad yazaH 76 etat te kathitaM rAjan mAMsasya parivarjane pravRttau ca nivRttau ca vidhAnam RSinirmitam | | 1 [y] ime vai mAnavA loke bhRzaM mAMsasya gRddhinaH visRjya bhakSAn vividhAn yathA rakSogaNAs tathA 2 nApUpAn vividhAkArAJ zAkAni vividhAni ca SADavAn rasayogAMz ca tathecchanti yathAmiSam 3 tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate na manye rasataH kiM cin mAMsato 'stIha kiM cana 4 tad icchAmi guNAJ zrotuM mAMsasyAbhakSaNe 'pi vA bhakSaNe caiva ye doSAs tAMz caiva puruSarSabha 5 sarvaM tattvena dharmajJa yadhAvad iha dharmataH kiM vA bhakSyam abhakSyaM vA sarvam etad vadasva me 6 [bh] evam etan mahAbAho yathA vadasi bhArata na mAMsAd aram atrAnyad rasato vidyate bhuvi 7 kSatakSINAbhitaptAnAM grAmyadharmaratAz ca ye adhvanA karzitAnAM ca na mAMsAd vidyate param 8 sadyo vardhayati prANAn puSTim agryaM dadAti ca na bhakSo 'bhyadhikaH kaz cin mAMsAd asti paraMtapa 9 vivarjane tu bahavo guNAH kauravanandana ya bhavanti manuSyANAM tAn me nigadataH zRNu 10 svamAMsaM paramAMsair yo vivardhayitum icchati nAsti kSudrataras tasmAn na nRzaMsataro naraH 11 na hi prANAt priyataraM loke kiM cana vidyate tasmAd dayAM naraH kuryAd yathAtmani tathA pare 12 zukrAc ca tAta saMbhUtir mAMsasyeha na saMzayaH bhakSaNe tu mahAn doSo vadhena saha kalpate 13 ahiMsA lakSaNo dharma iti veda vido viduH yad ahiMsraM bhavet karma tat kuryAd AtmavAn naraH 14 pitRdaivatayajJeSu prokSitaM havir ucyate vidhinA veda dRSTena tad bhuktveha na duSyati 15 yajJArthe pazavaH sRSTA ity api zrUyate zrutiH ato 'nyathA pravRttAnAM rAkSaso vidhir ucyate 16 kSatriyANAM tu yo dRSTo vidhis tam api me zRNu vIryeNopArjitaM mAMsaM yathA khAdan na duSyati 17 AraNyAH sarvadauvatyAH prokSitAH sarvazo mRgAH agastyena purA rAjan mRgayA yena pUjyate 18 nAtmAnam aparityajya mRgayA nAma vidyate samatAm upasaMgamya rUpaM hanyAn na vA nRpa 19 ato rAjarSayaH sarve mRgayAM yAnti bhArata lipyante na hi doSeNa na caitat pAtakaM viduH 20 na hi tatparamaM kiM cid iha loke paratra ca yat sareSv iha lokeSu dayA kauravanandana 21 na bhayaM vidyate jAtu narasyeha dayAvataH dayAvatAm ime lokAH pare cApi tapasvinAm 22 abhayaM sarvabhUtebhyo yo dadAti dayAparaH abhayaM tasya bhUtAni dadatIty anuzuzrumaH 23 kSataM ca skhalitaM caiva patitaM kliSTam Ahatam sarvabhUtAni rakSanti sameSu viSameSu ca 24 nainaM vyAlamRgA ghnanti na pizAcA na rAkSasAH mucyante bhayakAleSu mokSayanti ca ye parAn 25 prANadAnAt paraM dAnaM na bhUtaM na bhaviSyati na hy AtmanaH priyataraH kaz cid astIti nizcitam 26 aniSTaM sarvabhUtAnAM maraNaM nAma bhArata mRtyukAle hi bhUtAnAM sadyo jAyati vepathuH 27 jAtijanma jarAduHkhe nityaM saMsArasAgare jantavaH parivartante maraNAd udvijanti ca 28 garbhavAseSu pacyante kSArAmla kaTukai rasaiH mUtra zleSma purISANAM sparzaiz ca bhRzadAruNaiH 29 jAtAz cApy avazAs tatra bhidyamAnAH punaH punaH pATyamAnAz ca dezyante vivazA mAMsagRddhinaH 30 kumbhI pAke ca pacyante tAM tAM yonim upAgatAH Akramya mAryamANAz ca bhrAmyante vai punaH punaH 31 nAtmano 'sti priyataraH pRthivyAm anusRtya ha tasmAt prANiSu sarveSu dayAvAn AtmavAn bhavet 32 sarvamAMsAni yo rAjan yAvaj jIvaM na bhakSayet svarge sa vipulaM sthAnaM prApnuyAn nAtra saMzayaH 33 ye bhakSayanti mAMsAni bhUtAnAM jIvitaiSiNAm bhakSyante te 'pi tair bhUtair iti me nAsti saMzayaH 34 mAM sa bhakSayate yasmAd bhakSayiSye tam apy aham etan mAMsasya mAMsatvam ato buddhyasva bhArata 35 ghAtako vadhyate nityaM tathA vadhyeta bandhakaH AkroSTAkruzyate rAjan dveSTA dveSyatvam Apnute 36 yena yena zarIreNa yad yat karma karoti yaH tena tena zarIreNa tat tat palam upAznute 37 ahiMsA paramo dharmas tathAhiMsA paro damaH ahiMsA paramaM dAnam ahiMsA paramas tapaH 38 ahiMsA paramo yajJas tathAhismA paraM balam ahiMsA paramaM mitram ahiMsA paramaM sukham ahiMsA paramaM satyam ahiMsA paramaM zrutam 39 sarvayajJeSu vA dAnaM sarvatIrtheSu cAplutam sarvadAnaphalaM vApi naitat tulyam ahiMsayA 40 ahiMsrasya tapo 'kSayyam ahiMsro yajate sadA ahiMsraH sarvabhUtAnAM yathA mAtA yathA pitA 41 etat phalam ahiMsAyA bhUyaz ca kurupuMgava na hi zakyA guNA vaktum iha varSazatair api | | 1 [y] akAmAz ca sa kAmAz ca hatA ye 'smin mahAhave kAM yoniM pratipannAs te tan me brUhi pitAmaha 2 duHkhaM prANaparityAgaH puruSANAM mahAmRdhe jAnAmi tattvaM dharmajJa prANatyAgaM suduSkaram 3 samRddhe vAsamRddhe vA zubhe vA yadi vAzubhe kAraNaM tatra me brUhi sarvajJo hy asi me mataH 4 [bh] samRddhe vAsamRddhe vA zubhe vA yadi vAzubhe saMsAre 'smin samAjAtAH prANinaH pRthivIpate 5 niratA yena bhAvena tatra me zRNu kAraNam samyak cAyam anupraznas tvayoktaz ca yudhiSThira 6 atra te vartayiSyAmi purAvRttam idaM nRpa dvaipAyanasya saMvAdaM kITasya ca yudhiSThira 7 brahmabhUtaz caran vipraH kRSNa dvaupAyanaH purA dadarza kITaM dhAvantaM zIghraM zakaTavartmani 8 gatijJaH sarvabhUtAnAM rutajJaz ca zarIriNAm sarvajJaH sarvado dRSTvA kITaM vacanam abravIt 9 kITa saMtrastarUpo 'si tvaritaz caiva lakSyase kva dhAvasi tad AcakSva kutas te hayam Agatam 10 [k] zakaTasyAsya mahato doSaM zrutvA bhayaM mama AgataM vai mahAbuddhe svana eSa hi dAruNaH zrUyate na sa mAM hanyAd iti tasmAd apAkrame 11 zvasatAM ca zRNomy evaM goputrANAM pracodyatAm vahatAM sumahAbhAraM saMnikarSe svanaM prabho nRNAM ca saMvAhayatAM zrUyate vividhaH svanaH 12 soDhum asmadvidhenaiSa na zakyaH kITa yoninA tasmAd apakramAmy eSa bhayAd asyAt sudAruNAt 13 duHkhaM hi mRtyur bhUtAnAM jIvitaM ca sudurlabham ato bhItaH palAyAmi gaccheyaM nAsukhaM sukhAt 14 [bh] ity uktaH sa tu taM prAha kutaH kITa sukhaM tava maraNaM te sukhaM manye tiryagyonau hi vartase 15 zabdaM sparzaM rasaM gandhaM bhogAMz coccAvacAn bahUn nAbhijAnAsi kITa tvaM zreyo maraNam eva te 16 [k] sarvatra nirato jIva itIhApi sukhaM mama cetayAmi mahAprAjJa tasmAd icchAmi jIvitum 17 ihApi viSayaH sarvo yathA dehaM pravartitaH mAnuSAs tiryagAz caiva pRthag bhogA vizeSataH 18 aham AsaM manuSyo vai zUdro bahudhanaH purA abrahmaNyo nRzaMsaz ca kadaryo vRddhijIvinaH 19 vAk tIkSNo nikRtiprajJo moSTA vizvasya sarvazaH mithaH kRto 'panidhanaH parasvaharaNe rataH 20 bhRtyAtithi janaz cApi gRhe paryuSito mayA mAtsaryAt svAdu kAmena nRzaMsena bubhUSatA 21 devArthaM pitRyajJArtham annaM zraddhA kRtaM mayA na dattam arthakAmena deyam annaM punAti ha 22 guptaM zaraNam Azritya bhayeSu zaraNA gatAH akasmAn na bhayAt tyaktA na ca trAtA bhayaiSiNaH 23 dhanaM dhAnyaM priyAn dArAn yAnaM vAsas tathAdbhutam zriyaM dRSTvA manuSyANAm asUyAmi nirarthakam 24 IrSyuH parasukhaM dRSTvA AtatAyy abubhUSakaH trivargahantA cAnyeSAm AtmakAmAnuvartakaH 25 nRzaMsaguNabhUyiSThaM purA karmakRtaM mayA smRtvA tad anutapye 'haM tyaktvA priyam ivAtmajam 26 zubhAnAm api jAnAmi kRtAnAM karmaNAM phalam mAtA ca pUjitA vRddhA brAhmaNaz cArcito mayA 27 sakRj jAtiguNopetaH saMgatya gRham AgataH atithiH pUjito brahmas tena mAM nAjahAt smRtiH 28 karmaNA tena caivAhaM sukhAzAm iha lakSaye tac chrotum aham icchAmi tvattaH zreyas tapodhana | | 1 [v] zubhena karmaNA yad vai tiryagyonau na muhyase mamaiva kITa tat karma yena tvaM na pramuhyase 2 ahaM hi darzanAd eva tArayAmi tapobalAt tapobalAd dhi balavad balam anyan na vidyate 3 jAnAmi pApaiH svakRtair gataM tvAM kITa kITatAm avApsyasi paraM dharmaM dharmastho yadi manyase 4 karmabhUmikRtaM devA bhuJjate tiryagAz ca ye dharmAd api manuSyeSu kAmo 'rthaz ca yathA guNaiH 5 vAgbuddhipANipAdaiz cApy upetasya vipazcitaH kiM hIyate manuSyasya mandasyApi hi jIvataH 6 jIvan hi kurute pUjAM viprAgryaH zazisUryayoH bruvann api kathaM puNyAM tatra kITa tvam eSyasi 7 guNabhUtAni bhUtAni tatra tvam upabhokSyase tatra te 'haM vineSyAmi brahmatvaM yatra cecchasi 8 sa tatheti pratizrutya kITo vartmany atiSThata tam RSiM draSTum agamat sarvAsv anyAsu yoniSu 9 zvAvid godhA varAhANAM tathaiva mRgapakSiNAm zvapAkavaizya zUdrANAM kSatriyANAM ca yoniSu 10 sa kITety evam AbhASya RSiNA satyavAdinA pratismRtyAtha jagrAha pAdau mUrdhnA kRtAJjaliH 11 [k] idaM tad atulaM sthAnam IpSitaM dazabhir guNaiH yad ahaM prApya kITatvam Agato rAjaputratAm 12 vahanti mAm atibalAH kuJjarA hemamAlinaH syandaneSu ca kAmbojA yuktAH paramavAjinaH 13 uSTrAzvatara yuktAni yAnAni ca vahanti mAm sa bAndhavaH sahAmAtyaz cAznAmi pizitaudanam 14 gRheSu sunivAseSu sukheSu zayaneSu ca parArdhyeSu mahAbhAga svapAmIha supUjitaH 15 sarveSv apararAtreSu sUtamAgadhabandinaH stuvanti mAM yathA devaM mahendraM priyavAdinaH 16 prasAdAt satyasaMdhasya bhavato 'mitatejasaH yad ahaM kITatAM prArya saMprApto rAjaputratAm 17 namas te 'stu mahAprAjJa kiM karomi prazAdhi mAm tvat tapobalanirdiSTam idaM hy adhitagaM mayA 18 [v] arcito 'haM tvayA rAjan vAgbhir adya yadRcchayA adya te kITatAM prApya smRtir jAtAjugupsitA 19 na tu nAzo 'sti pApasya yat tvayopacitaM purA zUdreNArtha pradhAnena nRzaMsenAtatAyinA 20 mama te darzanaM prAptaM tac caiva sukRtaM purA tiryagyonau sma jAtena mama cApy arcanAt tathA 21 itas tvaM rAjaputratvAd brAhmaNyaM samavApsyasi gobrAhmaNa kRte prANAn hutvAtmIyAn raNAjire 22 rAjaputra sukhaM prApya RtUMz caivAptadakSiNAn atha modiSyase svarge brahmabhUto 'vyayaH sukhI 23 tiryagyoniyAH zUdratAm abhyupaiti; zUdro vaizyatvaM kSatriyatvaM ca vaizyaH vRttazlAghI kSatriyo brAhmaNatvaM; svargaM puNyaM brAhmaNaH sAdhuvRttaH | | 1 [bh] kSatradharmam anuprAptaH smarann eva sa vIryavAn tyaktvA ca kITatAM rAjaMz cacAra vipulaM tapaH 2 tasya dharmArthaviduSo dRSTvA tad vipulaM tapaH AjagAma dvijazreSThaH kRSNadvaipAyanas tadA 3 [v] kSAtraM caiva vrataM kITa bhUtAnAM paripAlanam kSatraM caiva vrataM dhyAyaMs tato vipratvam eSyasi 4 pAhi sarvAH prajAH samyak zubhAzubhavid AtmavAn zubhaiH saMvibhajan kAmair azubhAnAM ca pAvanaiH 5 AtmavAn bhava suprItaH svadharmacaraNe rataH kSAtrIM tanuM samutsRjya tato vipratvam eSyasi 6 [bh] so 'thAraNyam abhipretya punar eva yudhiSThira maharSer vacanaM zrutvA prajA dharmeNa pAlya ca 7 acireNaiva kAlena kITaH pArthiva sattama prajApAlanadharmeNa pretya vipratvam AgataH 8 tatas taM brAhmaNaM dRSTvA punar eva mahAyazAH AjagAma mahAprAjJaH kRSNadvaipAyanas tadA 9 [v] bho bho viprarSabha zrIman mA vyathiSThAH kathaM cana zubhakRc chubhayonISu pApakRt pApayoniSu upapadyati dharmajJa yathA dharmaM yathAgamam 10 tasmAn mRtyubhayAt kITa mA vyathiSThAH kathaM cana dharmalopAd bhayaM te syAt tasmAd dharmaM carottamam 11 [k] sukhAt sukhataraM prApto bhagavaMs tvatkRte hy aham dharmamUlAM zriyaM prApya pApmA naSTa ihAdya me 12 [bh] bhagavad vacanAt kITo brAhmaNyaM prApya durlabham akarot pRthivIM rAjan yajJayUpa zatAGkitAm tataH sAlokyam agamad brahmaNo brahma vittamaH 13 avApa ca paraM kITaH pArtha brahma sanAtanam svakarmaphalanirvRttaM vyAsasya vacanAt tadA 14 te 'pi yasmAt svabhAvena hatAH kSatriya puMgavAH saMprAptAs te gatiM puNyAM tasmAn mA zoca putraka | | 1 [y] vidyA tapaz ca dAnaM ca kim eteSAM viziSyate pRcchAmi tvA satAM zreSTha tan me brUhi pitAmaha 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam maitreyasya ca saMvAdaM kRSNadvaipAyanasya ca 3 kRSNa dvaipAyano rAjann ajJAca caritaM caran vArANasyAm upAtiSThan maitreyaM svairiNI kule 4 tam upasthitam AsInaM jJAtvA sa munisattamam arcitvA bhojayAm Asa maitreyo 'zanam uttamam 5 tadannam uttamaM bhuktvA guNavat sArvakAmikam pratiSThamAno 'smayata prItaH kRSNo mahAmanAH 6 tam utsmayantaM saMprekSya maitreyaH kRSNam abravIt kAraNaM brUhi dharmAtman yo 'smayiSThAH kutaz ca te tapasvino dhRtimataH pramodaH samupAgataH 7 etat pRcchAmi te vidvann abhivAdya praNamya ca Atmanaz ca tapo bhAgyaM mahAbhAgyaM tathaiva ca 8 pRthag Acaratas tAta pRthag Atmani cAtmanoH alpAntaram ahaM manye viziTSam api vA tvayA 9 [v] aticchedAtivAdAbhyAM smayo 'yaM samupAgataH asatyaM veda vacanaM kasmAd vedo 'nRtaM vadet 10 trINy eva tu padAny AhuH puruSasyottamaM vratam na druhyec caiva dadyAc ca satyaM caiva paraM vadet idAnIM caiva naH kRtyaM purastAc ca paraM smRtam 11 alpo 'pi tAdRzo dAyo bhavaty uta mahAphalaH tRSitAya ca yad dattaM hRdayenAnasUyatA 12 tRSitas tRSitAya tvaM dattvaitad azanaM mama ajaiSIr mahato lokAn mahAyajJair ivAbhibho ato dAnapavitreNa prIto 'smi tapasaiva ca 13 puNyasyaiva hi te gandhaH puNyasyaiva ca darzanam puNyaz ca vAti gandhas te manye karmavidhAnataH 14 adhikaM mArjanAt tAta tathaivApy anulepanAt zubhaM sarvapavitrebhyo dAnam eva paraM bhavet 15 yAnImAny uttamAnIha vedoktAni prazaMsasi teSAM zreSThatamaM dAnam iti me nAsti saMzayaH 16 dAnakRdbhiH kRtaH panthA yena yAnti manISiNaH te hi prANasya dAtAras teSu dharmaH pratiSThitaH 17 yathA vedAH svadhItAz ca yathA cendriyasaMyamaH sarvatyAgo yathA ceha tathA dAnam anuttamam 18 tvaM hi tAta sukhAd eva sukham eSyasi zobhanam sukhAt sukhatara prAptim Apnute matimAn naraH 19 tan naH pratyakSam evedam upalabdham asaMzayam zrImantam Apnuvanty arthA dAnaM yajJas tathA sukham 20 sukhAd eva paraM duHkhaM duHkhAd anyat paraM sukham dRzyate hi mahAprAjJa niyataM vai svabhAvataH 21 trividhAnIha vRttAni narasyAhur manISiNaH puNyam anyat pApam anyan na puNyaM na ca pApakam 22 na vRttaM manyate 'nyasya manyate 'nyasya pApakam tathA svakarma nirvRttaM na puNyaM na ca pApakam 23 ramasvaidhasva modasya dehi caiva yajasva ca na tvAm abhibhaviSyanti vaidyA na ca tapasvinaH | | 1 [bh] evam uktaH pratyuvAca maitreyaH karma pUjakaH atyantaM zrImati kule jAtaH prAjJo bahuzrutaH 2 asaMzayaM maha prAjJa yathaivAttha tathaiva tat anujJAtas tu bhavatA kiM cid brUyAm ahaM vibho 3 [v] yad yad icchasi maitreya yAvad yAvad yathAtathA brUhi tAvan mahAprAjJa zuzrUSe vacanaM tava 4 [m] nirdoSaM nirmalaM caiva vacanaM dAnasaMhitam vidyA tapobhyAM hi bhavAn bhAvitAtmA na saMzayaH 5 bhavato bhAvitAtmatvAd dAyo 'yaM sumahAn mama bhUyo buddhyAnupazyAmi susamRddhatapA iva 6 api me darzanAd eva bhavato 'bhyudayo mahAn manye bhavatprasAdo 'yaM tad dhi karma svabhAvataH 7 tapaH zrutaM ca yoniz cApy etad brAhmaNya kAraNam tribhir guNaiH samuditas tato bhavati vai dvijaH 8 tasmiMs tRpte ca tRpyante pitaro daivatAni ca na hi zrutavatAM kiM cid adhikaM brAhmaNAd Rte 9 yathA hi sukRte kSetre phalaM vindati mAnavaH evaM dattvA zrutavati phalaM dAtA samaznute 10 brAhmaNaz cen na vidyeta zrutavRttopasaMhitaH pratigrahItA dAnasya moghaM syAd dhaninAM dhanam 11 adan hy avidvAn hanty annam adyamAnaM ca hanti tam taM ca hanyati yasyAnnaM sa hatvA hanyate 'budhaH 12 prabhur hy annam adan vidvAn punar janayatIzvaraH sa cAnnAj jAyate tasmAt sUkSma eva vyatikramaH 13 yad eva dadataH puNyaM tad eva pratigRhNataH na hy ekacakraM varteta ity evam RSayo viduH 14 yatra vai brAhmaNAH santi zrutavRttopasaMhitAH tatra dAnaphalaM puNyam iha cAmutra cAznute 15 ye yonizuddhAH satataM tapasy abhiratA bhRzam dAnAdhyayanasaMpannAs te vai pUjyatamAH sadA 16 tair hi sadbhiH kRtaH panthAz cetayAno na muhyate te hi svargasya netAro yajJavAhAH sanAtanAH | | 1 [bh] evam uktaH sa bhagavAn maitreyaM pratyabhASata diSTyaivaM tvaM vijAnAsi diSTyA te buddhir IdRzI loko hy ayaM guNAn eva bhUyiSThaM sma prazaMsati 2 rUpamAnavayo mAnazrI mAnAz cApy asaMzayam diSTyA nAbhibhavanti tvAM daivas te 'yam anugrahaH yat te bhRzataraM dAnAd vartayiSyAmi tac chRNu 3 yAnIhAgama zAstrANi yAz ca kAz cit pravRttayaH tAni vedaM puraskRtya pravRttAni yathAkramam 4 ahaM dAnaM prazaMsAmi bhavAn api tapaH zrute tapaH pavitraM vedasya tapaH svargasya sAdhanam 5 tapasA mahad Apnoti vidyayA ceti naH zrutam tapasaiva cApanuded yac cAnyad api duSkRtam 6 yad yad dhi kiM cit saMdhAya puruSas tapyate tapaH sarvam etad avApnoti brAhmaNo vedapAragaH 7 duranvayaM duSpradhRSyaM durApaM duratikramam sarvaM vai tapasAbhyeti tapohi balavattaram 8 surApo 'saMmatAdAyI bhrUNahA gurutalpagaH tapasA tarate sarvam enasaz ca pramucyate 9 sarvavidyas tu cakSuSmAn api yAdRza tAdRzaH tapasvinau ca tAv Ahus tAbhyAM kAryaM sadA namaH 10 sarve pUjyAH zrutadhanAs tathaiva ca tapasvinaH dAnapradAH sukhampretya prApnuvantIha ca zriyam 11 imaM ca brahmalokaM ca lokaM ca balavattaram annadAnaiH sukRtinaH pratipadyanti laukikAH 12 pUjitAH pUjayanty etAn mAnitA mAnayanti ca adAtA yatra yatraiti sarvataH saMpraNudyate 13 akartA caiva kartA ca labhate yasya yAdRzam yady evordhvaM yady avAkca tvaM lokam abhiyAsyasi 14 prApsyase tvann apAnAni yAni dAsyasi kAni cit medhAvy asi kule jAtaH zrutavAn anRzaMsavAn 15 kaumAra dAravratavAn maitreya nirato bhava etad gRhANa prathamaM prazastaM gRhamedhinAm 16 yo bhartA vAsitAtuSTo bhartus tuSTA ca vAsitA yasminn evaM kule sarvaM kalyANaM tatra vartate 17 adbhir gAtrAn malam iva tamo 'gniprabhayA yathA dAnena tapasA caiva sarvapApam apohyate 18 svasti prApnuhi maitreya gRhAn sAdhu vrajAmy aham etan manasi kartavyaM zreya evaM bhaviSyati 19 taM praNamyAtha maitreyaH kRtvA cAbhipradakSiNam svasti prApnotu bhagavAn ity uvAca kRtAJjaliH | | 1 [y] sat strINAM samudAcAraM sava dharmabhRtAM vara zrotum icchAmy ahaM tvattas taM me brUhi pitAmaha 2 [bh] sarvajJAM sarvadharmajJAM devaloke manasvinIm kaikeyI sumanA nAma zANDilIM paryapRcchata 3 kena vRttena kalyANi samAcAreNa kena vA vidhUya sarvapApAni devalokaM tvam AgatA 4 hutAzanazikheva tvaM jvalamAnA svatejasA sutA tArAdhipasyeva prabhayA divam AgatA 5 arajAMsi ca vastrANi dhArayantI gataklamA vimAnasthA zubhe bhAsi sahasraguNam ojasA 6 na tvam alpena tapasA dAnena niyamena vA imaM lokam anuprAptA tasmAt tattvaM vadasva me 7 iti pRSTA sumanayA madhuraM cAruhAsinI zANDilI nibhRtaM vAkyaM sumanAm idam abravIt 8 nAhaM kASAyavasanA nApi valkaladhAriNI na ca muNDA na jaTilA bhUtvA devatvam AgatA 9 ahitAni ca vAkyAni sarvANi paruSANi ca apramattA ca bhartAraM kadA cin nAham abruvam 10 devatAnAM pitRRNAM ca brAhmaNAnAM ca pUjane apramattA sadA yuktA zvazrU zvazura vartinI 11 paizunye na pravartAmi na mamaitan manogatam advAre na ca tiSThAmi ciraM na kathayAmi ca 12 asad vA hasitaM kiM cid ahitaM vApi karmaNA rahasyam arahasyaM vA na pravartAmi sarvathA 13 kAryArthe nirgataM cApi bhartAraM gRham Agatam AsanenopasaMyojya pUjayAmi samAhitA 14 yad yac ca nAbhijAnAti yad bhojyaM nAbhinandati bhakSyaM vApy atha vA lehyaM tat sarvaM varjayAm aham 15 kuTumbArthe samAnItaM yat kiM cit kAryam eva tu prAtar utthAya tat sarvaM kArayAmi karomi ca 16 pravAsaM yadi me bhartA yAti kAryeNa kena cit maGgalair bahubhir yuktA bhavAmi niyatA sadA 17 aJjanaM rocanAM caiva snAnaM mAlyAnulepanam prasAdhanaM ca niSkrAnte nAbhinandAmi bhartari 18 notthApayAmi bhartAraM sukhasuptam ahaM sadA AtureSv api kAryeSu tena tuSyati me manaH 19 nAyAsayAmi bhartAraM kuTumbArthe ca sarvadA guptaguhyA sadA cAsmi susaMmRSTanivezanA 20 imaM dharmapathaM nArI pAlayantI samAhitA arundhatIva nArINAM svargaloke mahIyate 21 [bh] etad AkhyAya sA devI sumanAyai tapasvinI patidharmaM mahAbhAgA jagAmAdarzanaM tadA 22 yaz cedaM pANDavAkhyAnaM paThet parvaNi parvaNi sa devalokaM saMprApya nandane susukhaM vaset | | 1 [y] sAmnA vApi pradAne vA jyAyaH kiM bhavato matam prabrUhi bharatazreSTha yad atra vyatiricyate 2 [bh] sAmnA prasAdyate kaz cid dAnena ca tathAparaH puruSaH prakRtiM jJAtvA tayor ekataraM bhajet 3 guNAMs tu zRNu me rAjan sAntvasya bharatarSabha dAruNAny api bhUtAni sAntvenArAdhayed yathA 4 atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam gRhItvA rakSasA mukto dvijAtiH kAnane yathA 5 kaz cit tu buddhisaMpanno brAhmaNo vijane vane gRhItaH kRcchram Apanno rakSasA bhakSayiSyatA 6 sa buddhizruta saMpannas taM dRSTvAtIva bhISaNam sAmaivAsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe 7 rakSas tu vAcA saMpUjya praznaM papraccha taM dvijam mokSyase brUhi me praznaM kenAsmi hariNaH kRzaH 8 muhUrtam atha saMcintya brAhmaNas tasya rakSasaH Abhir gAthAbhir avyagraH praznaM pratijagAda ha 9 videzastho vilokastho vinA nUnaM suhRjjanaiH viSayAn atulAn bhuGkSe tenAsi hariNaH kRzaH 10 nUnaM mitrANi te rakSaH sAdhUpacaritAny api svadoSAd aparajyante tenAsi hariNaH kRzaH 11 dhanaizvaryAdhikAH stabdhAs tvad guNaiH paramAvarAH avajAnanti nUnaM tvAM tenAsi hariNaH kRzaH 12 guNavAn viguNAn anyAn nUnaM pazyasi satkRtAn prAjJo 'prAjJAn vinItAtmA tenAsi hariNaH kRzaH 13 avRttyA klizyamAno 'pi vRttyupAyAn viharhayan mAhAtmyAd vyathase nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 14 saMpIDyAtmAnam AryatvAt tvayA kaz cid upaskRtaH jitaM tvAM manyate sAdho tenAsi hariNaH kRzaH 15 klizyamAnAn vimArgeSu kAmakrodhAvRtAtmanaH manye nu dhyAyasi janAMs tenAsi hariNaH kRzaH 16 prAjJaiH saMbhAvito nUnaM na prAjJair upasaMhitaH hrImAn amarSI durvRttais tenAsi hariNaH kRzaH 17 nUnaM mitra mukhaH zatruH kaz cid Aryavad Acaran vaJcayitvA gatas tvAM vai tenAsi hariNaH kRzaH 18 prakAzArtha gatir nUnaM rahasyakuzalaH kRtI tajjJair na pUjyase nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 19 asatsv abhiniviSTeSu bruvato muktasaMzayam guNAs te na virAjante tenAsi hariNaH kRzaH 20 dhanabuddhizrutair hInaH kevalaM tenasAnvitaH mahat prArthayase nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 21 tapaH praNihitAtmAnaM manye tvAraNya kAGkSiNam bandhuvargo na gRhNAti tenAsi hariNaH kRzaH 22 nUnam arthavatAM madhye tava vAkyam anuttamam na bhAti kAle 'bhihitaM tenAsi hariNaH kRzaH 23 dRDhapUrvazrutaM mUrkhaM kupitaM hRdayapriyam anunetuM na zaknoSi tenAsi hariNaH kRzaH 24 nUnam AsaMjayitvA te kRtye kasmiMz cid Ipsite kaz cid arthayate 'tyarthaM tenAsi hariNaH kRzaH 25 nUnaM tvA svaguNApekSaM pUjayAnaM suhRd dhruvam mayArtha iti jAnAti tenAsi hariNaH kRzaH 26 antargatam abhiprAyaM na nUnaM lajjayecchasi vivaktuM prApti zaithilyAt tenAsi hariNaH kRzaH 27 nAnA buddhirucIm*l loke manuSyAn nUnam icchasi grahItuM svaguNaiH sarvAMs tenAsi hariNaH kRzaH 28 avidvAn bhIrur alpArtho vidyA vikramadAnajam yazaH prArthayase nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 29 cirAbhilaSitaM kiM cit phalam aprAptam eva te kRtam anyair apahRtaM tenAsi hariNaH kRzaH 30 nUnam AtmakRtaM doSam apazyan kiM cid Atmani akAraNe 'bhizasto 'si tenAsi hariNaH kRzaH 31 suhRdAm apramattAnAm apramokSyArtha hAnijam duHkham arthaguNair hInaM tenAsi hariNaH kRzaH 32 sAdhUn gRhasthAn dRSTvA ca tathAsAdhUn vanecarAn muktAMz cAvasathe saktAMs tenAsi hariNaH kRzaH 33 dharmyam arthaM ca kAle ca deze cAbhihitaM vacaH na pratiSThati te nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 34 dattAn akuzalair arthAn manISI saMjijIviSuH prApya vartayase nUnaM tenAsi hariNaH kRzaH 35 pApAn vivardhato deSTvA kalyANAMz cAvasIdataH dhruvaM mRgayase yogyaM tenAsi hariNaH kRzaH 36 parasparaviruddhAnAM priyaM nUnaM cikIrSasi suhRdAm avirodhena tenAsi hariNaH kRzaH 37 zrotriyAMz ca vikarmasthAn prAjJAMz cApy ajitendriyAn manye 'nudhyAyasi janAMs tenAsi hariNaH kRzaH 38 evaM saMpUjitaM rakSovipraM taM pratyapUjayat sakhAyam akaroc cainaM saMyojyArthair mumoca ha | | 1 [y] pitAmaha mahAprAjJa sarvazAstravizArada Agamair bahubhiH sphIto bhavAn naH prathitaH kule 2 tvatto dharmArthasaMyuktam AyatyAM ca sukhodayam AzcaryabhUtaM lokasya zrotum icchAmy ariMdama 3 ayaM ca kAlaH saMprApto durlabha jJAtibAndhavaH zAstA ca na hi naH kaz cit tvAm Rte bharatarSabha 4 yadi te 'ham anugrAhyo bhrAtRbhiH sahito 'nagha vaktum arhasi naH praznaM yat tvAM pRcchAmi pArthiva 5 ayaM nArAyaNaH zrImAn sarvapArthivasaMmataH bhavantaM bahumAnena prazrayeNa ca sevate 6 asya caiva samakSaM tvaM parthivAnAM ca sarvazaH bhrAtRRNAM ca priyArthaM me snehAd bhASitum arhasi 7 [v] tasya tad vacanaM zrutvA snehAd AgatasaMbhramaH bhISmo bhAgIrathI putra idaM vacanam abravIt 8 hanta te kathayiSyAmi kathAm atimano ramAm asya viSNoH purA rAjan prabhAvo 'yaM mayA zrutaH 9 yaz ca govRSabhAGkasya prabhAvas taM ca me zRNu rudrANyAH saMzayo yaz ca dampatyos taM ca me zRNu 10 vrataM cacAra dharmAtmA kRSNo dvAdaza vArSikam dIkSitaM cAgatau draSTum ubhau nArada parvatau 11 kRSNadvaipAyanaz caiva dhaumyaz ca japatAM varaH devalaH kAzyapaz caiva hastikAzyapa eva ca 12 apare RSayaH santo dIkSA damasamanvitAH ziSyair anugatAH sarve devakalpais tapodhanaiH 13 teSAm atithisatkAram arcanIyaM kulocitam devakI tanayaH prIto devakalpam akalpayat 14 hariteSu suvarNeSu barhiSkeSu naveSu ca upopavivizuH prItA viSTareSu maharSayaH 15 kathAz cakrus tatas te tu madhurA dharmasaMhitAH rAjarSINAM surANAM ca ye vasanti tapodhanAH 16 tato nArAyaNaM tejo vratacaryendhanotthitam vaktrAn niHsRtya kRSNasya vahnir adbhutakarmaNaH 17 so 'gnir dadAha taM zailaM sa drumaM sa latA kSupam sa pakSimRgasaMghAtaM sa zvApadasarIsRpam 18 mRgaiz ca vividhAkArair hAhAbhUtam acetanam zikharaM tasya zailasya mathitaM dIptadarzanam 19 sa tu vahnir mahAjvAlo dagdhvA sarvam azeSataH viSNoH samIpam Agamya pAdau ziSyavad aspRzat 20 tato viSNur vanaM deSTvA nirdagdham arikarzanaH saumyair dRSTinipAtais tat punaH prakRtim Anayat 21 tathaiva sa girir bhUyaH prapuSpitalatA drumaH sa pakSigaNasaMghuSTaH sa zvApadasarIsRpaH 22 tad adbhutam acintyaM ca dRSTvA munigaNas tadA vismito hRSTalomA ca babhUvAsrAvilekSaNaH 23 tato nArAyaNo dRSTvA tAn RSIn vismayAnvitAn prazritaM madhuraM snigdhaM papraccha vadatAM varaH 24 kim asya RSipUgasya tyaktasaGgasya nityazaH nirmamasyAgamavato vismayaH samupAgataH 25 etam eM saMzayaM sarvaM yAthAtathyam aninditAH RSayo vaktum arhanti nizcitArthaM tapodhanAH 26 [rsayah] bhavAn visRjate lokAn bhavAn saMharate punaH bhavAJ zItaM bhavAn uSNaM bhavAn eva pravarSati 27 pRthivyAM yAni bhUtAni sthAvarANi carANi ca teSAM pitA tvaM mAtA ca prabhuH prabhava eva ca 28 etan no vismayakaraM prazaMsa madhusUdana tvam evArhasi kalyANa vaktuM vahner vinirgamam 29 tato vigatasaMtrAsA vayam apy arikarzana yac chrutaM yac ca dRSTaM nas tat pravakSyAmahe hare 30 [vAsudeva] etat tad vaiSNavaM tejo mama vaktrAd viniHsRtam kRSNa vartmA yugAntAbho yenAyaM mathito giriH 31 RSayaz cArtim ApannA jitakrodhA jitendriyAH bhavanto vyathitAz cAsan devakalpAs tapodhanAH 32 vratacaryA parItasya tapasvivratasevayA mama vahniH samudbhUto na vai vyathitum arhatha 33 vrataM cartum ihAyAtas tv ahaM girim imaM zubham putraM cAtmasamaM vIrye tapasA sraSTum AgataH 34 tato mamAtmA yo dehe so 'gnir bhUtvA viniHsRtaH gataz ca varadaM draSTuM sarvalokapitAmaham 35 tena cAtmAnuziSTo me putratve munisattamAH tejaso 'rdhena putras te bhaviteti vRSadhvajaH 36 so 'yam ahnir upAgamya pAdamUle mamAntikam ziSyavat paricaryAtha zAntaH prakRtim AgataH 37 etad asya rahasyaM vaH padmanAbhasya dhImataH mayA premNA samAkhyAtaM na bhIH kAryA tapodhanAH 38 sarvatragatir avyagrA bhavatAM dIrghadarzanAH tapasvivratasaMdIptA jJAnavijJAnazobhitAH 39 yac chrutaM yac ca vo dRSTaM divi vA yadi vA bhuvi AzcaryaM paramaM kiM cit tad bhavanto bruvantu me 40 tasyAmRta nikAzasya vAn madhor asti me spRhA bhavadbhi kathitasyeha tapovananivAsibhiH 41 yady apy aham adRSTaM vA divyam adbhutadarzanam divi vA bhuvi vA kiM cit pazyAmy amaladarzanAH 42 prakRtiH sA mama parA na kva cit pratihanyate na cAtmagatam aizvaryam AzcaryaM pratibhAti me 43 zraddheyaH kathito hy arthaH sajjana zravaNaM gataH ciraM tiSThati medinyAM zaile lekhyam ivArpitam 44 tad ahaM sajjana mukhAn niHsRtaM tatsamAgame kathayiSyAmy ahar ahar buddhidIpa karaM nRNAm 45 tato munigaNAH sarve prazritAH kRSNa saMnidhau netraiH padmadala prakhyair apazyanta janArdanam 46 vardhayantas tathaivAnye pUjayantas tathApare vAgbhir Rg bhASitArthAbhiH stuvanto madhusUdanam 47 tato munigaNAH sarve nAradaM deva darzanam tadA niyojayAm Asur vacane vAkyakovidam 48 yad Azcaryam acintyaM ca girau himavati prabho anubhUtaM munigaNais tIrthayAtrA parAyaNaiH 49 tad bhavAn RSisaMghasya hitArthaM sarvacoditaH yathAdRSTaM hRSIkeze sarvam AkhyAtum arhati 50 evam uktaH sa munibhir nArado bhagavAn RSiH kathayAm Asa devarSiH pUrvavRttAM kathAM zubhAm | | 1 [bh] tato nArAyaNa suhRn nArado bhagavAn RSiH zaMkarasyomayA sArdhaM saMvAdaM pratyabhASata 2 tapaz cacAra dharmAtmA vRSabhAGkaH surezvaraH puNye girau himavati siddhacAraNasevite 3 nAnauSadhi yute ramye nAnApuSpasamAkule apsarogaNasaMkIrNe bhUtasaMgha niSevite 4 tatra devo mudA yukto bhUtasaMgha zatair vRtaH nAnArUpair virUpaiz ca divyair adbhutadarzanaiH 5 siMhavyAghra gajaprakhyaiH sarvajAtisamanvitaiH kroSTuka dvIpivadanair RkSarSabha mukhais tathA 6 ulUka vadanair bhImaiH zyenabhAsamukhais tathA nAnAvarNamRgaprakhyaiH sarvajAtisamanvayaiH kiMnarair devagandharvair yakSabhUtagaNais tathA 7 divyapuSpasamAkIrNaM divyamAlA vibhUSitam divyacandana saMyuktaM divyadhUpena dhUpitam tat sado vRSabhAGkasya divyavAditra nAditam 8 mRdaGgapaNavodghuSTaM zaGkhabherI ninAditam nRtyadbhir bhUtasaMghaiz ca barhiNaiz ca samantataH 9 pranRttApsarasaM divyaM divyastrI gaNasevitam dRSTikAntam anirdezyaM divyam adbhutadarzanam 10 sa giris tapasA tasya bhUtezasya vyarocata 11 svAdhyAyaparamair viprair brahmaghoSair vinAditaH SaT padair upagItaiz ca mAdhavA pratimo giriH 12 taM mahotsava saMkAzaM bhImarUpadharaM punaH dRSTvA munigaNasyAsIt parA prItir janArdana 13 munayaz ca mahAbhAgAH siddhAz caivordhva retasaH maruto vasavaH sAdhyA vizve devAH sanAtanAH 14 yakSA nAgAH pizAcAz ca lokapAlA hutAzanAH bhAvAz ca sarve nyag bhUtAs tatraivAsan samAgatAH 15 RtavaH sarvapuSpaiz ca vyakiranta mahAdbhutaiH oSadhyo jvalamAnAz ca dyotayanti sma tad vanam 16 vihagAz ca mudA yuktAH prAnRtyan vyanadaMz ca ha giripRSTheSu ramyeSu vyAharanto janapriyAH 17 tatra devo giritaTe divyadhAtuvibhUSite paryaGka iva vibhrAjann upaviSTo mahAmanAH 18 vyAghracarmAmbara dharaH siMhacarmottarac chadaH vyAlayajJopavItI ca lohitAGgada bhUSaNaH 19 harizmazrur jaTI bhImo bhayakartA suradviSAm abhayaH sarvabhUtAnAM bhaktAnAM vRSabhadhvajaH 20 dRSTvA tam RSayaH sarve zirobhir avanIM gataH vimuktAH sarvapApebhyaH kSAntA vigatakalmaSAH 21 tasya bhUtapateH sthAnaM bhImarUpadharaM babhau apradhRSyataraM caiva mahoragasamAkulam 22 kSaNenaivAbhavat sarvam adbhutaM madhusUdana tat sado vRSabhAGkasya bhImarUpadharaM babhau 23 tam abhyayAc chailasutA bhUtastrI gaNasaMvRtA hara tulyAmbara dharA samAnavratacAriNI 24 bibhratI kalazaM raukmaM sarvatIrthajalodbhavam girisravAbhiH puNyAbhiH sarvato 'nugatA zubhA 25 puSpavRSTyAbhivarSantI gandhair bahuvidhais tathA sevantI himavatpArzvaM hara pArzvam upAgamat 26 tataH smayantI pANibhyAM narmArthaM cArudarzanA hara netre zubhe devI sahasA sA samAvRNot 27 saMvRtAbhyAM tu netrAbhyAM tamo bhUtam acetanam nirhomaM nir vaSaTkAraM tat sadaH sahasAbhavat 28 janaz ca vimanAH sarvo bhayatrAsa samanvitaH nimIlite bhUtapatau naSTasUrya ivAbhavat 29 tato vitimiro lokaH kSaNena samapadyata jvAlA ca mahatI dIptA lalATAt tasya niHsRtA 30 tRtIyaM cAsya saMbhUtaM netram AdityasaMnibham yugAntasadRzaM dIptaM yenAsau mathito giriH 31 tato girisutA dRSTvA dIptAgnisadRzekSaNam haraM praNamya zirasA dadarzAyatalocanA 32 dahyamAne vane tasmin sa zAlasarala drume sa candanavane ramye divyauSadhividIpite 33 mRgayUthair drutair bhItair hara pArzvam upAgataiH zaraNaM cApy avindadbhis tat sadaH saMkulaM babhau 34 tato nabhaHspRza jvAlo vidyul lokArcir ujjvalaH dvAdazAditya sadRzo yugAntAgnir ivAparaH 35 kSaNena tena dagdhaH sa himavAn abhavan nagaH sa dhAtuzikharAbhogo dInadagdhavanauSadhiH 36 taM dRSTvA mathitaM zailaM zailarAjasutA tataH bhagavantaM prapannA sA sAJjali pragrahA sthitA 37 umAM zarvas tadA dRSTvA strIbhAvAgata mArdavAm pitur dainyam anicchantIM prItyApazyat tato girim 38 tato 'bhavat punaH sarvaH prakRtisthaH sudarzanaH prahRSTavihagaz caiva prapuSpitavanadrumaH 39 prakRtisthaM giriM dRSTvA prItA devI mahezvaram uvAca sarvabhUtAnAM patiM patim aninditA 40 bhagavan sarvabhUteza zUlapANe mahAvrata saMzayo me mahAJ jAtas taM me vyAkhyAtum arhasi 41 kimarthaM te lalATe vai tRtIyaM netram utthitam kimarthaM ca girir dagdhaH sa pakSigaNakAnanaH 42 kimarthaM ca punar deva prakRtisthaH kSaNAt kRtaH tathaiva drumasaMchannaH kRto 'yaM te mahezvara 43 [maheSvara] netre me saMvRte devi tvayA bAlyAd anindite naSTAlokas tato lokaH kSaNena samapadyata 44 naSTAditye tathA loke tamo bhUte nagAtmaje tRtIyaM locanaM dIptaM sRSTaM te rakSatA prajA 45 tasya cAkSNo mahat tejo yenAyaM mathito giriH tvatpriyArthaM ca me devi prakRtisthaH kSaNAt kRtaH 46 [umA] bhagavan kena te vaktraM candravat priyadarzanam pUrvaM tathaiva zrIkAntam uttaraM pazcimaM tathA 47 dakSiNaM ca mukhaM raudraM kenordhvaM kapilA jaTAH kena kaNThaz ca te nIlo barhi barha nibhaH kRtaH 48 haste caitat pinAkaM te satataM kena tiSThati jaTilo brahma cArI ca kimartham asi nityadA 49 etaM me saMzayaM sarvaM vada bhUtapate 'nagha sa dharmacAriNI cAhaM bhaktA ceti vRSadhvaja 50 evam uktaH sa bhagavAJ zailaputryA pinAka dhRk tasyA vRttyA ca buddhyA ca prItimAn abhavat prabhuH 51 tatas tAm abravId devaH subhage zrUyatAm iti hetubhir yair mamaitAni rUpANi rucirAnane | | 1 [maheSvara] tilottamA nAma purA brahmaNA yoSid uttamA tilaM tilaM samuddhRtya ratnAnAM nirmitA zubhA 2 sAbhyagacchata mAM devi rUpeNApratimA bhuvi pradakSiNaM lobhayantI mAM zubhe rucirAnanA 3 yato yataH sA sudatI mAm upAdhAvad antike tatas tato mukhaM cAru mama devi vinirgatam 4 tAM dedRkSur ahaM yogAc caturmUrtitvam AgataH caturmukhaz ca saMvRtto darzayan yogam AtmanaH 5 pUrveNa vadanenAham indratvam anuzAsmi ha uttareNa tvayA sArdhaM ramAmy aham anindite 6 pazcimaM me mukhaM saumyaM sarvaprANi sukhAvaham dakSiNaM bhImasaMkAzaM raudraM saMharati prajAH 7 jaTilo brahma cArI ca lokAnAM hitakAmyayA devakAryArtha siddhyarthaM pinAkaM me kare sthitam 8 indreNa ca purA vajraM kSiptaM zrIkAGkSiNA mama dagdhvA kaNThaM tu tad yAtaM tena zrIkaNThatA mama 9 [umA] vAhaneSu prabhUteSu zrImatsv anyeSu satsu te kathaM govRSabho deva vAhanatvam upAgataH 10 [maheSvara] surabhIM sasRje brahmAmRta dhenuM payo mucam sA seSTA bahudhA jAtA kSaramANA payo 'mRtam 11 tasyA vatsa mukhotsRSTaH pheno mad gAtram AgataH tato dagdhA mayA gAvo nAnAvarNatvam AgataH 12 tato 'haM lokaguruNA zamaM nIto 'rthavedinA vRSaM cemaM dhvajArthaM me dadau vAhanam eva ca 13 [umA] nivAsA bahurUpAs te vizvarUpaguNAnvitAH tAMz ca saMtyajya bhagavaJ zmazAne ramase katham 14 kezAsthi kalile bhIme kapAlaghaTa saMkule gRdhragomAyukalile citAgnizatasaMkule 15 azucau mAMsakalile vasA zoNitakardame vinikIrNAmiSa caye zivAnAda vinAdite 16 [m] medhyAnveSI mahIM kRtsnAM vicarAmi nizAsv aham na ca medhyataraM kiM cic chmazAnAd iha vidyate 17 tena me sarvavAsAnAM zmazAne ramate manaH nyagrodhazAkhA saMchanne nirbhukta sragvi bhUSite 18 tatra caiva ramante me bhUtasaMghAH zubhAnane na ca bhUtagaNair devi vinAhaM vastum utsahe 19 eSa vAso hi me medhyaH svargIyaz ca mato hi me puNyaH paramakaz caiva medhya kAmair upAsyate 20 [umA] bhagavan sarvabhUteza sarvadharmabhRtAM vara pinAka pANe varada saMzayo me mahAn ayam 21 ayaM munigaNaH sarvas tapas tapa iti prabho tapo 'nveSa karo loke bhramate vividhAkRtiH 22 asya caivarSisaMghasya mama ca priyakAmyayA etaM mameha saMdehaM vaktum arhasy ariMdama 23 dharmaH kiM lakSaNaH proktaH kathaM vAcarituM naraiH zakyo dharmam avindadbhir dharmajJa vada me prabho 24 [nArada] tato munigaNaH sarvas tAM devIM pratyapUjayat vAgbhir Rg bhUSitArthAbhiH stavaiz cArthavidAM vara 25 [m] ahiMsA satyavacanaM sarvabhUtAnukampanam zamo dAnaM yathAzakti gArhasthyo dharma uttamaH 26 paradAreSv asaMkalpo nyAsastrI parirakSaNam adattAdAna viramo madhu mAMsasya varjanam 27 eSa paJca vidho dharmo bahuzAkhaH sukhodayaH dehibhir dharmaparamaiH kartavyo dharmasaMcayaH 28 [umA] bhagavan saMzayaM pRSTas taM me vyAkhyAtum arhasi cAturvarNyasya yo dharmaH sve sve varNe guNAvahaH 29 brAhmaNe kIdRzo dharmaH kSatriye kIdRzo bhavet vaizye kiM lakSaNo dharmaH zUdre kiM lakSaNo bhavet 30 [m] nyAyatas te mahAbhAge saMzayaH samudIritaH bhUmidevA mahAbhAgAH sadA loke dvijAtayaH 31 upavAsaH sadA dharmo brAhmaNasya na saMzayaH sa hi dharmArtham utpanno brahmabhUyAya kalpate 32 tasya dharmakriyA devi vratacaryA ca nyAyataH tathopanayanaM caiva dvijAyaivopapadyate 33 guru daivatapUjArthaM svAdhyAyAbhyasanAtmakaH dehibhir dharmaparamaiz cartavyo dharmasaMbhavaH 34 [umA] bhagavan saMzayo me 'tra taM me vyAkhyAtum arhasi cAturvarNyasya dharmaM hi naipuNyena prakIrtaya 35 [m] rahasyazravaNaM dharmo veda vrataniSevaNam vratacaryA paro dharmo guru pAdaprasAdanam 36 bhaikSa caryA paro dharmo dharmo nityopavAsitA nityasvAdhyAyitA dharmo brahmacaryAzramas tathA 37 guruNA tv abhyanujJAtaH samAvarteta vai dvijaH vindetAnantaraM bhAryAm anurUpAM yathAvidhi 38 zUdrAnna varjanaM dharmas tathA satpatha sevanam dharmo nityopavAsitvaM brahmacaryaM tathaiva ca 39 AhitAgnir adhIyAno juhvAnaH saMyatendriyaH vighasAzI yatAhAro gRhasthaH satyavAk zuciH 40 atithivratatA dharmo dharmas tretAgnidhAraNam iSTIz ca pazubandhAMz ca vidhipUrvaM samAcaret 41 yajJaz ca paramo dharmas tathAhiMsA ca dehiSu apUrva bhojanaM dharmo vighasAzitvam eva ca 42 bhukte parijane pazcAd bhojanaM dharma ucyate brAhmaNasya gRhasthasya zrotriyasya vizeSataH 43 dampatyoH samazIlatvaM dharmaz ca gRhamedhinAm gRhyANAM caiva devAnAM nityaM puSpabali kriyA 44 nityopalepanaM dharmas tathA nityopavAsitA susaMmRSTopalipte ca sAjya dhUmodgame gRhe 45 eSa dvija jane dharmo gArhasthyo lokadhAraNaH dvijAtInAM satAM nityaM sadaivaiSa pravartate 46 yas tu kSatragato devi tvayA dharma udIritaH tam ahaM te pravakSyAmi taM me zRNu samAhitA 47 kSatriyasya smRto dharmaH prajApAlanam AditaH nirdiSTa phalabhoktA hi rAjA dharmeNa yujyate 48 prajAH pAlayate yo hi dharmeNa manujAdhipaH tasya dharmArjitA lokAH prajApAlanasaMcitAH 49 tatra rAjJaH paro dharmo damaH svAdhyAya eva ca agnihotraparispando dAnAdhyayanam eva ca 50 bhRtyAnAM bharaNaM dharmaH kRte karmaNya moghatA 51 samyag daNDe sthitir dharmo dharmo veda kratukriyAH vyavahAra sthitir dharmaH satyavAkyaratis tathA 52 Artahastaprado rAjA pretya ceha mahIyate gobrAhmaNArthe vikrAntaH saMgrAme nidhanaM gataH azvamedha jitAm*l lokAn prApnoti tridivAlaye 53 vaizyasya satataM dharmaH pAzupAlyaM kRSis tathA agnihotraparispando dAnAdhyayanam eva ca 54 vANijyaM satpatha sthAnam AtithyaM prazamo damaH viprANAM svAgataM tyAgo vaizya dharmaH sanAtanaH 55 tilAn gandhAn rasAMz caiva na vikrINIta vai kva cit vaNik patham upAsIno vaizyaH satpatham AzritaH 56 sarvAtithyaM trivargasya yathAzakti yathArhataH zUdra dharmaH paro nityaM zuzrUSA ca dvijAtiSu 57 sa zUdraH saMzitatapAH satyasaMdho jitendriyaH zuzrUSann atithiM prAptaM tapaH saMcinute mahat 58 tyaktahiMsaH zubhAcAro devatA dvija pUjakaH zUdro dharmaphalair iSTaiH saMprayujyeta buddhimAn 59 etat te sarvam AkhyAtaM cAturvarNyasya zobhane ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi | | 1 [umA] uktAs tvayA pRthag dharmAz cAturvarNyahitAH zubhAH sarvavyApI tu yo dharmo bhagavaMs taM bravIhi me 2 [m] brAhmaNA lokasAreNa sRSTA dhAtrA guNArthinA lokAMs tArayituM kRtsnAn martyeSu kSitidevatAH 3 teSAm imaM pravakSyAmi dharmakarmaphalodayam brAhmaNeSu hi yo dharmaH sa dharmaH paramo mataH 4 ime tu lokadharmArthaM trayaH sRSTAH svayambhuvA pRthivyAH sarjane nityaM sRSTAs tAn api me zRNu 5 vedoktaH paramo dharmaH smRtizAstragato 'paraH ziSTAcIrNaH paraH proktas trayo dharmAH sanAtanAH 6 traividyo brAhmaNo vidvAn na cAdhyayana jIvanaH trikarmA triparikrAnto maitra eSa smRto dvijaH 7 SaD imAni tu karmANi provAca bhuvanezvaraH vRttyarthaM brAhmaNAnAM vai zRNu tAni samAhitA 8 yajanaM yAjanaM caiva tathA dAnapratigrahau adhyApanam adhItaM ca SaT karmA dharmabhAg dvijaH 9 nityasvAdhyAyatA dharmo dharmo yajJaH sanAtanaH dAnaM prazasyate cAsya yathAzakti yathAvidhi 10 ayaM tu paramo dharmaH pravRttaH satsu nityazaH gRhasthatA vizuddhAnAM dharmasya nicayo mahAn 11 paJca yajJavizuddhAtmA satyavAg anasUyakaH dAtA brAhmaNa satkartA susaMmRSTanivezanaH 12 amAnI ca sadA jihmaH snigdhavANI pradas tathA atithyabhyAgata ratiH zeSAnna kRtabhojanaH 13 pAdyam arghyaM yathAnyAyam AsanaM zayanaM tathA dIpaM pratizrayaM cApi yo dadAti sa dhArmikaH 14 prAtar utthAya cAcamya bhojanenopamantrya ca satkRtyAnuvrajed yaz ca tasya dharmaH sanAtanaH 15 sarvAtithyaM trivargasya yathAzakti divAnizam zUdra dharmaH samAkhyAtas trivarNaparicAraNam 16 pravRtti lakSaNo dharmo gRhastheSu vidhIyate tam ahaM kIrtayiSyAmi sarvabhUtahitaM zubham 17 dAtavyam asakRc chakyA yaSTavyam asakRt tathA puSTi karma vidhAnaM ca kartavyaM bhUtim icchatA 18 dharmeNArthaH samAhAryo dharmalabdhaM tridhA dhanam kartavyaM dharmaparamaM mAnavena prayatnataH 19 ekenAMzena dharmArthaz cartavyo bhUtim icchatA ekenAMzena kAmArtha ekam aMzaM vivardhayet 20 nivRtti lakSaNas tv anyo dharmo mokSa iti smRtaH tasya vRttiM pravakSyAmi zRNu me devi tattvataH 21 sarvabhUtadayA dharmo na caikagrAmavAsitA AzApAzavimokSaz ca zasyate mokSakAGkSiNAm 22 na kuNDyAM nodake saGgo na vAsasi na cAsane na tridaNDe na zayane nAgnau na zaraNAlaye 23 adhyAtmagatacitto yas tan manAs tatparAyaNaH yukto yogaM prati sadA pratisaMkhyAnam eva ca 24 vRkSamUlazayo nityaM zUnyAgAra nivezanaH nadIpulinazAyI ca nadItIraratiz ca yaH 25 vimuktaH sarvasaGgeSu snehabandhuSu ca dvijaH Atmany evAtmano bhAvaM samAsajyATati dvijaH 26 sthANubhUto nirAhAro mokSadRSTena karmaNA parivrajati yo yuktas tasya dharmaH sanAtanaH 27 na caikatra cirAsakto na caikagrAma gocaraH yukto hy aTati nirmukto na caikapuline zayaH 28 eSa mokSavidAM dharmo vedoktaH satpathaH satAm yo mArgam anuyAtImaM padaM tasya na vidyate 29 caturvidhA bhikSavas te kuTI cara kRtodakaH haMsaH paramahaMsaz ca yo yaH pazcAt sa uttamaH 30 ataH parataraM nAsti nAdharaM na tiro 'grataH aduHkham asukhaM saumyam ajarA maram avyayam 31 [umA] gArhasthyo mokSadharmaz ca sajjanAcaritas tvayA bhASito martyalokasya mArgaH zreyaH karo mahAn 32 RSidharmaM tu dharmajJa zrotum icchAmy anuttamam spRhA bhavati me nityaM tapovananivAsiSu 33 AjyadhUmodbhabho gandho ruNaddhIva tapovanam taM dRSTvA me manaH prItaM mahezvara sadA bhavet 34 etaM me saMzayaM deva munidharmakRtaM vibho sarvadharmArthatattvajJa devadeva vadasva me nikhilena mayA pRSTaM mahAdeva yathAtatham 35 [m] hanta te 'haM pravakSyAmi munidharmam anuttamam yaM kRtvA munayo yAnti siddhiM svatapasA zubhe 36 phenapAnAm RSINAM yo dharmo dharmavidAM sadA taM me zRNu mahAbhAge dharmajJe dharmam AditaH 37 uJchanti satataM tasmin brAhmaM phenotkaraM zubham amRtaM brahmaNA pItaM madhuraM prasRtaM divi 38 eSa teSAM vizuddhAnAM phenapAnAM tapodhane dharmacaryA kRto mArgo vAlakhilya gaNe zRNu 39 vAlakhilyAs tapaH siddA munayaH sUryamaNDale uJcham uJchanti dharmajJAH zAkunIM vRttim AsthitAH 40 mRganirmoka vasanAz cIravalkala vAsasaH nirdvaMdvAH satpathaM prAptA vAlakhilyAs tapodhanAH 41 aGguSTha parva mAtrAs te sveSv aGgeSu vyavasthitAH tapazcaraNam Ihante teSAM dharmaphalaM mahat 42 te suraiH samatAM yAnti surakAryArtha siddhaye dyotayanto dizaH sarvAs tapasA dagdhakilbiSAH 43 ye tv anye zuddhamanaso dayA dharmaparAyaNAH santaz cakracarAH puNyAH somalokacarAz ca ye 44 pitRlokasamIpasthAs ta uJchanti yathAvidhi saMprakSAlAzma kuTTAz cadantolUkhalinas tathA 45 somapAnAM ca devAnAm USmapANAM tathaiva ca uJchanti ye samIpasthAH svabhAvaniyatendriyAH 46 teSAm agnipariSyandaH pitRdevArcanaM tathA yajJAnAM cApi paJcAnAM yajanaM dharma ucyate 47 eSa cakracarair devi devalokacarair dvijaiH RSidharmaH sadA cIrNo yo 'nyas tam api me zRNu 48 sarveSv evarSidharmeSu jeya AtmA jitendriyaH kAmakrodhau tataH pazcAj jetavyAv iti me matiH 49 agnihotraparispando dharmarAtri samAsanam somayajJAbhyanujJAnaM paJcamI yajJadakSiNA 50 nityaM yajJakriyA dharmaH pitRdevArcane ratiH sarvAtithyaM ca kartavyam annenoJchArjitena vai 51 nivRttir upabhogasya gorasAnAM ca vai ratiH sthaNDile zayanaM yogaH zAkaparNaniSevaNam 52 phalamUlAzanaM vAyur ApaH zaivalabhakSaNam RSINAM niyamA hy ete yair jayanty ajitAM gatim 53 vidhUme nyastamusale vyaGgAre bhuktavaj jane atItapAtra saMcAre kAle vigatabhaikSake 54 atithiM kAGkSamANo vai zeSAnna kRtabhojanaH satyadharmaratiH kSAnto munidharmeNa yujyate 55 na stambhI na ca mAnI yo na pramatto na vismitaH mitrAmitra samo maitro yaH sa dharmavid uttamaH | | 1 [umA] dezeSu ramaNIyeSu girINAM nirjhareSu ca sravantInAM ca kuJjeSu parvatopavaneSu ca 2 dezeSu ca vicitreSu phalavatsu samAhitAH mUlavatsu ca dezeSu vasanti niyatavratAH 3 teSAm api vidhiM puNyaM zrotum icchAmi zaMkara vAnaprastheSu deveza svazarIropajIviSu 4 [maheSvara] vAnaprastheSu yo dharmas taM me zRNu samAhitA zrutvA caikamanA devi dharmabuddhiparA bhava 5 saMsiddhair niyataiH sadbhir vanavAsam upAgataiH vAnaprasthair idaM karma kartavyaM zRNu yAdRzam 6 trikAlam abhiSekArthaH pitRdevArcanaM kriyA agnihotraparispanda iSTi homavidhis tathA 7 nIvAra grahaNaM caiva phalamUlaniSevaNam iGgudair aNDa tailAnAM snehArthaM ca niSevaNam 8 yogacaryA kRtaiH siddhaiH kAmakrodhavivarjanam vIrazayyAm upAsadbhir vIra sthAnopasevibhiH 9 yuktair yogavahaiH sadbhir grISme paJcatapais tathA maNDUkayoganiyatair yathAnyAya niSevibhiH 10 vIrAsana gatair nityaM sthaNDile zayanais tathA zItayogo 'gniyogaz ca cartavyo dharmabuddhibhiH 11 abbhakSair vAyubhakSaiz ca zaivAlottara bhojanaiH azmakuTTais tathA dAntaiH saMprakSAlais tathAparaiH 12 cIravalkala saMvItair mRgacarma nivAsibhiH kAryA yAtrA yathAkAlaM yathA dharmaM yathAvidhi 13 vananityair vanacarair vanapair vanagocaraiH vanaM gurum ivAsAdya vastavyaM vanajIvibhiH 14 teSAM homakriyA dharmaH paJca yajJaniSevaNam nAgapaJcamayajJasya vedoktasyAnupAlanam 15 aSTamI yajJaparatA cAturmAsya niSevaNam paurNamAsyAM tu yo yajJo nityayajJas tathaiva ca 16 vimuktA dArasaMyogair vimuktAH sarvasaMkaraiH vimuktAH sarvapApaiz ca caranti munayo vane 17 srugbhANDa paramA nityaM tretAgnizaraNAH sadA santaH satpatha nityA ye te yAnti paramAM gatim 18 brahmalokaM mahApuNyaM somalokaM ca zAzvatam gacchanti munayaH siddhA RSidharmavyapAzrayAt 19 eSa dharmo mayA devi vAna prasthAzritAH zubhaH vistareNArtha saMpanno yathA sthUlam udAhRtaH 20 [u] bhagavan devadeveza sarvabhUtanamaskRta yo dharmo munisaMghasya siddhivAdeSu taM vada 21 siddhivAdeSu saMsiddhAs tathA vananivAsinaH svairiNo dArasaMyuktAs teSAM dharmaH kathaM smRtaH 22 [m] svairiNas tApasA devi sarve dAravihAriNaH teSAM mauNDyaM kaSAyaz ca vAsarAtriz ca kAraNam 23 trikAlam abhiSekaz ca hotraM tv RSikRtaM mahat samAdhiH satpatha sthAnaM yathodita niSevaNam 24 ye ca te pUrvakathitA dharmA vananivAsinAm yadi sevanti dharmAs tAn Apnuvanti tapaHphalam 25 ye ca dampati dharmANaH svadAraniyatendriyAH caranti vidhidRSTaM tad RtukAlAbhigAminaH 26 teSAm RSikRto dharmo dharmiNAm upapadyate na kAmakArAt kAmo 'nyaH saMsevyo dharmadarzibhiH 27 sarvabhUteSu yaH samyag dadAty abhayadakSiNAm hiMsA roSavimuktAtmA sa vai dharmeNa yujyate 28 sarvabhUtAnukampI yaH sarvabhUtArjava vrataH sarvabhUtAtmabhUtaz ca sa vai dharmeNa yujyate 29 sarvavedeSu vA snAnaM sarvabhUteSu cArjavam ubhe ete same syAtAm ArjavaM vA viziSyate 30 ArjavaM dharma ity Ahur adharmo jihma ucyate Arjaveneha saMyukto naro dharmeNa yujyate 31 Arjavo bhuvane nityaM vasaty amara saMnidhau tasmAd ArjavanityaH syAd ya icched dharmam AtmanaH 32 kSAnto dAnto jitakrodho dharmabhUto 'vihiMsakaH dharme ratamanA nityaM naro dharmeNa yujyate 33 vyapetatandro dharmAtmA zakyA satpatham AzritaH cAritraparamo buddho brahmabhUyAya kalpate 34 [u] AzramAbhiratA deva tApasA ye tapodhanAH dIptimantaH kayA caiva caryayAtha bhavanti te 35 rAjAno rAjaputrAz ca nirdhanA vA mahAdhanAH karmaNA kena bhagavan prApnuvanti mahAphalam 36 nityaM sthAnam upAgamya divyacandana rUSitAH kena vA karmaNA deva bhavanti vanagocarAH 37 etaM me saMzayaM deva tapazcaryA gataM zubham zaMsa sarvam azeSeNa tryakSa tripuranAzana 38 [m] upavAsavratair dAntA ahiMsrAH satyavAdinaH saMsiddhAH pretya gandharvaiH saha modanty anAmayAH 39 maNDUkayogazayano yathAsthAnaM yathAvidhi dIkSAM carati dharmAtmA sa nAgaiH saha modate 40 zaSpaM mRgamukhotsRSTaM yo mRgaiH saha sevate dIkSito vai mudA yuktaH sa gacchaty amarAvatIm 41 zaivAlaM zIrNaparNaM vA tad vrato yo niSevate zItayogavaho nityaM sa gacchet paramAM gatim 42 vAyubhakSo 'mbubhakSo vA phalamUlAzano 'pi vA yakSeSv aizvaryam AdhAya modate 'psarasAM gaNaiH 43 agniyogavaho grISme vidhidRSTena karmaNA cIrtvA dvAdaza varSANi rAjA bhavati pArthivaH 44 AhAraniyamaM kRtvA munir dvAdaza vArSikam maruM saMsAdhya yatnena rAjA bhavati pArthivaH 45 sthaNDile zuddham AkAzaM parigRhya samantataH pravizya ca mudA yukto dIkSAM dvAdaza vArSikIm 46 sthaNDilasya phalAny Ahur yAnAni zayanAni ca gRhANi ca mahArhANi candra zubhrANi bhAmini 47 AtmAnam upajIvan yo niyato niyatAzanaH dehaM vAnazane tyaktvA sasvargaM samupAznute 48 AtmAnam upajIvan yo dIkSAM dvAdaza vArSikIm tyaktvA mahArNave dehaM vAruNaM lokam aznute 49 AtmAnam upajIvan yo dIkSAM dvAdaza vArSikIm azmanA caraNau bhittvA guhyakeSu sa modate 50 sAdhayitvAtmanAtmAnaM nirdvaMdvo niSparigrahaH cIrtvA dvAdaza varSANi dIkSAm ekAM manogatAm svaga lokam avApnoti devaiz ca saha modate 51 AtmAnam upajIvan yo dIkSAM dvAdaza vArSikIm hutvAgnau deham utsRjya vahni loke mahIyate 52 yas tu devi yathAnyAyaM dIkSito niyato dvijaH Atmany AtmAnam AdhAya nirdvaMdvo niSparigrahaH 53 cIrtvA dvAdaza varSANi dIkSAm ekAM manogatAm araNI sahitaM skandhe baddhvA gacchaty anAvRtaH 54 vIrAdhvAna manA nityaM vIrAsana ratas tathA vIra sthAyI ca satataM sa vIra gatim ApnuyAt 55 sa zakra lokago nityaM sarvakAmapuraskRtaH divyapuSpasamAkIrNo divyacandana bhUSitaH sukhaM vasati dharmAtmA divi devagaNaiH saha 56 vIralokagato vIro vIra yogavahaH sadA sattvasthaH sarvam utsRjya dIkSito niyataH zuciH vIrAdhvAnaM prapadyed yas tasya lokAH sanAtanAH 57 kAmagena vimAnena sa vai carati cchandataH zakra lokagataH zrImAn modate ca nirAmayaH | | 1 [u] bhagavan bhaga netraghna pUSNo dazanapAtana dakSakratuhara tryakSa saMzayo me mahAn ayam 2 cAturvarNyaM bhagavatA pUrvaM sRSTaM svayambhuvA kena karma vipAkena vaizyo gacchati zUdratAm 3 vaizyo vA kSatriyaH kena dvijo vA kSatriyo bhavet pratilomaH kathaM deva zakyo dharmo niSevitum 4 kena vA karmaNA vipraH zUdrayonau prajAyate kSatriyaH zUdra tAm eti kena vA karmaNA vibho 5 etaM me saMzayaM deva vada bhUtapate 'nagha trayo varNAH prakRtyeha kathaM brAhmaNyam ApnuyuH 6 [m] brAhmaNyaM devi duSprApaM nisargAd brAhmaNaH zubhe kSatriyo vaizyazUdrau vA nisargAd iti me matiH 7 karmaNA duSkRteneha sthAnAd bhrazyati vai dvijaH jyeSThaM varNam anuprApya tasmAd rakSeta vai dvijaH 8 sthito brAhmaNa dharmeNa brAhmaNyam upajIvati kSatriyo vAtha vaizyo vA brahmabhUyAya gacchati 9 yas tu vipratvam utsRjya kSAtraM dharmaM niSevate brAhmaNyAt sa paribhraSTaH kSatrayonau prajAyate 10 vaizyakarma ca yo vipro lobhamohavyapAzrayaH brAhmaNyaM durlabhaM prApya karoty alpamatiH sadA 11 sa dvijo vaizyatAm eti vaizyo vA zUdratAm iyAt svadharmAt pracyuto vipras tataH zUdratvam Apnute 12 tatrAsau nirayaM prApto varNabhraSTo bahiSkRtaH brahmalokaparibhraSTaH zUdraH samupajAyate 13 kSatriyo vA mahAbhAge vaizyo vA dharmacAriNi svAni karmANy apAhAya zUdra karmANi sevate 14 sthasthAnAt sa paribhraSTo varNasaMkaratAM gataH brAhmaNaH kSatriyo vaizyaH zUdratvaM yAti tAdRzaH 15 yas tu zuddhasvadharmeNa jJAnavijJAnavAJ zuciH dharmajJo dharmanirataH sa dharmaphalam aznute 16 idaM caivAparaM devi brahmaNA samudIritam adhyAtmaM naiSThikaM sadbhir dharmakAmair niSevyate 17 ugrAnnaM garhitaM devi gaNAnnaM zrAddhasUtakam ghuSTAnnaM garhitaM devi devadevair mahAtmabhiH 18 zUdrAnnaM garhitaM devi devadevair mahAtmabhiH pitAmaha mukhotsRSTaM pramANam iti me matiH 19 zUdrAnnenAvazeSeNa jaThare yo mriyeta vai AhitAgnis tathA yajvA sa zUdra gatibhAg bhavet 20 tena zUdrAnna zeSeNa brahma sthAnAd apAkRtaH brAhmaNaH zUdratAm eti nAsti tatra vicAraNA 21 yasyAnnenAvazeSeNa jaThare yo mriyeta vai tAM tAM yoniM vrajed vipro yasyAnnam upajIvati 22 brAhmaNatvaM zubhaM prApya durlabhaM yo 'vamanyate abhojyAnnAni cAznAti sa dvijatvAt pateta vai 23 surApo brahmahA kSudraz cauro bhagnavrato 'zuciH svAkhyAya varjitaH pApo lubho naikRtikaH zaThaH 24 avratI vRSalI bhartA kuNDAzI somavikrayI nihIna sevI vipro hi patati brahmayonitaH 25 guru talpI guru dveSI guru kutsA ratiz ca yaH brahma dviT cApi patati brAhmaNo brahmayonitaH 26 ebhis tu karma bhir devi zubhair Acaritais tathA zUdro brAhmaNatAM gacched vaizyaH kSatriyatAM vrajet 27 zUdra karmANi sarvANi yathAnyAyaM yathAvidhi zuzrUSAM paricaryAM ca jyeSThe varNe prayatnataH kuryAd avimanAH zUdraH satataM satpathe sthitaH 28 daivatadvija satkartA sarvAtithya kRtavrataH RtukAlAbhigAmI ca niyato niyatAzanaH 29 caukSaz caukSa janAnveSI zeSAnna kRtabhojanaH vRthA mAMsAny abhuJjAnaH zUdro vaizyatvam Rcchati 30 RtavAg anahaMvAdI nirdvaMdvaH zama kovidaH yajate nityayajJaiz ca svAdhyAyaparamaH zuciH 31 dAnto brAhmaNa satkartA sarvavarNabubhUSakaH gRhastha vratam AtiSThan dvikAlakRtabhojanaH 32 zeSAzI vijitAhAro niSkAmo nirahaM vadaH agnihotram upAsaMz ca juhvAnaz ca yathAvidhi 33 sarvAtithyam upAtiSThaJ zeSAnna kRtabhojanaH tretAgnimantravihito vaizyo bahvati vai yadi sa vaizyaH kSatriyakule zucau mahati jAyate 34 sa vaizyaH kSatriyo jAto janmaprabhRti saMskRtaH upanIto vrataparo dvijo bhavati satkRtaH 35 dadAti yajate yajJaiH saMskRtair AptadakSiNaiH adhIte svargam anvicchaMs tretAgnizaraNaH sadA 36 Artahastaprado nityaM prajA dharmeNa pAlayan satyaH satyAni kurute nityaM yaH sukhadarzanaH 37 dharmadaNDo na nirdaNDo dharmakAryAnuzAsakaH yantritaH kAryakaraNe SaDbhAgakRtalakSaNaH 38 grAmyadharmAn na sevena svacchandenArtha kovidaH RtukAle tu dharmAtmA patnIM seveta nityadA 39 sarvopavAsI niyataH svAdhyAyaparamaH zuciH bahiSkAntarite nityaM zayAno 'gnigRhe sadA 40 sarvAtithyaM trivargasya kurvANaH sumanAH sadA zUdrANAM cAnna kAmAnAM nityaM siddham iti bruvan 41 svArthAd vA yadi vA kAmAn na kiM cid upalakSayet pitRdevAtithi kRte sAdhanaM kurute ca yaH 42 svavezmani yathAnyAyam upAste bhaikSam eva ca trikAlam agnihotraM ca juhvAno vai yathAvidhi 43 gobrAhmaNa hitArthAya raNe cAbhimukho hataH tretAgnimantrapUtaM vA samAvizya dvijo bhavet 44 jJAnavijJAnasaMpannaH saMskRto vedapAragaH vipro bhavati dharmAtmA kSatriyaH svena karmaNA 45 etaiH karmaphalair devi nyUna jAtikulodbhavaH zUdro 'py AgamasaMpanno dvijo bhavati saMskRtaH 46 brAhmaNo vApy asadvRttaH sarvasaMkarabhojanaH brAhmaNyaM puNyam utsRjya zUdro bhavati tAdRzaH 47 karma bhiH zucibhir devi zuddhAtmA vijitendriyaH zUdro 'pi dvijavat sevya iti brahmAbravIt svayam 48 svabhAvakarma ca zubhaM yatra zUdre 'pi tiSThati vizuddhaH sa dvijAtir vai vijJeya iti me matiH 49 na yonir nApi saMskAro na zrutaM na ca saMnatiH kAraNAni dvijatvasya vRttam eva tu kAraNam 50 sarvo 'yaM brAhmaNo loke vRttena tu vidhIyate vRtte sthitaz ca suzroNibrAhmaNatvaM nigacchati 51 brAhmaH svabhAvaH kalyANi samaH sarvatra me matiH nirguNaM nirmalaM brahma yatra tiSThati sa dvijaH 52 ete yoniphalA devi sthAnabhAganidarzakAH svayaM ca varadenoktA brahmaNA sRjatA prajAH 53 brAhmaNo hi mahat kSetraM loke carati pAdavat yat tatra bIjaM vapati sA kRSiH pAralaukikI 54 mitAzinA sadA bhAvyaM satpathAlambinA sadA brAhma mAram atikramya vartitavyaM bubhUSatA 55 saMhitAdhyAyinA bhAvyaM gRhe vai gRhamedhinA nityaM svAdhyAyayuktena dAnAdhyayanajIvinA 56 evaM bhUto hi yo vipraH satataM satpathe sthitaH AhitAgnir adhIyAno brahmabhUyAya kalpate 57 brAhmaNyam eva saMprApya rakSitavyaM yatAtmabhiH yonipratigrahAdAnaiH karmabhiz ca zucismite 58 etat te sarvam AkhyAtaM yathA zUdro bhaved dvijaH brAhmaNo vA cyuto dharmAd yathA zUdratvam Apnute | | 1 [u] bhagavan sarvabhUteza surAsuranasaM kRta dharmAdharme nRNAM deva brUhi me saMzayaM vibho 2 karmaNA manasA vAcA trividhaM hi naraH sadA badhyate bandhanaiH pAzair mucyate 'py atha vA punaH 3 kena zIlena vA devakarmaNA kIdRzena vA samAcArair guNair vAkyaiH svargaM yAntIha mAnavAH 4 [m] devi dharmArthatattvajJe satyanitye dame rate sarvaprANi hitaH zraznaH zrUyatAM buddhivardhanaH 5 satyadharmaratAH santaH sarvalipsA vivarjitAH nAdharmeNa na dharmeNa badhyante chinnasaMzayAH 6 pralayotpattitattvajJAH sarvajJAH samadarzinaH vItarAgA vimucyante puruSAH sarvabandhanaiH 7 karmaNA manasA vAcA ye na hiMsanti kiM cana ye na sajjanti kasmiMz cid badhyante te na karmabhiH 8 prANAtipAtAd viratAH zIlavanto dayAnvitAH tulyadveSyapriyA dAntA mucyante karmabandhanaiH 9 sarvabhUtadayAvanto vizvAsyAH sarvajantuSu tyaktahiMsA samAcArAs te narAH svargagAminaH 10 parasve nirmamA nityaM paradAravivarjakAH dharmalabdhArtha bhoktAras te narAH svargagAminaH 11 mAtRvat svasRvac caiva nityaM duhitRvac ca ye paradAreSu vartante te narAH svargagAminaH 12 stainyAn nivRttAH satataM saMtuSTAH svadhanena ca svabhAgyAny upajIvanti te narAH svargagAminaH 13 svadAraniratA ye ca RtukAlAbhigAminaH agrAmyasukhabhogAz ca te narAH svargagAminaH 14 paradAreSu ye nityaM cAritrAvRta locanAH yatendriyAH zIlaparAs te narAH svargagAminaH 15 eSa devakRto mArgaH sevitavyaH sadA naraiH akaSAya kRtaz caiva mArgaH sevyaH sadA budhaiH 16 dAnadharmatapo yuktaH zIlazaucadayAtmakaH vRttyarthaM dharmahetor vA sevitavyaH sadA naraiH svargavAsam abhIpsadbhir na sevyas tv ata uttaraH 17 [u] vAcAtha badhyate yena mucyate 'py atha vA punaH tAni karmANi me deva vada bhUtapate 'nagha 18 [m] AtmahetoH parArthe vA narma hAsyAzrayAt tathA ye mRSA na vadantIha te narAH svargagAminaH 19 vRttyarthaM dharmahetor vA kAmakArAt tathaiva ca anRtaM ye na bhASante te narAH svargagAminaH 20 zlakSNAM vANIM nirAbAdhAM madhurAM pApavarjitAm svAgatenAbhibhASante te narAH svargagAminaH 21 kaTukAM ye na bhASante paruSAM niSThurAM giram apaizunya ratAH santas te narAH svargagAminaH 22 pizunAM ye na bhASante mitra bhedakarIM giram RtAM maitrIM prabhASante te narAH svargagAminaH 23 varjayanti sadA sUcyaH paradrohaM ca mAnavAH sarvabhUtasamA dAntAs te narAH svargagAminaH 24 zaThapralApAd viratA viruddha parivarjakAH saumya pralApino nityaM te narAH svargagAminaH 25 na kopAd vyAharante ye vAcaM hRdayadAraNIm sAntvaM vadanti kruddhApi te narAH svargagAminaH 26 eSa vANI kRto devi dharmaH sevyaH sadA naraiH zubhaH satyaguNo nityaM varjanIyA mRSA budhaiH 27 [u] manasA badhyate yena karmaNA puruSaH sadA tan me brUhi mahAbhAga devadeva pinAka dhRk 28 [m] mAnaseneha dharmeNa saMyuktAH puruSAH sadA svargaM gacchanti kalyANi tan me kIrtayataH zRNu 29 duSpraNItena manasA duSpraNItatarAkRtiH badhyate mAnavo yena zRNu cAnyac chubhAnane 30 araNye vijane nyastaM parasvaM vIkSya ye narAH manasApi na hiMsanti te narAH svargagAminaH 31 grAme gRhe vA yad dravyaM pArakyaM vijane sthitam nAbhinandanti vai nityaM te narAH svargagAminaH 32 tathaiva paradArAn ye kAmavRttAn rahogatAn manasApi na hiMsanti te narAH svargagAminaH 33 zatruM mitraM ca ye nityaM tulyena manasA narAH bhajanti maitrAH saMgamya te narAH svargagAminaH 34 zrutavanto dayAvantaH zucayaH satyasaMgarAH svair arthaiH parisaMtuSTAs te narAH svargagAminaH 35 avairA ye tv anAyAsA maitra cittaparAH sadA sarvabhUtadayAvantas te narAH svargagAminaH 36 zraddhAvanto dayAvantaz cokSAz cokSa janapriyAH dharmAdharmavido nityaM te narAH svargagAminaH 37 zubhAnAm azubhAnAM ca karmaNAM phalasaMcaye vipAkajJAz ca ye devi te narAH svargagAminaH 38 nyAyopetA guNopetA devadvija parAH sadA samatAM samanuprAptAs te narAH svargagAminaH 39 zubhaiH karmaphalair devi mayaite parikIrtitAH svargamArgopagA bhUyaH kim anyac chrotum icchasi 40 [u] mahAn me saMzayaH kaz cin martyAn prati mahezvara tasmAt taM naipuNenAdya mamAkhyAtuM tvam arhasi 41 kenAyur labhate dIrghaM karmaNA puruSaH prabho tapasA vApi deveza kenAyur labhate mahat 42 kSINAyuH kena bhavati karmaNA bhuvi mAnavaH vipAkaM karmaNAM deva vaktum arhasy anindita 43 apare ca mahAbhogA mana bhogAs tathApare akulInAs tathA cAnye kulInAz ca tathApare 44 durdarzAH ke cid AbhAnti narAH kASThamayA iva priya darzAs tathA cAnye darzanAd eva mAnavAH 45 duSprajJAH ke cid AbhAnti ke cid AbhAnti paNDitAH mahAprajJAs tathaivAnye jJAnavijJAnadarzinaH 46 alpAbAdhAs tathA ke cin mahAbAdhAs tathApare dRzyante puruSA deva tan me zaMsitum arhasi 47 [m] hanta te 'haM pravakSyAmi devi karmaphalodayam martyaloke narAH sarve yena svaM bhuJjate phalam 48 prANAtipAtI yo raudro daNDahastodyatas tathA nityam udyatadaNDaz ca hanti bhUtagaNAn naraH 49 nirdayaH sarvabhUtAnAM nityam udvega kArakaH api kITa pipIlAnAm azaraNyaH sunirghRNaH 50 evaM bhUto naro devi nirayaM pratipadyate viparItas tu dharmAtmA rUpavAn abhijAyate 51 nirayaM yAti hiMsAtmA yAti svargam ahiMsakaH yAtanAM niraye raudrAM sa kRcchrAM labhate naraH 52 atha cen nirayAt tasmAt samuttarati karhi cit mAnuSyaM labhate cApi hInAyus tatra jAyate 53 pApena karmaNA devi baddhohiMsA ratir naraH apriyaH sarvabhUtAnAM hInAyur upajAyate 54 yas tu zuklAbhijAtIyaH prANighAta vivarjakaH nikSiptadaNDo nirdaNDo na hinasti kadA cana 55 na ghAtayati no hanti ghnantaM naivAnumodate sarvabhUteSu sa sneho yathAtmani tathApare 56 IdRzaH puruSotkarSo devi devatam aznute upapannAn sukhAn bhogAn upAznAti mudA yutaH 57 atha cen mAnuSe loke kadA cid upapadyate tatra dIrghAyur utpannaH sa naraH sukham edhate 58 evaM dIrghAyuSAM mArgaH suvRttAnAM sukarmaNAm prANihiMsA vimokSeNa brahmaNA samudIritaH | | 1 [u] kiM zIlAH kiM samAcArAH puruSAH kaiz ca karmabhiH svargaM samabhipadyante saMpradAnena kena vA 2 [m] dAtA brAhmaNa satkartA dInAndha kRpaNAdiSu bhakSyabhojyAnna pAnAnAM vAsasAM ca pradAyakaH 3 pratizrayAn sabhAH kUpAn prapAH puSkariNIs tathA naityakAni ca sarvANi kim icchakam atIva ca 4 AsanaM zayanaM yAnaM dhanaM ratnaM gRhAMs tathA sasyajAtAni sarvANi gAH kSetrANy atha yoSitaH 5 supratItamanA nityaM yaH prayacchati mAnavaH evaM bhUto mRto devi devaloke 'bhijAyate 6 tatroSya suciraM kAlaM bhuktvA bhogAn anuttamAn sahApsarobhir mudito ramitvA nandanAdiSu 7 tasmAt svargAc cyuto lokAn mAnuSeSUpajAyate mahAbhoge kule devi dhanadhAnya samAcite 8 tatra kAmaguNaiH sarvaiH samupeto mudA yutaH mahAbhogo mahAkozo dhanI bhavati mAnavaH 9 ete devi mahAbhogAH prANino dAnazIlinaH brahmaNA vai purA proktAH sarvasya priyadarzanAH 10 apare mAnavA devi pradAnakRpaNA dvijaiH yAcitA na prayacchanti vidyamAne 'py abuddhayaH 11 dInAndha kRpaNAn dRSTvA bhikSukAn atithIn api yAcyamAnA nivartante jihvA lobhasamanvitAH 12 na dhanAni na vAsAMsi na bhogAn na ca kAJcanam na gAvo nAnna vikRtiM prayacchanti kadA cana 13 apravRttAs tu ye lubdhA nAstikA dAnavarjitAH evaM bhUtA narA devi nirayaM yAnty abuddhayaH 14 te cen manuSyatAM yAnti yadA kAlasya paryayAt dhanarikte kule janma labhante svalpa buddhayaH 15 kSutpipAsAparItAz ca sarvabhoga bahiSkRtAH nirAzAH sarvabhogebhyo jIvanty adhama jIvikAm 16 alpabhoga kule jAtA alpabhoga ratA narAH anena karmaNA devi bhavanty adhanino narAH 17 apare stambhito nityaM mAninaH pApato ratAH AsanArhasya ye pIThaM na prayacchanty acetasaH 18 mArhArhasya ca ye mArgaM na yacchanty alpabuddhayaH pAdyArhasya ca ye pAdyaM na dadaty alpabuddhayaH 19 arghArhAn na ca satkArair arcayanti yathAvidhi arghyam AcamanIyaM vA na yacchanty alpabuddhayaH 20 guruM cAbhigataM premNA guruvan na bubhUSate abhimAna pravRttena lobhena samavasthitAH 21 saMmAnyAMz cAvamanyante vRddhAn paribhavanti ca evaMvidhA narA devi sarve nirayagAminaH 22 te vai yadi narAs tasmAn nirayAd uttaranti vai varSapUgais tato janma labhante kutsite kule 23 zvapAkapulkasAdInAM kutsitAnAm acetasAm kuleSu teSu jAyante guru vRddhApacAyinaH 24 na stambhI naca mAnI yo devatA dvija pUjakaH lokapUjyo namaskartA prazrito madhuraM vadan 25 sarvavarNapriya karaH sarvabhUtahitaH sadA adveSI sumukhaH zlakSNaH snigdhavANI pradaH sadA 26 svAgatenaiva sarveSAM bhUtAnAm avihiMsakaH yathArha satkriyA pUrvam arcayann upatiSThati 27 mArgArhAya dadan mArgaM guruM guruvad arcayan atithipragraha ratas tathAbhyAgata pUjakaH 28 evaM bhUto naro devi svargatiM pratipadyate tato mAnuSatAM prApya viziSTa kulajo bhavet 29 tatrAsau vipulair bhogaiH sarvaratnasamAyutaH yathArha dAtA cArheSu dharmacaryA paro bhavet 30 saMmataH sarvabhUtAnAM sarvalokanamaskRtaH svakarmaphalam Apnoti svayam eva naraH sadA 31 udAtta kulajAtIya udAttAbhijanaH sadA eSa dharmo mayA prokto vidhAtrA svayam IritaH 32 yas tu raudrasamAcAraH sarvasattvabhayaMkaraH hastAbhyAM yadi vA padbhyAM rajjvA daNDena vA punaH 33 loSTaiH stambhair upAyair vA jantUn bAdhati zobhane hiMsArthaM nikRtiprajJaH prodvejayati caiva ha 34 upakrAmati jantUMz ca udvega jananaH sadA evaM zIlasamAcAro nirayaM pratipadyate 35 sa cen mAnuSatAM gacched yadi kAlasya paryayAt bahv AbAdha parikliSTe so 'dhame jAyate kule 36 lokadveSyo 'dhamaH puMsAM svayaM karmakRtaiH phalaiH eSa devi manuSyeSu boddhavyo jJAtibandhuSu 37 aparaH sarvabhUtAni dayAvAn anupazyati maitra dRSTiH pitRsamo nirvairo niyatendriyaH 38 nodvejayati bhUtAni na vihiMsayate tathA hastapAdaiH suniyatair vizvAsyaH sarvajantuSu 39 na rajjvA na ca daNDena na loSTair nAyudhena ca udvejayati bhUtAni zlakSNakarmA dayAparaH 40 evaM zIlasamAcAraH svarge samupajAyate tatrAsau bhavane divye mudA vasati devavat 41 sa cet karma kSayAn martyo manuSyeSUpajAyate alpAbAdho nirItIkaH sa jAtaH sukham edhate 42 sukhabhAgI nirAyAso nirudvegaH sadA naraH eSa devi satAM mArgo bAdhA yatra na vidyate 43 ime manuSyA dRzyante UhApoha vizAradAH jJAnavijJAnasaMpannAH prajJAvanto 'rthakovidAH duSprajJAz cApare deva jJAnavijJAnavarjitAH 44 kena karma vipAkena prajJAvAn puruSo bhavet alpaprajJo virUpAkSakathaM bhavati mAnavaH etaM me saMzayaM chinddhi sarvadharmavidAM vara 45 jAtyandhAz cApare deva rogArtAz cApare tathA narAH klIbAz ca dRzyante kAraNaM brUhi tatra vai 46 [m] brAhmaNAn vedaviduSaH siddhAn dharmavidas tathA paripRcchanty ahar ahaH kuzalAkuzalaM tathA 47 varjayanty azubhaM karma sevamAnAH zubhaM tathA labhante svargatiM nityam iha loke sukhaM tathA 48 sa cen mAnuSatAM yAti medhAvI tatra jAyate zrutaM prajJAnugaM cAsya kalyANam upajAyate 49 paradAreSu ye mUDhAz cakSur duSTaM prayuJjate tena duSTasvabhAvena jAtyandhAs te bhavanti ha 50 manasA tu praduSTena nagnAM pazyanti ye striyam rogArtAs te bhavantIha narA duSkRtakarmiNaH 51 ye tu mUDhA durAcArA viyonau maithune ratAH puruSeSu suduSprajJAH klIbatvam upayAnti te 52 pazUMz ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagAH prakIrNamaithunA ye ca klIbA jAyanti te narAH 53 [u] sAvadyaM kiM nu vai karma niravadya tathaiva ca zreyaH kurvann avApnoti mAnavo deva sattama 54 [m] zreyAMsaM mArgam AtiSThan sadA yaH pRcchate dvijAn dharmAnveSI guNAkAGkSI sasvargaM samupAznute 55 yadi mAnuSatAM devi kadA cit sa nigacchati medhAvI dhAraNA yuktaH prAjJas tatrAbhijAyate 56 eSa devi satAM dharmo mantavyo bhUtikArakaH nRNAM hitArthAya tava mayA vai samudAhRtaH 57 [u] apare svalpavijJAnA dharmavidveSiNo narAH brAhmaNAn vedaviduSo necchanti parisarpitum 58 vratavanto narAH ke cic chraddhA damaparAyaNAH avratA bhraSTaniyamAs tathAnye rAkSasopamAH 59 yajvAnaz ca tathaivAnye nirhomAz ca tathApare kena karma vipAkena bhavantIha vadasva me 60 [m] AgamAl lokadharmANAM maryAdAH pUrvanirmitAH prAmANyenAnuvartante dRzyante hi dRDhavratAH 61 adharmaM dharmam ity Ahur ye ca mohavazaM gatAH avratA naSTamaryAdAs te proktA brahmarAkSasAH 62 te cet kAlakRtodyogAt saMbhavantIha mAnuSAH nirhomA nirvaSaTkArAs te bhavanti narAdhamAH 63 eSa devi mayA sarvaH saMzayac chedanAya te kuzalAkuzalo nRRNAM vyAkhyAto dharmasAgaraH | | 1 [m] parAvarajJe dharmajJe tapovananivAsini sAdhvi subhru sukezAnte himavatparvatAtmaje 2 dakSe zama damopete nirmame dharmacAriNi pRcchAmi tvAM varArohe pRSTA vada mamepSitam 3 sAvitrI brahmaNaH sAdhvI kauzikasya zacI satI mArtaNDajasya dhUmorNA Rddhir vaizravaNasya ca 4 varuNasya tato gaurI sUryasya ca suvarcalA rohiNI zazinaH sAdhvI svAhA caiva vibhAvasoH 5 aditiH kazyapasyAtha sarvAs tAH patidevatAH pRSTAz copAsitAz caiva tAs tvayA devi nityazaH 6 tena tvAM paripRcchAmi dharmajJe dharmavAdini strI dharmaM zrotum icchAmi tvayodAhRtam AditaH 7 sahadharmacarI me tvaM samazIlA samavratA samAnasAra vIryA ca tapas tIvraM kRtaM ca te tvayA hy ukto vizeSeNa praNANatvam upaiSyati 8 striyaz caiva vizeSeNa strIjanasya gatiH sadA gaur gAM gacchati suzroNilokeS eSA sthitiH sadA 9 mama cArdhaM zarIrasya mama cArdhAd viniH sRtA surakAryakarI ca tvaM lokasaMtAna kAriNI 10 tava sarvaH suviditaH strI dharmaH zAzvataH zubhe tasmAd azeSato brUhi strI dharmaM vistareNa me 11 [u] bhagavan sarvabhUteza bhUtabhavya bhavodbhava tvat prabhAvAd iyaM deva vAk caiva pratibhAti me 12 imAs tu nadyo deveza sarvatIrthodakair yutAH upasparzana hetos tvA samIpasthA upAsate 13 etAbhiH saha saMmantrya pravakSyAmy anupUrvazaH prabhavan yo 'nahaMvAdI sa vai puruSa ucyate 14 strI ca bhUteza satataM striyam evAnudhAvati mayA saMmAnitAz caiva bhaviSyanti sarid varAH 15 eSA sarasvatI puNyA nadInAm uttamA nadI prathamA sarvasaritAM nadI sAgaragAminI 16 vipAzA ca vitastA ca candra bhAgA irAvatI zatadrur devikA sindhuH kauzikI gomatI tathA 17 tathA deva nadI ceyaM sarvatIrthAbhisaMvRtA gaganAd gAM gatA devI gaGgA sarvasaridvarA 18 ity uktvA devadevasya patnI dharmabhRtAM varA smitapUrvam ivAbhASya sarvAs tAH saritas tadA 19 apRcchad devamahiSI strI dharmaM dharmavatsalA strI dharmakuzalAs tA vai gaGgAdyAH saritAM varAH 20 ayaM bhagavatA dattaH praznaH strI dharmasaMzritaH taM tu saMmantrya yuSmAbhir vaktum icchAmi zaMkare 21 na caikasAdhyaM pazyAmi vijJAnaM bhuvi kasya cit divi vA sAgaragamAs tena vo mAnayAmy aham 22 [bh] evaM sarvAH saricchreSThAH pRSTAH puNyatamAH zivAH tato deva nadI gaGgA niyuktA pratipUjya tAm 23 bahvIbhir buddhibhiH sphItA strI dharmajJA zucismitA zailarAjasutAM devIM puNyA pApApahAM zivAm 24 buddhyA vinayasaMpannA sarvajJAnavizAradA sa smitaM bahu buddhyADhyA gaGgA vacanam abravIt 25 dhanyAH smo 'nugRhItAH smo devi dharmaparAyaNA yA tvaM sarvajagan mAnyA nadIr mAnayase 'naghe 26 prabhavan pRcchate yo hi saMmAnayati vA punaH nUnaM janam aduSTAtmA paNDitAkhyAM sa gacchati 27 jJAnavijJAnasaMpannAn UhApoha vizAradAn pravaktRRn pRcchate yo 'nyAn sa vai nA padam arcchati 28 anyathA bahu buddhyADhyo vAkyaM vadati saMsadi anyathaiva hy ahaM mAnI durbalaM vadate vacaH 29 divyajJAne divi zreSThe divyapuNye sadotthite tvam evArhasi no devi strI dharmam anuzAsitum 30 [bh] tataH sArAdhitA devI gaGgayA bahubhir guNaiH prAha sarvam azeSeNa strI dharmaM surasundarI 31 strI dharmo mAM prati yathA pratibhAti yathAvidhi tam ahaM kIrtayiSyAmi tathaiva prathito bhavet 32 strI dharmaH pUrva evAyaM vivAhe bandhubhiH kRtaH sahadharmacarI bhartur bhavaty agnisamIpataH 33 susvabhAvA suvacanA suvRttA sukhadarzanA ananyacittasu mukhI bhartuH sA dharmacAriNI 34 sA bhaved dharmaparamA sA bhaved dharmabhAgiNI deva vatsa tataM sAdhvI yA bhartAraM prapazyati 35 zuzrUSAM paricAraM ca devavad yA karoti ca nAnyabhAvA hy avimanAH suvratA sukhadarzanA 36 putra vaktram ivAbhIkSNaM bhartur vadanam IkSate yA sAdhvI niyatAcArA sA bhaved dharmacAriNI 37 zrutvA dampati dharmaM vai sahadharmakRtaM zubham ananyacittA sumukhI bhartuH sA dharmacAriNI 38 paruSANy api coktA yA dRSTA vA krUra cakSuSA suprasannamukhI bhartur yA nArI sA pativratA 39 na candrasUryau na taruM puMnAmno yA nirIkSate bhartRvarjaM varArohA sA bhaved dharmacAriNI 40 daridraM vyAdhitaM dInam adhvanA parikarzitam patiM putram ivopAste sA nArI dharmabhAginI 41 yA nArI prayatA dakSA yA nArI putriNI bhavet patipriyA patiprANA sA nArI dharmabhAginI 42 zuzrUSAM paricaryAM ca karoty avimanAH sadA supratItA vinItA ca sA nArI dharmabhAginI 43 na kAmeSu na bhogeSu naizvarye na sukhe tathA spRhA yasyA yathA patyau sA nArI dharmabhAginI 44 kalyotthAna ratA nityaM guruzuzrUSaNe ratA susaMmRSTakSayA caiva gozakRt kRtalepanA 45 agnikAryaparA nityaM sadA puSpabali pradA devatAtithibhRtyAnAM nirupya patinA saha 46 zeSAnnam upabhuJjAnA yathAnyAyaM yathAvidhi tuSTapuSTajanA nityaM nArI dharmeNa yujyate 47 zvazrU zvazurayoH pAdau toSayantI guNAnvitA mAtA pitRparA nityaM yA nArI sA tapodhanA 48 brAhmaNAn durbalAnAthAn dInAndha kRpaNAMs tathA bibharty annena yA nArI sA pativratabhAginI 49 vrataM carati yA nityaM duzcaraM labhu sattvayA paticittA patihitA sA pativratabhAginI 50 puNyam etat tapaz caiva svargaz caiSa sanAtanaH yA nArI bhartRparamA bhaved bhartRvratA zivA 51 patir hi devo nArINAM patir bandhuH patir gatiH patyA samA gatir nAsti daivataM vA yathA patiH 52 patiprasAdaH svargo vA tulyo nAryA na vA bhavet ahaM svargaM na hIccheyaM tvayy aprIte mahezvare 53 yady akAryam adharmaM vA yadi vA prANanAzanam patir brUyAd daridro vA vyAdhito vA kathaM cana 54 Apanno ripusaMstho vA brahmazApArdito 'pi vA Apad dharmAn anuprekSya tat kAryam avizaGkayA 55 eSa deva mayA proktaH strI dharmo vacanAt tava yA tv evaM bhAvinI nArI sA bhaved dharmabhAginI 56 [bh] ity uktaH sa tu devezaH pratipUjya gireH sutAm lokAn visarjayAm Asa sarvair anucaraiH saha 57 tato yayur bhUtagaNAH saritaz ca yathAgatam gandharvApsarasaz caiva praNamya zirasA bhavam | | 1 [v] zrutvA dharmAn azeSeNa pAvanAni ca sarvazaH yudhiSThiraH zAMtanavaM punar evAbhyabhASata 2 kim ekaM daivataM loke kiM vApy ekaM parAyaNam stuvantaH kaM kam arcantaH prApnuyur mAnavAH zubham 3 ko dharmaH sarvadharmANAM bhavataH paramo mataH kiM japan mucyate jantu janma saMsArabandhanAt 4 [bh] jagat prabhuM devadevam anantaM puruSottamam stuvan nAma sahasreNa puruSaH satatotthitaH 5 tam eva cArcayan nityaM bhaktyA puruSam avyayam dhyAyan stuvan namasyaMz ca yajamAnas tam eva ca 6 anAdi nidhanaM viSNuM sarvalokamahezvaram lokAdhyakSaM stuvan nityaM sarvaduHkhAtigo bhavet 7 brahmaNyaM sarvadharmajJaM lokAnAM kIrtivardhanam lokanAthaM mahad bhUtaM sarvabhUtabhavodbhavam 8 eSa me sarvadharmANAM dharmo 'dhikatamo mataH yad bhaktyA puNDarIkAkSaM stavair arcen naraH sadA 9 paramaM yo mahat tejaH paramaM yo mahat tapaH paramaM yo mahad brahma paramaM yaH parAyaNam 10 pavitrANAM pavitraM yo maGgalAnAM ca maGgalam daivataM devatAnAM ca bhUtAnAM yo 'vyayaH pitA 11 yataH sarvANi bhUtAni bhavanty Adi yugAgame yasmiMz ca pralayaM yAnti punar eva yugakSaye 12 tasya lokapradhAnasya jagan nAthasya bhUpate viSNor nAma sahasraM me zRNu pApabhayApaham 13 yAni nAmAni gauNAni vikhyAtAni mahAtmanaH RSibhiH parigItAni tAni vakSyAmi bhUtaye 14 vizvaM viSNur vaSaTkAro bhUtabhavya bhavat prabhuH bhUtakRd bhUtabhRd bhAvo bhUtAtmA bhUtabhAvanaH 15 pUtAtmA paramAtmA ca muktAnAM paramA gatiH avyayaH puruSaH sAkSI kSetrajJo 'kSara eva ca 16 yogo yogavidAM netA pradhAnapuruSezvaraH nArasiMha vapuH zrImAn kezavaH puruSottamaH 17 sarvaH zarvaH zivaH sthANur bhUtAdir nidhir avyayaH saMbhavo bhAvano bhartA prabhavaH prabhur IzvaraH 18 svayambhUH saMbhur AdityaH puSkarAkSo mahAsvanaH anAdi nidhano dhAtA vidhAtA dhAtur uttamaH 19 aprameyo hRSIkezaH padmanAbho 'maraprabhuH vizvakarmA manus tvaSTA sthaviSThaH sthaviro dhruvaH 20 agrAhyaH zAzvataH kRSNo lohitAkSaH pratardanaH prabhUtas trikakub dhAma pavitraM maGgalaM param 21 IzAnaH prANadaH prANo jyeSThaH zreSThaH prajApatiH hiraNyagarbho bhUgarbho mAdhavo madhusUdanaH 22 Izvaro vikramI dhanvI medhAvI vikramaH kramaH anuttamo durAdharSaH kRtajJaH kRtir AtmavAn 23 surezaH zaraNaM zarma vizvaretAH prajA bhavaH ahaH saMvatsaro vyAlaH pratyayaH sarvadarzanaH 24 ajaH sarvezvaraH siddhaH siddhiH sarvAdir acyutaH vRSA kapir ameyAtmA sarvayogaviniHsRtaH 25 varur vasu manAH satyaH samAtmA saMmitaH samaH amoghaH puNDarIkAkSo vRSakarmA vRSAkRtiH 26 rudro bahu zirA babhrur vizvayoniH zuci zravAH amRtaH zAzvataH sthANur varAroho mahAtapAH 27 sarvagaH sarvavid bhAnur viSvakseno janArdanaH vedo vedavid avyaGgo vedAGgo vedavit kaviH 28 lokAdhyakSaH surAdhyakSo dharmAdhyakSaH kRtAkRtaH caturAtmA caturvyUhaz caturdaMSTraz caturbhujaH 29 bhrAjiSNur bhojanaM bhoktA sahiSNur jagad AdijaH anagho vijayo jetA vizvayoniH punar vasuH 30 upendro vAmanaH praMzur amoghaH zucir UrjitaH atIndraH saMgrahaH sargo dhRtAtmA niyamo yamaH 31 vedyo vaidyaH sadA yogI vIrahA mAdhavo madhuH atIndriyo mahAmAyo mahotsAho mahAbalaH 32 mahAbuddhir mahAvIryo mahAzaktir mahAdyutiH anirdezya vapu zrImAn ameyAtmA mahAdridhRk 33 maheSvAso mahI bhartA zrInivAsaH satAM gatiH aniruddhaH surAnando govindo govidAM patiH 34 marIcir damano haMsaH suparNo bhujagottamaH hiraNyanAbhaH sutapAH padmanAbha prajApatiH 35 amRtyuH sarvadRk siMhaH saMdhAtA saMdhimAn sthiraH ajo durmarSaNaH zAstA vizrutAtmA surArihA 36 gurur gurutamo dhAma satyaH satyaparAkramaH nimiSo 'nimiSaH sragvI vAcaspatir udAradhIH 37 agraNIr grAmaNIH zrImAn nyAyo netA samIraNaH sahasramUrdha vizvAtmA sahasrAkSaH sahasrapAt 38 Avartano nivRttAtmA saMvRtaH saMpramardanaH ahaH saMvartako vahnir anilo dharaNIdharaH 39 suprasAdaH prasannAtmA vizvadhRg vizvabhug vibhuH satkartA satkRtaH sAdhur jahnur nArAyaNo naraH 40 asaMkhyeyo 'prameyAtmA viziSTaH ziSTakRc chuciH siddhArthaH siddhasaMkalpaH siddhidaH siddhisAdhanaH 41 vRSAhI vRSabho viSNur vRSaparvA vRSodaraH vardhano vardhamAnaz ca viviktaH zrutisAgaraH 42 subhujo durdharo vAgmI mahendro vasudo vasuH naikarUpo bRhad rUpaH zipiviSTaH prakAzanaH 43 ojas tejo dyutidharaH prakAzAtmA pratApanaH RddhaH spaSTAkSaro mantraz candrAMzur bhAskaradyutiH 44 amRtAzmUdbhavo bhAnuH zazabinduH surezvaraH auSadhaM jagataH setuH satyadharmaparAkramaH 45 bhUtabhavya bhavan nAthaH pavanaH pAvano 'nilaH kAmahA kAmakRt kAntaH kAmaH kAmapradaH prabhuH 46 yugAdi kRd yugAvarto naikamAyo mahAzanaH adRzyo vyaktarUpaz ca sahasrajid anantajit 47 iSTo viziSTaH ziSTeSTaH zikhaNDI nahuSo vRSaH krodhahA krodhakRt kartA vizvabAhur mahIdharaH 48 acyutaH prathitaH prANaH prANado vAsavAnujaH apAM nidhir adhiSThAnam apramattaH pratiSThitaH 49 skandaH skanda dharo dhuryo varado vAyuvAhanaH vAsudevo bRhad bhAnur AdidevaH puraMdaraH 50 azokas tAraNas tAraH zUraH zaurir janezvaraH anukUlaH zatAvartaH padmI padmanibhekSaNaH 51 padmanAbho 'ravindAkSaH padmagarbhaH zarIrabhRt maharddhir Rddho vRddhAtmA mahAkSo garuDadhvajaH 52 atulaH zarabho bhImaH samayajJo havir hariH sarvalakSaNalakSaNyo lakSmIvAn samitiMjayaH 53 vikSaro rohito mArgo hetur dAmodaraH sahaH mahIdharo mahAbhAgo vegavAn amitAzanaH 54 udbhavaH kSobhaNo devaH zrIgarbhaH paramezvaraH karaNaM kAraNaM kartA vikartA gahane guhaH 55 vyavasAyo vyavasthAnaH saMsthAnaH sthAnado dhruvaH pararddhiH paramaH spaSTas tuSTaH puSTaH zubhekSaNaH 56 rAmo virAmo virato mArgo neyo nayo 'nayaH vIraH zaktimatAM zreSTho dharmo dharmavid uttamaH 57 vaikuNThaH puruSaH prANaH prANadaH praNavaH pRthuH hiraNyagarbhaH zatrughno vyApto vAyur adhokSajaH 58 RtuH sudarzanaH kAlaH parameSThI parigrahaH ugraH saMvatsaro dakSo vizrAmo vizvadakSiNaH 59 vistAraH sthAvaraH sthANuH pramANaM bIjam avyayam artho 'nartho mahAkozo mahAbhogo mahAdhanaH 60 anirviNNaH sthaviSTho bhUr dharmayUpo mahAmakhaH nakSatranemir nakSatrI kSamaH kSAmaH samIhanaH 61 yajJa ijyo mahejyaz ca kratuH satraM satAM gatiH sarvadarzI vimuktAtmA sarvajJo jJAnam uttamam 62 suvrataH sumukhaH sUkSmaH sughoSaH sukhadaH suhRt manoharo jitakrodho vIrabAhur vidAraNaH 63 svApanaH svavazo vyApI naikAtmA naikakarmakRt vatsaro vatsalo vatsI ratnagarbho dhanezvaraH 64 dharmagub dharmakRd dharmI sad asat kSaram akSaram avijJAtA sahasrAMzur vidhAtA kRtalakSaNaH 65 gabhastinemiH sattvasthaH siMho bhUtamahezvaraH Adidevo mahAdevo devezo devabhRd guruH 66 uttaro gopatir goptA jJAnagamyaH purAtanaH zarIrabhUtabhRd bhoktA kapIndro bhUridakSiNaH 67 somapo 'mRtapaH somaH purujit puru sattamaH vinayo jayaH satyasaMdho dAzArhaH sAtvatAM patiH 68 jIvo vinayitA sAkSI mukundo 'mitavikramaH ambhonidhir anantAtmA mahodadhi zayo 'ntakaH 69 ajo mahArhaH svAbhAvyo jitAmitraH pramodanaH Anando nandano nandaH satyadharmA trivikramaH 70 maharSiH kapilAcAryaH kRtajJo medinI patiH tripadas tridazAdhyakSo mahAzRGgaH kRtAntakRt 71 mahAvarAho govindaH suSeNaH kanakAGgadI guhyo gabhIro gahano guptaz cakragadAdharaH 72 vedhAH svAGgo 'jitaH kRSNo dRDhaH saMkarSaNo 'cyutaH varuNo vAruNo vRkSaH puSkarAkSo mahAmanAH 73 bhagavAn bhagahA nandI vanamAlI halAyudhaH Adityo jyotir AdityaH sahiSNur gatisattamaH 74 sudhanvA khaNDa parazur dAruNo draviNa pradaH divaH spRk sarvadRg vyAso vAcaspatir ayonijaH 75 trisAmA sAmagaH sAma nirvANaM bheSajaM bhiSak saMnyAsakRc chamaH zAnto niSThA zAntiH parAyaNam 76 zubhAGgaH zAntidaH sraSTA kumudaH kuvale zayaH gohito gopatir goptA vRSabhAkSo vRSapriyaH 77 anivartI nivRttAtmA saMkSeptA kSemakRc chivaH zrIvatsa vakSAH zrIvAsaH zrIpatiH zrImatAM varaH 78 zrIdaH zrIzaH zrInivAsaH zrInidhiH zrIvibhAvanaH zrIdharaH zrIkaraH zreyaH zrImAm*l lokatrayAzrayaH 79 svakSaH svaGgaH zatAnando nandir jyotir gaNezvaraH vijitAtmA vidheyAtmA satkIrtiz chinnasaMzayaH 80 udIrNaH sarvataz cakSur anIzaH zAzvataH sthiraH bhUzayo bhUSaNo bhUtir vizokaH zokanAzanaH 81 arciSmAn arcitaH kumbho vizuddhAtmA vizodhanaH aniruddho 'pratirathaH pradyumno 'mitavikramaH 82 kAlanemi nihA vIraH zUraH zaurir janezvaraH trilokAtmA trilokezaH kezavaH kezihA hariH 83 kAmadevaH kAmapAlaH kAmI kAntaH kRtAgamaH anirdezya vapur viSNur vIro 'nanto dhanaMjayaH 84 brahmaNyo brahmakRd brahmA brahma brahma vivardhanaH brahmavid brAhmaNo brAhmI brahmajJo brAhmaNa priyaH 85 mahAkramo mahAkarmA mahAtejA mahoragaH mahAkratur mahAyajJvA mahAyajJo mahAhaviH 86 stavyaH stavapriyaH stotraM stutiH stotA raNapriyaH pUrNaH pUrayitA puNyaH puNyakIrtir anAmayaH 87 manojavas tIrthakaro vasu retA vasu pradaH vasu prado vAsudevo vasur vasu manA haviH 88 sadgatiH satkRtiH sattA sadbhUtiH sat parAyaNaH zUraseno yaduzreSThaH sannivAsaH suyAmunaH 89 bhUtAvAso vAsudevo sarvAsu nilayo 'nalaH darpahA darpado dRpto durdharo 'thAparAjitaH 90 vizvamUrtir mahAmUrtir dIptamUrtir amUrtimAn anekamUrtir avyaktaH zatamUrtiH zatAnanaH 91 eko naikaH savaH kaH kiM yat tat padam anuttamam lokabandhur lokanAtho mAdhavo bhakta vatsalaH 92 suvarNavarNo hemAGgo varAGgaz candanAGgadI vIrahA viSamaH zUNyo ghRtAzIr acalaz calaH 93 amAnI mAnado mAnyo lokasvAmI trilokadhRk sumedhA medhajo dhanyaH satyamedhA dharAdharaH 94 tejo vRSo dyutidharaH sarvazastrabhRtAM varaH pragraho nigraho 'vyagro naikazRGgo gadAgrajaH 95 caturmUrtiz caturbAhuz caturvyUhaz caturgatiH caturAtmA caturbhAvaz caturvedavid ekapAt 96 samAvarto nivRttAtmA durjayo duratikramaH durlabho durgamo durgo durAvAso durArihA 97 zubhAGgo lokasAraGgaH sutantus tantuvardhanaH indrakarmA mahAkarmA kRtakarmA kRtAgamaH 98 udbhavaH sundaraH sundo ratnanAbhaH sulocanaH arko vAjasanaH zRGgI jayantaH sarvavij jayI 99 suvarNabindur akSobhyaH sarvavAg IzvarezvaraH mahAhrado mahAgarto mahAbhUto mahAnidhiH 100 kumudaH kuMdaraH kundaH parjanyaH pavano 'nilaH amRtAMzo 'mRtavapuH sarvajJaH sarvato mukhaH 101 sulabhaH suvrataH siddhaH zatrujIc chatrutApanaH nyagrodhodumbaro 'zvatthaz cANUrAndhra niSUdanaH 102 sahasrArciH sapta jihvaH saptaidhAH sapta vAhanaH amUrtir anagho 'cintyo bhayakRd bhayanAzanaH 103 aNur bRhat kRzaH sthUlo guNabhRn nirguNo mahAn adhRtaH svadhRtaH svAsyaH prAgvaMzo vaMzavardhanaH 104 bhArabhRt kathito yogI yogIzaH sarvakAmadaH AzramaH zramaNaH kSAmaH suparNo vAyuvAhanaH 105 dhanurdharo dhanurvedo daNDo damayitA damaH aparAjitaH sarvasaho niyantA niyamo yamaH 106 sattvavAn sAttvikaH satyaH satyadharmaparAyaNaH abhiprAyaH priyArho 'rhaH priyakRt prItivardhanaH 107 vihAyasa gatir jyotiH surucir hutabhug vibhuH ravir virocanaH sUryaH savitA ravilocanaH 108 ananto hutabhug bhoktA sukhado naikado 'grajaH anirviNNaH sadAmarSI lokAdhiSThAnam adbhutam 109 sanAt sanAtana tamaH kapilaH kapir avyayaH svastidaH svastikRt svasti svastibhuk svasti dakSiNaH 110 araudraH kuNDalI cakrI vikramy UrjitazAsanaH zabdAtigaH zabdasahaH ziziraH zarvarI karaH 111 akrUraH pezalo dakSo dakSiNaH kSamiNAM varaH vidvattamo vItabhayaH puNyazravaNa kIrtanaH 112 uttAraNo duSkRtihA puNyo duHsvapnanAzanaH vIrahA rakSaNaH santo jIvanaH paryavasthitaH 113 anantarUpo 'nanta zrIr jitamanyur bhayApahaH caturasro gabhIrAtmA vidizo vyAdizo dizaH 114 anAdir bhUr bhuvo lakSmIH suvIro rucirAGgadaH janano janajanmAdir bhImo bhImaparAkramaH 115 AdhAra nilayo dhAtA puSpahAsaH prajAgaraH UrdhvagaH satpathAcAraH prANadaH praNavaH paNaH 116 pramANaM prANanilayaH prANakRt prANajIvanaH tattvaM tattvavid ekAtmA janmamRtyujarAtigaH 117 bhUr bhuvaH svastarus tAraH savitA prapitAmahaH yajJo yajJapatir yajvA yajJAGgo yajJavAhanaH 118 yajJabhRd yajJakRd yajJI yajJabhug yajJasAdhanaH yajJAnta kRd yajJaguhyam annam annAda eva ca 119 AtmayoniH svayaM jAto vaikhAnaH sAma gAyanaH devakInandanaH sraSTA kSitIzaH pApanAzanaH 120 zaGkhabhRn nandakI cakrI zArGgadhanvA gadAdharaH rathAGgapANir akSobhyaH sarvapraharaNAyudhaH 121 itIdaM kIrtanIyasya kezavasya mahAtmanaH nAmnAM sahasraM divyAnAm azeSeNa prakIrtitam 122 ya idaM zRNuyAn nityaM yaz cApi parikIrtayet nAzubhaM prApnuyAt kiM cit so 'mutreha ca mAnavaH 123 vedAntago brAhmaNaH syAt kSatriyo vijayI bhavet vaizyo dhanasamRddhaH syAc chUdraH sukham avApnuyAt 124 dharmArthI prApnuyAd dharmam arthArthI cArtham ApnuyAt kAmAn avApnuyAt kAmI prajArthI cApnuyAt prajAH 125 bhaktimAn yaH sadotthAya zucis tadgatamAnasaH sahasraM vAsudevasya nAmnAm etat prakIrtayet 126 yazaH prApnoti vipulaM jJAtiprAdhAnyam eva ca acalAM zriyam Apnoti zreyaz cApnoty anuttamam 127 na bhayaM kva cid Apnoti vIryaM tejaz ca vindati bhavaty arogo dyutimAn balarUpaguNAnvitaH 128 rogArto mucyate rogAd baddhomucyeta bandhanAt bhayan mucyeta bhItaz ca mucyetApanna ApadaH 129 durgANy atitaraty Azu puruSaH puruSottamam stuvan nAma sahasreNa nityaM bhaktisamanvitaH 130 vAsudevAzrayo martyo vAsudeva parAyaNaH sarvapApavizuddhAtmA yAti brahma sanAtanam 131 na vAsudeva bhaktAnAm azubhaM vidyate kva cit janmamRtyujarAvyAdhibhayaM vApy upajAyate 132 imaM stavam adhIyAnaH zraddhA bhaktisamanvitaH yujyetAtma sukhakSAnti zrIdhRtismRtikIrtibhiH 133 na krodho na ca mAtsaryaM na lobho nAzubhA matiH bhavanti kRtapuNyAnAM bhaktAnAM puruSottame 134 dyauH sa candrArkanakSatrA khaM dizo bhUr mahodadhiH vAsudevasya vIryeNa vidhRtAni mahAtmanaH 135 sa surAsuragandharvaM sa yakSoraga rAkSasam jagad vaze vartatedaM kRSNasya sa carAcaram 136 indriyANi mano buddhiH sattvaM tejobalaM dhRtiH vAsudevAtmakAny AhuH kSetraM kSetrajJa eva ca 137 sarvAgamAnAm AcAraH prathamaM parikalpyate AcAra prabhavo dharmo dharmasya prabhur acyutaH 138 RSayaH pitaro devamahAbhUtAni dhAtavaH jaGgamAjaGgamaM cedaM jagan nArAyaNodbhavam 139 yogo jJAnaM tathA saMkhyaM vidyAH zilpAni karma ca vedAH zAstrANi vijJAnam etat sarvaM janArdanAt 140 eko viSNur mahad bhUtaM pRthag bhUtAny anekazaH trIm*l lokAn vyApya bhUtAtmA bhuGkte vizvabhug avyayaH 141 imaM stavaM bhagavato viSNor vyAsena kIrtitam paThed ya icchet puruSaH zreyaH prAptuM sukhAni ca 142 vizvezvaram ajaM devaM jagataH prabhavApyayam bhajanti ye puSkarAkSaM na te yAnti parAbhavam | | 1 [y] ke pUjyAH ke namaH kAryAH kathaM varteta keSu ca kimAcAraH kIdRzeSu pitAmaha na riSyate 2 [bh] brAhmaNAnAM paribhavaH sAdayed api devatAH brAhmaNAnAM namaskartA yudhiSThira na riSyate 3 te pUjyAs te namaH kAryA vartethAs teSu putravat te hi lokAn imAn sarvAn dhArayanti manISiNaH 4 brAhmaNAH sarvalokAnAM mahAnto dharmasetavaH dhanatyAgAbhirAmAz ca vAk saMyamaratAz ca ye 5 ramaNIyAz ca bhUtAnAM nidhAnaM ca dhRtavratAH praNetAraz ca lokAnAM zAstrANAM ca yazasvinaH 6 tapo yeSAM dhanaM nityaM vAk caiva vipulaM balam prabhavaz cApi dharmANAM dharmajJAH sUkSmadarzinaH 7 dharmakAmAH sthitA dharme sukRtair dharmasetavaH yAn upAzritya jIvanti prajAH sarvAz caturvidhAH 8 panthAnaH sarvanetAro yajJavAhAH sanAtanAH pitRpaitAmahIM gurvIm udvahanti dhuraM sadA 9 dhuri ye nAvasIdanti viSame sad gavA iva pitRdevAtithi mukhA havyakavyAgra bhojinaH 10 bhojanAd eva ye lokAMs trAyante mahato bhayAt dIpAH sarvasya lokasya cakSuz cakSuSmatAm api 11 sarvazilpAdi nidhayo nipuNAH sUkSmadarzinaH gatijJAH sarvabhUtAnAm adhyAtmagaticintakAH 12 AdimadhyAvasAnAnAM jJAtAraz chinnasaMzayAH parAvaravizeSajJA gantAraH paramAM gatim 13 vimuktA dhuta pApmAno nirdvaMdvA niSparigrahAH mAnArhA mAnitA nityaM jJAnavidbhir mahAtmabhiH 14 candane malapaGke ca bhojane 'bhojane samAH samaM yeSAM dukUlaM ca zANa kSaumAjinAni ca 15 tiSTheyur apy abhuJjAnA bahUni divasAny api zoSayeyuz ca gAtrANi svAdhyAyaiH saMyatendriyAH 16 adaivaM daivataM kuryur daivataM cApy adaivatam lokAn anyAn sRjeyuz ca lokapAlAMz ca kopitAH 17 apeyaH sAgaro yeSAm abhizApAn mahAtmanAm yeSAM kopAgnir adyApi daMDake nopazAmyati 18 devAnAm api ye devAH kAraNaM kAraNasya ca pramANasya pramANaM ca kas tAn abhibhaved budhaH 19 yeSAM vRddhaz ca bAlaz ca sarvaH saMmAnam arhati tapo vidyA vizeSat tu mAnayanti parasparam 20 avidvAn brAhmaNo devaH pAtraM vai pAvanaM mahat vidvAn bhUyastaro devaH pUrNasAgara saMnibhaH 21 avidvAMz caiva vidvAMz ca brAhmaNo daivataM mahat praNItaz cApraNItaz ca yathAgnir daivataM mahat 22 zmazAne hy api tejasvI pAvako naiva duSyati havir yajJeSu ca vahan bhUya evAbhizobhate 23 evaM yady apy aniSTeSu vartate sarvakarmasu sarvathA brAhmaNo mAnyo daivataM viddhi tatparam | | 1 [y] kAM tu brAhmaNa pUjAyAM vyuSTiM dRSTvA janAdhipa kaM vA karmodayaM matvA tAn arcasi mahAmate 2 [bh] atrApy udAharantImam itihAsaM purAtanam pavanasya ca saMvAdam arjunasya ca bhArata 3 sahasrabhuja bhRc chrImAn kArtavIryo 'bhavat prabhuH asya lokasya sarvasya mAhiSmatyAM mahAbalaH 4 sa tu ratnAkaravatIM sa dvIpAM sAgarAmbarAm zazAsa sarvAM pRthivIM haihayaH satyavikramaH 5 svavittaM tena dattaM tu dattAtreyAya kAraNe kSatradharmaM puraskRtya vinayaM zrutam eva ca 6 ArAdhayAm Asa ca taM kRtavIryAtmajo munim nyamantrayata saMhRSTaH sa dvijaz ca varais tribhiH 7 sa varaiz chanditas tena nRpo vacanam abravIt sahasrabAhur bhUyAM vai camUmadhye gRhe 'nyathA 8 mama bAhusahasraM tu pazyantAM sainikA raNe vikrameNa mahIM kRtsnAM jayeyaM vipulavrata tAM ca dharmeNa saMprApya pAlayeyam atandritaH 9 caturthaM tu varaM yAce tvAm ahaM dvijasattama taM mamAnugraha kRte dAtum arhasy anindita anuzAsantu mAM santo mithyAvRttaM tadAzrayam 10 ity uktaH sa dvijaH prAha tathAstv iti narAdhipam evaM samabhavaMs tasya varAs te dIptatejasaH 11 tataH sa ratham AsthAya jvalanArkasamadyutiH abravId vIryasaMmohAt ko nv asti sadRzo mayA vIryadhairya yazaH zaucair vikrameNaujasApi vA 12 tad vAkyAnte cAntarikSe vAg uvAcAzarIriNI na tvaM mUDha vijAnISe brAhmaNaM kSatriyAd varam sahito brAhmaNeneha kSatriyo rakSati prajAH 13 [arjuna] kuryAM bhUtAni tuSTo 'haM kruddho nAzaM tathA naye karmaNA manasA vAcA na matto 'sti varo dvijaH 14 pUrvo brahmottaro vAdo dvitIyaH kSatriyottaraH tvayoktau yau tu tau hetU vizeSas tv atra dRzyate 15 brAhmaNAH saMzritAH kSatraM na kSatraM brAhmaNAzritam zritAn brahmopadhA viprAH khAdanti kSatriyAn bhuvi 16 kSatriyeSv Azrito dharmaH prajAnAM paripAlanam kSatrAd vRttir brAhmaNAnAM taiH kathaM brAhmaNo varaH 17 sarvabhUtapradhAnAMs tAn bhaikSa vRttIn ahaM sadA AtmasaMbhAvitAn viprAn sthApayAmy Atmano vaze 18 kathitaM hy anayA satyaM gAyatryA kanyayA divi vijeSyAmy avazAn sarvAn brAhmaNAMz carma vAsasaH 19 na ca mAM cyAvayed rASTrAt triSu lokeSu kaz cana devo vA mAnuSo vApi tasmAj jyeSTho dvijAd aham 20 adya brahmottaraM lokaM kariSye kSatriyottaram na hi me saMyuge kaz cit soDhum utsahate balam 21 arjunasya vacaH zrutvA vitrastAbhUn nizAcarI athainam antarikSasthas tato vAyur abhASata 22 tyajainaM kaluSaM bhAvaM brAhmaNebhyo namaskuru eteSAM kurvataH pApaM rASTrakSobho hi te bhavet 23 atha vA tvAM mahIpAla zamayiSyanti vai dvijAH nirasiSyanti vA rASTrAd dhatotsAhaM mahAbalAH 24 taM rAjA kas tvam ity Aha tatas taM prAha mArutaH vAyur vai devadUto 'smi hitaM tvAM prabravImy aham 25 [a] aho tvayAdya vipreSu bhaktirAgaH pradarzitaH yAdRzaM pRthivI bhUtaM tAdRzaM brUhi vai dvijam 26 vAyor vA sadRzaM kiM cid brUhi tvaM brAhmaNottamam apAM vai sadRzaM brUhi sUryasya nabhaso 'pi vA | | 1 [vAyu] zRNu mUDha guNAn kAMz cid brAhmaNAnAM mahAtmanAm ye tvayA kIrtitA rAjaMs tebhyo 'tha brAhmaNo varaH 2 tyaktvA mahItvaM bhUmis tu spardhayAGganRpasya ha nAzaM jagAma tAM vipro vyaSTambhayata kazyapaH 3 akSayA brAhmaNA rAjan divi ceha ca nityadA apibat tejasA hy ApaH svayam evAGgirAH purA 4 sa tAH piban kSIram iva nAtRpyata mahAtapAH apUrayan mahaughena mahIM sarvAM ca pArthiva 5 tasminn ahaM ca kruddhe vai jagat tyaktvA tato gataH vyatiSTham agnihotre ca ciram aGgiraso bhayAt 6 abhizaptaz ca bhagavAn gautamena puraMdaraH ahalyAM kAmayAno vai dharmArthaM ca na hiMsitaH 7 tathA samudro nRpate pUrNo mRSTena vAriNA brAhmaNair abhizaptaH sam*l lavaNodaH kRto vibho 8 suvarNavarNo nirdhUmaH saMhatordhva zikhaH kaviH kruddhenAGgirasA zapto guNair etair ivarjitaH 9 marutaz cUrNitAn pazya ye 'hasanta mahodadhim suvarNadhAriNA nityam avazaptA dvijAtinA 10 samo na tvaM dvijAtibhyaH zreSThaM viddhi narAdhipa garbhasthAn brAhmaNAn samyaG namasyati kila prabhuH 11 daNDakAnAM mahad rAjyaM brAhmaNena vinAzitam tAlajaGghaM mahat kSatram aurveNaikena nAzitam 12 tvayA ca vipulaM rAjyaM balaM dharmaH zrutaM tathA dattAtreya prasAdena prAptaM paramadurlabham 13 agniM tvaM yajase nityaM kasmAd arjuna brAhmaNam sa hi sarvasya lokasya havyavAT kiM na vetsi tam 14 atha vA brAhmaNazreSTham anu bhUtAnupAlakam kartAraM jIvalokasya kasmAj jAnan vimuhyase 15 tathA prajApatir brahmA avyaktaH prabhavApyayaH yenedaM nikhilaM vizvaM janitaM sthAvaraM caram 16 aNDa jAtaM tu brahmANaM ke cid icchanty apaNDitAH aNDAd bhinnAd babhuH zailA dizo 'mbhaH pRthivI divam 17 draSTavyaM naitad evaM hi kathaM jyAyastamo hi saH smRtam AkAzam aNDaM tu tasmAj jAtaH pitAmahaH 18 tiSThet katham iti brUhi na kiM cid dhi tadA bhavet ahaM kAra iti proktaH sarvatejo gataH prabhuH 19 nAsty aNDam asti tu brahmA sa rAjam*l lokabhAvanaH ity uktaH sa tadA tUSNIm abhUd vAyus tam abravIt | | 1 [vAyu] imAM bhUmiM brAhmaNebhyo ditsur vai dakSiNAM purA aGgo nAma nRpo rAjaMs tataz cintAM mahI yayau 2 dhAraNIM sarvabhUtAnAm ayaM prApya varo nRpaH katham icchati mAM dAtuM dvijebhyo brahmaNaH sutAm 3 sAhaM tyaktvA gamiSyAmi bhUmitvaM brahmaNaH padam ayaM sarASTro nRpatir mA bhUd iti tato 'gamat 4 tatas tAM kazyapo dRSTvA vrajantIM pRthivIM tadA praviveza mahIM sadyo muktvAtmAnaM samAhitaH 5 ruddhA sA sarvato jajJe tRNauSadhi samanvitA dharmottarA naSTabhayA bhUmir AsIt tato nRpa 6 evaM varSasahasrANi divyAni vipulavrataH triMzataM kazyapo rAjan bhUmir AsId atandritaH 7 athAgamya mahArAja namaskRtya ca kazyapam pRthivI kAzyapI jajJe sutA tasya mahAtmanaH 8 eSa rAjann IdRzo vai brAhmaNaH kazyapo 'bhavat anyaM prabrUhi vApi tvaM kazyapAt kSatriyaM varam 9 tUSNIM babhUva nRpatiH pavanas tv abravIt punaH zRNu rAjann utathyasya jAtasyAGgirase kule 10 bhadrA somasya duhitA rUpeNa paramA matA tasyAs tulyaM patiM soma utathyaM samapazyata 11 sA ca tIvraM tapas tepe mahAbhAgA yazasvinI utathyaM tu mahAbhAgaM tat kRte 'varayat tadA 12 tata AhUya sotathyaM dadAv atra yazasvinIm bhAryArthe sa ca jagrAha vidhivad bhUridakSiNa 13 tAM tv akAmayata zrImAn varuNaH pUrvam eva ha sa cAgamya vanaprasthaM yamunAyAM jahAra tAm 14 jalezvaras tu hRtvA tAm anayat svapuraM prati paramAdbhutasaMkAzaM SaT sahasrazatahradam 15 na hi ramyataraM kiM cit tasmAd anyat purottamam prAsAdair apsarobhiz ca divyaiH kAmaiz ca zobhitam tatra devas tayA sArdhaM reme rAjaJ jalezvaraH 16 athAkhyAtam utathyAya tataH patny avamardanam 17 tac chrutvA nAradAt sarvam utathyo nAradaM tadA provAca gaccha brUhi tvaM varuNaM paruSaM vacaH madvAkyAn muJca me bhAryAM kasmAd vA hRtavAn asi 18 lokapAlo 'si lokAnAM na lokasya vilopakaH somena dattA bhAryA me tvayA cApahRtAdya vai 19 ity ukto vacanAt tasya nAradena jalezvaraH muJca bhAryAm utathyasyety atha taM varuNo 'bravIt mamaiSA supriyA bhAryA nainAm utsraSTum utsahe 20 ity ukto varuNenAtha nAradaH prApya taM munim utathyam abravId vAkyaM nAtihRSTamanA iva 21 gale gRhItvA kSipto 'smi varuNena mahAmune na prayacchati te bhAryAM yat te kAryaM kuruSva tat 22 nAradasya vacaH zrutvA kruddhaH prAjvalad aGgirAH apibat tejasA vAri viSTabhya sumahAtapAH 23 pIyamAne ca sarvasmiMs toye vai salilezvaraH suhRdbhiH kSipyamANo 'pi naivAmuJcata tAM tadA 24 tataH kruddho 'bravId bhUmim utathyo brAhmaNottamaH darzayasva sthalaM bhadre SaT sahasrazatahradam 25 tatas tad iriNaM jAtaM samudraz cApasarpitaH tasmAd dezAn nadIM caiva provAcAsau dvijottamaH 26 adRzyA gaccha bhIru tvaM sarasvati maruM prati apuNya eSa bhavatu dezas tyaktas tvayA zubhe 27 tasmin saMcUrNite deze bhadrAm AdAya vAripaH adadAc charaNaM gatvA bhAryAm AGgirasAya vai 28 pratigRhya tu tAM bhAryAm utathyaH sumanAbhavat mumoca ca jagad duHkhAd varuNaM caiva haihaya 29 tataH sa labdhvA tAM bhAryAM varuNaM prAha dharmavit utathyaH sumahAtejA yat tac chRNu narAdhipa 30 mayaiSA tapasA prAptA krozatas te jalAdhipa ity uktvA tAm upAdAya svam eva bhavanaM yayau 31 eSa rAjann IdRzo vai utathyo brAhmaNarSabhaH bravImy ahaM brUhi vA tvam utathyAt kSatriyaM varam | | 1 [bh] ity uktaH sa tadA tUSNIm abhUd vAyus tato 'bravIt zRNu rAjann agastyasya mAhAtmyaM brAhmaNasya ha 2 asurair nirjitA devA nirutsAhAz ca te kRtAH yajJAz caiSAM hRtAH sarve pitRbhyaz ca svadhA tathA 3 karmejyA mAnavAnAM ca dAnavair haihayarSabha bhraSTaizvaryAs tato devAz ceruH pRthvIm iti zrutiH 4 tataH kadA cit te rAjan dIptam Adityavarcasam dadRzus tejasA yuktam agastyaM vipulavratam 5 abhivAdya ca taM devA dRSTvA ca yazasA vRtam idam Ucur mahAtmAnaM vAkyaM kAle janAdhipa 6 dAnavair yudhi bhagnAH sma tathaizvaryAc ca bhraMzitAH tad asmAn no bhayAt tIvrAt trAhi tvaM munipuMgava 7 ity uktaH sa tadA devair agastyaH kupito 'bhavat prajajvAla ca tejasvI kAlAgnir iva saMkSaye 8 tena dIptAMzu jAlena nirdagdhA dAnavAs tadA antarikSAn mahArAja nyapatanta sahasrazaH 9 dahyamAnAs tu te daityAs tasyAgastyasya tejasA ubhau lokau parityajya yayuH kASThAM sma dakSiNAm 10 balis tu yajate yajJam azvamedhaM mahIM gataH ye 'nye svasthA mahIsthAz ca te na dagdhA mahAsurAH 11 tato lokA punaH prAptAH suraiH zAntaM ca tad rajaH athainam abruvan devA bhUmiSThAn asurAJ jahi 12 ity ukta Aha devAn sa na zaknomi mahIgatAn dagdhuM tapo hi kSIyen me dhakSyAmIti ca pArthiva 13 evaM dagdhA bhagavatA dAnavAH svena tejasA agastyena tadA rAjaMs tapasA bhAvitAtmanA 14 IdRzaz cApy agastyo hi kathitas te mayAnagha bravImy ahaM brUhi vA tvam agastyAt kSatriyaM varam 15 ity uktaH sa tadA tUSNIm abhUd vAyus tato 'bravIt zRNu rAjan vasiSThasya mukhyaM karma yazasvinaH 16 AdityAH satram Asanta saro vai mAnasaM prati vasiSThaM manasA gatvA zrutvA tatrAsya gocaram 17 yajamAnAMs tu tAn dRSTvA vyagrAn dIkSAnukarzitAn hantum icchanti zailAbhAH khalino nAma dAnavAH 18 adUrAt tu tatas teSAM brahmadattavaraM saraH hatA hatA vai te tatra jIvanty Aplutya dAnavAH 19 te pragRhya mahAghorAn paratAn parighAn drumAn vikSobhayantaH salilam utthitAH zatayojanam 20 abhyadravanta devAMs te sahasrANi dazaiva ha tatas tair arditA devAH zaraNaM vAsavaM yayuH 21 sa ca tair vyathitaH zakro vasiSThaM zaraNaM yayau tato 'bhayaM dadau tebhyo vasiSTho bhagavAn RSiH 22 tathA tAn duHkhitAJ jAnann AnRzaMsya paro muniH ayatnenAdahat sarvAn khalinaH svena tejasA 23 kailAsaM prathitAM cApi nadIM gaGgAM mahAtapAH Anayat tat saro divyaM tayA bhinnaM ca tat saraH 24 saro bhinnaM tayA nadyA sarayUH sA tato 'bhavat hatAz ca khalino yatra sa dezaH khalino 'bhavat 25 evaM sendrA vasiSThena rakSitAs tridivaukasaH brahmadattavarAz caiva hatA daityA mahAtmanA 26 etat karma vasiSThasya kathitaM te mayAnagha bravImy ahaM brUhi vA tvaM vasiSThAt kSatriyaM varam | | 1 [bh] ity uktas tv arjunas tUSNIm abhUd vAyus tam abravIt zRNu me haihaya zreSTha karmAtreH sumahAtmanaH 2 ghore tamasy ayudhyanta sahitA devadAnavAH avidhyata zarais tatra svar bhanuH somabhAskarau 3 atha te tamasA grastA nihanyante sma dAnavaiH devA nRpatizArdUla sahaiva balibhis tadA 4 asurair vadhyamAnAs te kSINaprANA divaukasaH apazyanta tapasyantam atriM vipraM mahAvane 5 athainam abruvan devAH zAntakrodhaM jitendriyam asurair iSubhir viddhau candrAdityAv imAv ubhau 6 vayaM vadhyAmahe cApi zatrubhis tamasAvRte nAdhigacchAma zAntiM ca bhayAt trAyasva naH prabho 7 kathaM rakSAmi bhavatas te 'bruvaMz candramA bhava timiraghnaz ca savitA dasyuhA caiva no bhava 8 evam uktas tadAtris tu somavat priyadarzanaH apazyat saumya bhAvaM ca sUryasya pratidarzanam 9 dRSTvA nAtiprabhaM somaM tathA sUryaM ca pArthiva prakAzam akarod atris tapasA svena saMyuge 10 jagad vitimiraM cApi pradIptam akarot tadA vyajayac chatrusaMghAMz ca devAnAM svena tejasA 11 atriNA dahyamAnAMs tAn dRSTvA devA mahAsurAn parAkramais te 'pi tadA vyatyaghnann atrirakSitAH 12 udbhAsitaz ca savitA devAs trAtA hatAsurAH atriNA tv atha somatvaM kRtam uttamatejasA 13 advitIyena muninA japatA carma vAsasA phalabhakSeNa rAjarSe pazya karmAtriNA kRtam 14 tasyApi vistareNoktaM karmAtreH sumahAtmanaH bravImy ahaM brUhi vA tvam atritaH kSatriyaM varam 15 ity uktas tv arjunas tUSNIm abhUd vAyus tam abravIt zRNu rAjan mahat karma cyavanasya mahAtmanaH 16 azvinoH pratisaMzrutya cyavanaH pAkazAsanam provAca sahitaM devaiH somapAv azvinau kuru 17 [indra] asmAbhir varjitAv etau bhavetAM somapau katham devair na saMmitAv etau tasmAn maivaM vadasva naH 18 azvibhyAM saha necchAmaH pAtuM somaM mahAvrata pibanty anye yathAkAmaM nAhaM pAtum ihotsahe 19 [cyavana] na cet kariSyasi vaco mayoktaM balasUdana mayA pramathitaH sadyaH somaM pAsyasi vai makhe 20 tataH karma samArabdhaM hitAya sahasAzvinoH cyavanena tatomantrair abhibhUtAH surAbhavan 21 tat tu karma samArabdhaM dRSTvendraH krodhamUrchitaH udyamya vipulaM zailaM cyavanaM samupAdravat tathA vajreNa bhagavAn amarSAkula locanaH 22 tam ApatantaM dRSTvaiva cyavanas tapasAnvitaH adbhiH siktvAstambhayat taM sa varjaM saha parvatam 23 athendrasya mahAghoraM so 'sRjac chatrum eva ha madaM mantrAhuti mayaM vyAditAsyaM mahAmuniH 24 tasya dantasahasraM tu babhUva zatayojanam dviyojanazatAs tasya daMSTrAH paramadAruNAH hanus tasyAbhavad bhUmAv ekaz cAsyAspRzad divam 25 jihvA mUle sthitAs tasya sarve devAH sa vAsavAH timer Asyam anuprAptA yathAmatsyA mahArNave 26 te saMmantrya tato devA madasyAsya gatAs tadA abruvan sahitAH zakraM praNamAsmai dvijAtaye azvibhyAM saha somaM ca pibAmo vigatajvarAH 27 tataH sa praNataH zakraz cakAra cyavanasya tat cyavanaH kRtavAMs tau cApy azvinau somapIthinau 28 tataH partyAharat karma madaM ca vyabhajan muniH akSeSu mRgayAyAM ca pAne strISu ca vIryavAn 29 etair doSair naro rAjan kSayaM yAti na saMzayaH tasmAd etAn naro nityaM dUrataH parivarjayet 30 etat te cyavanasyApi karma rAjan prakIrtitam bravImy ahaM brUhi vA tvaM cyavanAt kSatriyaM varam | | 1 [bh] tUSNIm AsId arjunas tu pavanas tv abravIt punaH zRNu me brAhmaNeSv eva mukhyaM karma janAdhipa 2 madasyAsyam anuprAptA yadA sendrA divaukasaH tadeyaM cyavaneneha hRtA teSAM vasuMdharA 3 ubhau lokau hRtau matvA te devA duHkhitAbhavan zokArtAz ca mahAtmAnaM brahmANaM zaraNaM yayuH 4 [devAh] madAsya vyatiSiktAnAm asmAkaM lokapUjita cyavanena hRtA bhUmiH kapaiz cApi divaM prabho 5 [br] gacchadhvaM zaraNaM viprAn Azu sendrA divaukasaH prasAdya tAn ubhau lokAv avApsyatha yathA purA 6 te yayuH zaraNaM viprAs ta UcuH kAJ jayAmahe ity uktAs te dvijAn prAhur jayateha kapAn iti bhUgatAn hi vijetAro vayam ity eva pArthiva 7 tataH karma samArabdhaM brAhmaNaiH kapa nAzanam tac chrutvA preSito dUto brAhmaNebhyo dhanI kapaiH 8 sa ca tAn brAhmaNAn Aha dhanI kapa vaco yathA bhavadbhiH sadRzAH sarve kapAH kim iha vartate 9 sarve veda vidaH prAjJAH sarve ca kratuyAjinaH sarve satyavratAz caiva sarve tulyA maharSibhiH 10 zrIz caiva ramate teSu dhArayanti zriyaM ca te vRthA dArAn na gacchanti vRthA mAMsaM na bhuJjate 11 dIptam agniM juhvati ca gurUNAM vacane sthitAH sarve ca niyatAtmAno balAnAM saMvibhAginaH 12 upetya zakaTair yAnti na sevanti rajasvalAm abhuktavatsu nAznanti divA caiva na zerate 13 etaiz cAnyaiz ca bahubhir guNair yuktAn kathaM kapAn vijeSyatha nivartadhvaM nivRttAnAM zubhaM hi vaH 14 [br] kapAn vayaM vijeSyAmo ye devAs te vayaM smRtAH tasmAd vadhyAH kapAsmAkaM dhanin yAhi yathAgatam 15 dhanI gatvA kapAn Aha na vo viprAH priyaM karAH gRhItvAstrANy atho viprAn kapAH sarve samAdravan 16 samudagradhvajAn dRSTvA kapAn sarve dvijAtayaH vyasRjaJ jvalitAn agnIn kapAnAM prANanAzanAn 17 brahma sRSTA havyabhujaH kapAn bhuktvA sanAtanAH nabhasIva yathAbhrANi vyarAjanta narAdhipa prazazaMsur dvijAMz caiva brahmANaM ca yazasvinam 18 teSAM tejas tathA vIryaM devAnAM vavRdhe tataH avApnuvaMz cAmaratvaM triSu lokeSu pUjitam 19 ity uktavacanaM vAyum arjunaH pratyabhASata pratipUjya mahAbAho yat tac chRNu narAdhipa 20 jIvAmy ahaM brAhmaNArthe sarvathA satataM prabho brahmaNe brAhmaNebhyaz ca praNamAmi ca nityazaH 21 dattAtreya prasAdAc ca mayA prAptam idaM yazaH loke ca paramA kIrtir dharmaz ca carito mahAn 22 aho brAhmaNa karmANi yathA mAruta tattvataH tvayA proktAni kArtsnyena zrutAni prayatena ha 23 [vAyu] brAhmaNAn kSatradharmeNa pAlayasvendriyANi ca bhRgubhyas te bhayaM ghoraM tat tu kAlAd bhaviSyati | | 1 [y] brAhmaNAn arcase rAjan satataM saMzitavratAn kaM tu karmodayaM dRSTvA tAn arcasi narAdhipa 2 kAM vA brAhmaNa pUjAyAM vyuSTiM dRSTvA mahAvrata tAn arcasi mahAbAho sarvam etad vadasva me 3 [bh] eSa te kezacaH sarvam AkhyAsyati mahAmatiH vyuSTaM brAhmaNa pUjAyAM dRSTavyuSTir mahAvratAH 4 balaM zrotre vAn manaz cakSuSI ca; jJAnaM tathA na vizuddhaM mamAdya dehanyAso nAticirAn mato me; na cAtitUrNaM savitAdya yAti 5 uktA dharmA ye purANe mahAnto; brAhmaNAnAM kSatriyANAM vizAM ca paurANaM ye daNDdam upAsate ca; zeSaM kRSNAd upazikSasva pArtha 6 ahaM hy ena vedmi tattvena kRSNaM; yo 'yaM hi yac cAsya balaM purANam ameyAtmA kezavaH kauravendra; so 'yaM dharmaM vakSyati saMzayeSu 7 kRSNaH pRthvIm asRjat khaM divaM ca; varAho 'yaM bhImabalaH purANaH asya cAdho 'thAntarikSaM divaM ca; dizaz catasraH pradizaz catasraH sRSTis tathaiveyam anuprasUtA; sa nirmame vizvam idaM purANam 8 asya nAbhyAM puSkaraM saMprasUtaM; yatrotpannaH svayam evAmitaujAH yenAcchinnaM tat tamaH pArtha ghoraM; yat tat tiSThaty arNavaM tarjayAnam 9 kRte yoge dharma AsIt samagras; tretAkAle jJAnam anuprapannaH balaM tv AsId dvApare pArtha kRSNaH; kalAv adharmaH kSitim AjagAma 10 sa pUrvadevo nijaghAna daityAn; sa pUrvadevaz ca babhUva samrAT sa bhUtAnAM bhAvano bhUtabhavyaH; sa vizvasyAsya jagataz cApi goptA 11 yadA dharmo glAyati vai surANAM; tadA kRSNo jAyate mAnuSeSu dharme sthitvA sa tu vai bhAvitAtmA; parAMz ca lokAn aparAMz ca yAti 12 tyAjyAMs tyaktvAthAsurANAM vadhAya; kAryAkArye kAraNaM caiva pArtha kRtaM kariSyat kriyate ca devo; muhuH somaM viddhi ca zakram etam 13 sa vizvakarmA sa ca vizvarUpaH; sa vizvabhRd vizvakRg vizvajic ca sa zUlabhRc choNita bhRt karAlas; taM karma bhir viditaM vai stuvanti 14 taM gandharvApsarasaz ca nityam; upatiSThante vibudhAnAM zatAni taM rAkSasAz ca parisaMvahante; rAyaH poSaH sa vijigISur ekaH 15 tam adhvare zaMsitAraH stuvanti; rathaMtare sAmagAz ca stuvanti taM brAhmaNA brahma mantraiH stuvanti; tasmai havir adhvaryavaH kalpayanti 16 sa paurANIM brahma guhAM praviSTo; mahI satraM bhAratAgre dadarza sa caiva gAm uddadhArAgrya karmA; vikSobhya daityAn uragAn dAnavAMz ca 17 tasya bhakSAn vividhAn vedayanti; tam evAjau vAhanaM vedayanti tasyAntarikSaM pRthivI divaM ca; sarvaM vaze tiSThati zAzvatasya 18 sa kumbharetAH sasRje purANaM; yatrotpannam RSim Ahur vasiSTham sa mAtarizvA vibhur azvavAjI; sa razmimAn savitA cAdi devaH 19 tenAsurA vijitAH sarva eva; tasya vikrAntair vijitAnIha trINi sa devAnAM mAnuSANAM pitRRNAM; tam evAhur yajJavidAM vitAnam 20 sa eva kAlaM vibhajann udeti; tasyottaraM dakSiNaM cAyane dve tasya evordhvaM tiryag adhaz caranti; gabhastayo medinIM tApayantaH 21 taM brAhmaNA veda vido juSanti; tasyAdityo bhAm upayujya bhAti sa mAsi mAsy adhvara kRd vidhatte; tam adhvare veda vidaH paThanti 22 sa ekayuk cakram idaM trinAbhi; saptAzvayuktaM vahate vai tridhAmA mahAtejAH sarvagaH sarvasiMhaH; kRSNo lokAn dhArayate tathaikaH aznann anaznaMz ca tathaiva dhIraH; kRSNaM sadA pArtha kartAram ehi 23 sa ekadA kakSagato mahAtmA; tRpto vibhuH khANDave dhUmaketuH sa rAkSasAn uragAMz cAvajitya; sarvatra gaH sarvam agnau juhoti 24 sa evAzvaH zvetam azvaM prayacchat; sa evAzvAn atha sarvAMz cakAra trivandhuras tasya rathas tricakras; trivRc chirAz caturasraz ca tasya 25 sa vihAyo vyadadhAt paJca nAbhiH; sa nirmame gAM divam antarikSam evaM ramyAn asRjat parvatAMz ca; hRSIkezo 'mitadIptAgnitejAH 26 sa laGghayan vai sarito jighAMsan; sa taM vajraM praharantaM nirAsa sa mahendraH stUyate vai mahAdhvare; viprair eko Rk sahasraiH purANaiH 27 durvAsA vai tena nAnyena zakyo; gRhe rAjan vAsayituM mahaujAH tam evAhur RSim ekaM purANaM; sa vizvakRd vidadhAty AtmabhAvAn 28 vedAMz ca yo vedayate 'dhidevo; vidhIMz ca yaz cAzrayate purANAn kAme vede laukike yat phalaM ca; viSvaksenen sarvam etat pratIhi 29 jyotIMSi zuklAni ca sarvaloke; trayo lokA lokapAtrAs trayaz ca trayo 'gnayo vyAhRtayaz ca tisraH; sarve devA devakIputra eva 30 saMvatsaraH sa RtuH so 'rdhamAsaH; so 'horAtraH sakalA vai sa kASThAH mAtrA muhUrtAz ca lavAH kSaNAz ca; viSvaksene sarvam etat pratIhi 31 candrAdityau grahanakSatratArAH; sarvANi darzAny atha paurNamAsyaH nakSatrayogA Rtavaz ca pArtha; viSvaksenAt sarvam etat prasUtam 32 rudrAdityA vasavo 'thAzvinau ca; sAdhyA vizve marutAM SaD gaNAz ca prajApatir deva mAtAditiz ca; sarve kRSNAd RSayaz caiva sapta 33 vAyur bhUtvA vikSipate ca vizvam; agnir bhUtvA dahate vizvarUpaH Apo bhUtvA majjayate ca sarvaM; brahmA bhUtvA sRjate vizvasaMghAn 34 vedyaM ca yad vedayate ca vedAn; vidhiz ca yaz cAzrayate vidheyAn dharme ca vede va bale ca sarvaM; carAcaraM kezavaM tvaM pratIhi 35 jyotir bhUtaH paramo 'sau purastAt; prakAzayan prabhayA vizvarUpaH apaH sRSTvA hy AtmabhUr AtmayoniH; purAkarot sarvam evAtha vizvam 36 RtUn utpAtAn vividhAny adbhutAni; meghAn vidyut sarvam airAvataM ca sarvaM kRSNAt sthAvaraM jaGgamaM ca; vizvAkhyAtAd viSNum enaM pratIhi 37 vizvAvAsaM nirguNaM vAsudevaM; saMkarSaNaM jIvabhUtaM vadanti tataH pradyumnam aniruddhaM caturtham; AjJApayaty Atmayonir mahAtmA 38 sa paJcadhA paJcajanopapannaM; saMcodayan vizvam idaM sisRkSuH tataz cakArAvani mArutau ca; khaM jyotir Apaz ca tathaiva pArtha 39 sa sthAvaraM jaGgamaM caivam etac; caturvidhaM lokam imaM ca kRtvA tato bhUmiM vyadadhAt paJca bIjAM; dyauH pRthivyAM dhAsyati bhUri vAri tena vizvaM kRtam etad dhi rAjan; sa jIvayaty AtmanaivAtma yoniH 40 tato devAn asurAn mAnuSAMz ca; lokAn RSIMz cAtha pitRRn prajAz ca samAsena vividhAn prANilokAn; sarvAn sadA bhUtapatiH sisRkSuH 41 zubhAzubhaM sthAvaraM jaGgamaM ca; viSvaksenAt sarvam etat pratIhi yad vartate yac ca bhaviSyatIha; sarvam etat kezavaM tvaM pratIhi 42 mRtyuz caiva prANinAm antakAle; sAkSAt kRSNaH zAzvato dharmavAhaH bhUtaM ca yac ceha na vidma kiM cid; viSvaksenAt sarvam etat pratIhi 43 yat prazastaM ca lokeSu puNyaM yac ca zubhAzubham tat sarvaM kezavo 'cintyo viparItam ato bhavet 44 etAdRzaH kezavo 'yaM svayaM bhUr; nArAyaNaH paramaz cAvyayaz ca madhyaM cAsya jagatas tasthuSaz ca; sarveSAM bhUtAnAM prabhavaz cApyayaz ca | | 1 [y] brUhi brAhmaNa pUjAyAM vyuSTiM tvaM madhusUdana vettA tvam asya cArthasya veda tvAM hi pitAmahaH 2 [vA] zRNuSvAvahito rAjan dvijAnAM bharatarSabha yathAtattvena vadato guNAn me kurusattama 3 pradyumnaH paripapraccha brAhmaNaiH parikopitaH kiM phalaM brAhmaNeSv asti pUjAyAM madhusUdana Izvarasya satas tasya iha caiva paratra ca 4 sadA dvijAtIn saMpUjya kiM phalaM tatra mAnada etad brUhi pitaH sarvaM sumahAn saMzayo 'tra me 5 ity uktavacanas tena pradyumnena tadA tv aham pratyabruvaM mahArAja yat tac chRNu samAhitaH 6 vyuSTiM brAhmaNa pUjAyAM raukmiNeya nibodha me ete hi somarAjAna IzvarAH sukhaduHkhayoH 7 asmim*l loke raukmiNeya tathAmuSmiMz ca putraka brAhmaNa pramukhaM saukhyaM na me 'trAsti vicAraNA 8 brAhmaNa pramukhaM vIryam AyuH kIrtir yazobalam lokA lokezvarAz caiva sarve brAhmaNa pUrvakAH 9 tat kathaM nAdriyeyaM vai Izvaro 'smIti putraka mA te manyur mahAbAho bhavatv atra dvijAn prati 10 brAhmaNo hi mahad bhUtam asmim*l loke paratra ca bhasma kuryur jagad idaM kruddhAH pratyakSadarzinaH 11 anyAn api sRjeyuz ca lokAm*l lokezvarAMs tathA kathaM teSu na varteya samyag jJAnAt sutejasaH 12 avasan madgRhe tAta brAhmaNo hari piGgalaH cIravAsA bilvadaNDI dIrghazmazru nakhAdimAn dIrghyebhyaz ca manuSyebhyaH pramANAd adhiko bhuvi 13 sa sma saMcarate lokAn ye divyA ye ca mAnuSAH imA gAthA gAyamAnaz catvareSu sabhAsu ca 14 durvAsasaM vAsayet ko brAhmaNaM satkRtaM gRhe paribhASAM ca me zrutvA ko nu dadyAt pratizrayam yo mAM kaz cid vAsayeta na sa mAM kopayed iha 15 taM sma nAdriyate kaz cit tato 'haM tam avAsayam 16 sa sma bhuGkte sahasrANAM bahUnAm annam ekadA ekadA smAlpakaM bhuGkte na vaiti ca punar gRhAn 17 akasmAc ca prahasati tathAkasmAt praroditi na cAsya vayasA tulyaH pRthivyAm abhavat tadA 18 so 'smad AvasathaM gatvA zayyAz cAstaraNAni ca kanyAz cAlaM kRtA dagdhvA tato vyapagataH svayam 19 atha mAm abravId bhUyaH sa muniH saMzitavrataH kRSNa pAyasam icchAmi bhoktum ity eva sa tvaraH 20 sadaiva tu mayA tasya cittajJena gRhe janaH sarvANy evAnna pAnAni bhakSyAz coccAvacAs tathA bhavantu satkRtAnIti pUrvam eva pracoditaH 21 tato 'haM jvalamAnaM vai pAyasaM pratyavedayam tad bhuktvaiva tu sa kSipraM tato vacanam abravIt kSipram aGgAni limpasva pAyaseneti sa sma ha 22 avimRzyaiva ca tataH kRtavAn asmi tat tathA tenocchiSTena gAtrANi ziraz caivAbhyamRkSayam 23 sa dadarza tadAbhyAze mAtaraM te zubhAnanAm tAm api smayamAnaH sa pAyasenAbhyalepayat 24 muniH pAyasadigdhAGgIM rathe tUrNam ayojayat tam Aruhya rathaM caiva niryayau sa gRhAn mama 25 agnivarNo jvalan dhImAn sa dvijo rathaduryavat pratodenAtudad bAlAM rukmiNIM mama pazyataH 26 na ca me stokam apy AsId duHkham IrSyA kRtaM tadA tataH sa rAjamArgeNa mahatA niryayau bahiH 27 tad dRSTvA mahad AzcaryaM dAzArhA jAtamanyavaH tatrAjalpan mithaH ke cit samAbhASya parasparam 28 brAhmaNA eva jAyeran nAnyo varNaH kathaM cana ko hy enaM ratham AsthAya jIved anyaH punAn iha 29 AzIviSaviSaM tIkSNaM tatas tIkSNataraM viSam brahmAzIviSa dagdhasya nAsti kaz cic cikitsakaH 30 tasmin vrajati durdharSe prAskhalad rukmiNI pathi tAM nAmarSayata zrImAMs tatas tUrNam acodayat 31 tataH paramasaMkruddho rathAt praskandya sa dvijaH padAtir utpathenaiva prAdhAvad dakSiNAmukhaH 32 tam utpathena dhAvantam anvadhAvaM dvijottamam tathaiva pAyasAdigdhaH prasIda bhagavann iti 33 tato vilokya tejasvI brAhmaNo mAm uvAca ha jitaH krodhas tvayA kRSNa prakRtyaiva mahAbhuja 34 na te 'parAdham iha vai dRSTavAn asmi suvrata prIto 'smi tava govinda vRNu kAmAn yathepSitAn prasannasya ca me tAta pazya vyuSTir yathAvidhA 35 yAvad eva manuSyANAm anne bhAvo bhaviSyati yathaivAnne tathA teSAM tvayi bhAvo bhaviSyati 36 yAvac ca puNyA lokeSu tvayi kIrtir bhaviSyati triSu lokeSu tAvac ca vaiziSTyaM pratipatsyase supriyaH sarvalokasya bhaviSyasi janArdana 37 yat te bhinnaM ca dagdhaM ca yac ca kiM cid vinAzitam sarvaM tathaiva draSTAsi viziSTaM vA janArdana 38 yAvad etat praliptaM te gAtreSu madhusUdana ato mRtyubhayaM nAsti yAvad icchA tavAcyuta 39 na tu pAdatale lipte kasmAt te putrakAdya vai naitan me priyam ity eva sa mAM prIto 'bravIt tadA ity ukto 'haM zarIraM svam apazyaM zrIsamAyutam 40 rukmiNIM cAbravIt prItaH sarvastrINAM varaM yazaH kIrtiM cAnuttamAM loke samavApsyasi zobhane 41 na tvAM jarA vA rogo vA vaivarNyaM cApi bhAmini sprakSyanti puNyagandhA ca kRSNam ArAdhayiSyasi 42 SoDazAnAM sahasrANAM vadhUnAM kezavasya ha variSThA saha lokyA ca kezavasya bhaviSyasi 43 tava mAtaram ity uktvA tato mAM punar abravIt prasthitaH sumahAtejA durvAsA vahnivaj jvalan 44 eSaiva te buddhir astu brAhmaNAn prati kezava ity uktvA sa tadA putra tatraivAntaradhIyata 45 tasminn antarhite cAham upAMzu vratam Adizam yat kiM cid brAhmaNo brUyAt sarvaM kuryAm iti prabho 46 etad vratam ahaM kRtvA mAtrA te saha putraka tataH paramahRSTAtmA prAvizaM gRham eva ca 47 praviSTamAtraz ca gRhe sarvaM pazyAmi tan navam yad bhinnaM yac ca vai dagdhaM tena vipreNa putraka 48 tato 'haM vismayaM prAptaH sarvaM dRSTvA navaM dRDham apUjayaM ca manasA raukmiNeya dvijaM tadA 49 ity ahaM raukmiNeyasya pRcchato bharata rSabha mAhAtmyaM dvijamukhyasya sarvam AkhyAtavAMs tadA 50 tathA tvam api kaunteya brAhmaNAn satataM prabho pUjayasva mahAbhAgAn vAgbhir dAnairz ca nityadA 51 evaM vyuSTim ahaM prApto brAhmaNAnAM prasAdajAm yac ca mAm Aha bhISmo 'yaM tat satyaM bharatarSabha| | 1 [y] durvAsasaH prasAdAt te yat tadA madhusUdana avAptam iha vijJAnaM tan me vyAkhyAtum arhasi 2 mahAbhAgyaM ca yat tasya nAmAni ca mahAtmanaH tattvato jJAtum icchAmi sarvaM matimatAM vara 3 [vA] hanta te kathayiSyAmi namaskRtvA kapardine yad avAptaM mahArAja zreyo yac cArjitaM yazaH 4 prayataH prAtar utthAya yad adhIye vizAM pate prAJjaliH zatarudrIyaM tan me nigadataH zRNu 5 prajApatis tat sasRje tapaso 'nte mahAtapAH zaMkaras tv asRjat tAta prajAH sthAvarajaGgamAH 6 nAsti kiM cit paraM bhUtaM mahAdevAd vizAM pate iha triSv api lokeSu bhUtAnAM prabhavo hi saH 7 na caivotsahate sthAtuM kaz cid agre mahAtmanaH na hi bhUtaM samaM tena triSu lokeSu vidyate 8 gandhenApi hi saMgrAme tasya kruddhasya zatravaH visaMjJA hatabhUyiSThA vepanti ca patanti ca 9 ghoraM ca ninadaM tasya parjanyaninadopamam zrutvA vidIryed dhRdayaM devAnAm api saMyuge 10 yAMz ca ghoreNa rUpeNa pazyet kruddhaH pinAka dhRk na surA nAsurA loke na gandharvA na pannagAH kupite sukham edhante tasminn api guhA gatAH 11 prajApatez ca dakSasya yajato vitate kratau vivyAdha kupito yajJaM nirbhayas tu bhavas tadA dhanuSA bANam utsRjya sa ghoSaM vinanAda ca 12 te na zarma kutaH zAntiM viSAdaM lebhire surAH vidrute sahasA yajJe kupite ca mahezvare 13 tena jyAtalaghoSeNa sarve lokAH samAkulAH babhUvur avazAH pArtha viSeduz ca surAsurAH 14 Apaz cukSubhire caiva cakampe ca vasuMdharA vyadravan girayaz cApi dyauH paphAla ca sarvazaH 15 andhena tamasA lokAH prAvRtA na cakAzire pranaSTA jyotiSAM bhAz ca saha sUryeNa bhArata 16 bhRzaM bhItAs tataH zAntiM cakruH svasty ayanAni ca RSayaH sarvabhUtAnAm Atmanaz ca hitaiSiNaH 17 tataH so 'bhyadravad devAn kruddho raudraparAkramaH bhagasya nayane kruddhaH prahAreNa vyazAtayat 18 pUSANaM cAbhidudrAva pareNa vapuSAnvitaH puroDAzaM bhakSayato dazanAn vai vyazAtayat 19 tataH praNemur devAs te vepamAnAH sma zaMkaram punaz ca saMdadhe rudro dIptaM sunizitaM zaram 20 rudrasya vikramaM dRSTvA bhItA devAH saharSibhiH tataH prasAdayAm AsuH zarvaM te vibudhottamAH 21 jepuz ca zatarudrIyaM devAH kRtvAJjaliM tataH saMstUyamAnas tridazaiH prasasAda mahezvaraH 22 rudrasya bhAgaM yajJe ca viziSTaM te tv akalpayan bhayena tridazA rAjaJ zaraNaM ca prapedire 23 tena caivAtikopena sa yajJaH saMdhito 'bhavat yad yac cApi hataM tatra tat tathaiva pradIyate 24 asurANAM purANy AsaMs trINi vIryavatAM divi AyasaM rAjataM caiva sauvarNam aparaM tathA 25 nAzakat tAni maghavA bhettuM sarvAyudhair api atha sarve 'marA rudraM jagmuH zaraNa marditAH 26 tata Ucur mahAtmAno devAH sarve samAgatAH rudra raudrA bhaviSyanti pazavaH sarvakarmasu jahi daityAn saha purair lokAMs trAyasva mAnada 27 sa tathoktas tathety uktvA viSNuM kRtvA zarottamam zalyam agniM tathA kRtvA puGkhaM vaivasvataM yamam vedAn kRtvA dhanuH sarvAJ jyAM ca sAvitrim uttamAm 28 devAn ratharavaM kRtvA viniyujya ca sarvazaH triparvaNA trizalyena tena tAni bibheda saH 29 zareNAditya varNena kAlAgnisamatejasA te 'surAH sa purAs tatra dagdhA rudreNa bhArata 30 taM caivAGka gataM dRSTvA bAlaM paJca zikhaM punaH umA jijJAsamAnA vai ko 'yam ity abravIt tadA 31 asUyataz ca zakrasya vajreNa prahariSyataH savajraM stambhayAm Asa taM bAhuM parighopamam 32 na saMbubudhire cainaM devAs taM bhuvanezvaram sa prajApatayaH sarve tasmin mumuhur Izvare 33 tato dhyAtvAtha bhagavAn brahmA tam amitaujasam ayaM zreSTha iti jJAtvA vavande tam umApatim 34 tataH prasAdayAm Asur umAM rudraM ca te surAH babhUva sa tadA bAhur balahantur yathA purA 35 sa cApi brAhmaNo bhUtvA durvAsA nAma vIryavAn dvAravatyAM mama gRhe ciraM kAlam upAvasat 36 viprakArAn prayuGkte sma subahUn mama vezmani tAn udAratayA cAham akSamaM tasya duHsaham 37 sa devendraz ca vAyuz ca so 'zvinau sa ca vidyutaH sa candramAH sa cezAnaH sa sUryo varuNaz ca saH 38 sa kAlaH so 'ntako mRtyuH sa tamo rAtryahAni ca mAsArdha mAsA RtavaH saMdhye saMvatsaraz ca saH 39 sa dhAtA sa vidhAtA ca vizvakarmA sa sarvavit nakSatrANi dizaz caiva pradizo 'tha grahAs tathA vizvamUrtir ameyAtmA bhagavAn amitadyutiH 40 ekadhA ca dvidhA caiva bahudhA ca sa eva ca zatadhA sahasradhA caiva tathA zatasahasradhA 41 IdRzaH sa mahAdevo bhUyaz ca bhagavAn ataH na hi zakyA guNA vaktum api varSazatair api | | 1 [vA] yudhiSThira mahAbAho mahAbhAgyaM mahAtmanaH rudrAya bahurUpAya bahu nAmne nibodha me 2 vadanty agniM mahAdevaM tathA sthANuM mahezvaram ekAkSaM tryambakaM caiva vizvarUpaM zivaM tathA 3 dve tanU tasya devasya veda jJA brAhmaNA viduH ghorAm anyAM zivAm anyAM te tanU bahudhA punaH 4 ugrA ghorA tanUr yAsya so 'gnir vidyut sa bhAskaraH zivA saumyA ca yA tasya dharmas tv Apo 'tha candramAH 5 Atmano 'rdhaM tu tasyAgnir ucyate bharatarSabha brahmacaryaM caraty eSa zivA yAsya tanus tathA 6 yAsya ghoratamA mUrtir jagat saMharate tayA IzvaratvAn mahattvAc ca mahezvara iti smRtaH 7 yan nirdahati yat tIkSNo yad ugro yat pratApavAn mAMsazoNitamajjAdo yat tato rudra ucyate 8 devAnAM sumahAn yac ca yac cAsya viSayo mahAn yac ca vizvaM mahat pAti mahAdevas tataH smRtaH 9 samedhayati yan nityaM sarvArthAn sarvakarmabhiH zivam icchan manuSyANAM tasmAd eSa zivaH smRtaH 10 dahaty UrdhvaM sthito yac ca prANotpattiH sthitiz ca yat sthiraliGgaz ca yan nityaM tasmAt sthANur iti smRtaH 11 yad asya bahudhA rUpaM bhUtaM bhavyaM bhavat tathA sthAvaraM jaGgamaM caiva bahurUpas tataH smRtaH 12 dhUmraM rUpaM ca yat tasya dhUrjaTIty ata ucyate vizve devAz ca yat tasmin vizvarUpas tataH smRtaH 13 sahasrAkSo 'yutAkSo vA sarvato 'kSimayo 'pi vA cakSuSaH prabhavas tejo nAsty anto 'thAsya cakSuSAm 14 sarvathA yat pazUn pAti taiz ca yad ramate punaH teSAm adhipatir yac ca tasmAt pazupatiH smRtaH 15 nityena brahmacaryeNa liGgam asya yadA sthitam mahayanty asya lokAz ca mahezvara iti smRtaH 16 vigrahaM pUjayed yo vai liGgaM vApi mahAtmanaH liGgaM pUjayitA nityaM mahatIM zriyam aznute 17 RSayaz cApi devAz ca gandharvApsarasas tathA liGgam evArcayanti sma yat tad UrdhvaM samAsthitam 18 pUjyamAne tatas tasmin modate sa mahezvaraH sukhaM dadAti prItAtmA bhaktAnAM bhakta vatsalaH 19 eSa eva zmazAneSu devo vasati nityazaH yajante taM janAs tatra vIra sthAnaniSeviNam 20 viSamasthaH zarIreSu sa mRtyuH prANinAm iha sa ca vAyuH zarIreSu prANo 'pAnaH zarIriNAm 21 tasya ghorANi rUpANi dIptAni ca bahUni ca loke yAny asya pUjyante viprAs tAni vidur budhAH 22 nAmadheyAni vedeSu bahUny asya yathArthataH nirucyante mahattvAc ca vibhutvAt karmabhis tathA 23 vede cAsya vidur viprAH zatarudrIyam uttamam vyAsAd anantaraM yac cApy upasthAnaM mahAtmanaH 24 pradAtA sarvalokAnAM vizvaM cApy ucyate mahat jyeSThabhUtaM vadanty enaM brAhmaNA RSayo 'pare 25 prathamo hy eSa devAnAM mukhAd agnir ajAyata grahair bahuvidhaiH prANAn saMruddhAn utsRjaty api 26 sa mocayati puNyAtmA zaraNyaH zaraNA gatAn Ayur Arogyam aizvaryaM vittaM kAmAMz ca puSkalAn 27 sa dadAti manuSyebhyaH sa evAkSipate punaH zakrAdiSu ca deveSu tasya caizvaryam ucyate 28 sa evAbhyadhiko nityaM trailokyasya zubhAzubhe aizvaryAc caiva kAmAnAm IzvaraH punar ucyate 29 mahezvaraz ca lokAnAM mahatAm Izvaraz ca saH bahubhir vividhai rUpair vizvaM vyAptam idaM jagat tasya devasya yad vaktraM samudre vaDavAmukham | | 1 [v] ity uktavati vAkyaM tu kRSNe devakinandane bhISmaM zAMtanavaM bhUyaH paryapRcchad yudhiSThiraH 2 nirNaye vA mahAbuddhe sarvadharmabhRtAM vara pratyakSam Agamo veti kiM tayoH kAraNaM bhavet 3 [bh] nAsty atra saMzayaH kaz cid iti me vartate matiH zRNu vakSyAmi te prAjJa samyak tvam anupRcchasi 4 saMzayaH sugamo rAjan nirNayas tv atra durgamaH dRSTaM zrutam anantaM hi yatra saMzaya darzanam 5 pratyakSaM kAraNaM dRSTaM hetukAH prAjJamAninaH nAstIty evaM vyavasyanti satyaM saMzayam eva ca tad ayuktaM vyavasyanti bAlAH paNDitamAninaH 6 atha cen manyase caikaM kAraNaM kiM bhaved iti zakyaM dIrgheNa kAlena yuktenAtandritena ca prANayAtrAm anekAM ca kalpayAnena bhArata 7 tatpareNaiva nAnyena zakyaM hy etat tu kAraNam hetUnAm antam AsAdya vipulaM jJAnam uttamam jyotiH sarvasya lokasya vipulaM pratipadyate 8 tattvenAgamanaM rAjan hetvantagamamaM tathA agrAhyam anibaddhaM ca vAcaH saMparivarjanam 9 [y] pratyakSaM lokataH siddhaM lokAz cAgama pUrvakAH ziSTAcAro bahuvidho brUhi tan me pitAmaha 10 [bh] dharmasya hriyamANasya balavadbhir durAtmabhiH saMsthA yatnair api kRtA kAlena paribhidyate 11 adharmA dharmarUpeNa teNaiH kUpA ivAvRtAH tatas tair bhidyate vRttaM zRNu caiva yudhiSThira 12 avRttyA ye ca bhindanti zrutatyAgaparAyaNAH dharmavidveSiNo mandA ity uktAs te na saMzayaH 13 atRpyantas tu sAdhUnAM ya evAgama buddhayaH param ity eva saMtuSTAs tAn upAssva ca pRccha ca 14 kAmArthau pRSThataH kRtvA lobhamohAnusAriNau dharma ity eva saMbuddhAs tAn upAssva ca pRccha ca 15 na teSAM bhidyate vRttaM yajJasvAdhyAyakarmabhiH AcAraH kAraNaM caiva dharmaz caiva trayaM punaH 16 [y] punar eveha me buddhiH saMzaye parimuhyate apAre mArgamANasya paraM tIram apazyataH 17 vedAH pratyakSam AcAraH pramANaM tat trayaM yadi pRthaktvaM labhyate caiSAM dharmaz caikas trayaM katham 18 [bh] dharmasya hriyamANasya balavadbhir durAtmabhiH yady evaM manyase rAjaMs tridhA dharmavicAraNA 19 eka eveti jAnIhi tridhA tasya pradarzanam pRthaktve caiva me buddhis trayANAm api vai tathA 20 ukto mArgas trayANAM ca tat tathaiva samAcara jijJAsA tu na kartavyA dharmasya paritarkaNAt 21 sadaiva bharatazreSTha mA te bhUd atra saMzayaH andho jaDa ivAzaGko yad bravImi tad Acara 22 ahiMsA satyam akrodho dAnam etac catuSTayam ajAtazatro savasva dharma eSa sanAtanaH 23 brAhmaNeSu ca vRttir yA pitRpaitAmahocitA tAm anvehi mahAbAho svargasyaite hi dezikAH 24 pramANam apramANaM vai yaH kuryAd abudho naraH na sa pramANatAm arho vivAda janano hi saH 25 brAhmaNAn eva sevasva satkRtya bahu manya ca eteSv eva tv ime lokAH kRtsnA iti nibodha tAn | | 1 [y] ye ca dharmam asUyanti ye cainaM paryupAsate bravItu bhagavAn etat kva te gacchanti tAdRzAH 2 [bh] rajasA tamasA caiva samavastIrNa cetasaH narakaM pratipadyante dharmavidveSiNo narAH 3 ye tu dharmaM mahArAja satataM paryupAsate satyArjava parAH santas te vai svargabhujo narAH 4 dharma eva ratis teSAm AcAryopAsanAd bhavet devalokaM prapadyante ye dharmaM paryupAsate 5 manuSyA yadi vA devAH zarIram upatApya vai dharmiNaH sukham edhante lobhadveSavivarjitAH 6 prathamaM brahmaNaH putraM dharmam Ahur manISiNaH dharmiNaH paryupAsante phalaM pakvam ivAzayaH 7 [y] asitAM kIdRzaM rUpaM sAdhavaH kiM ca kurvate bravItu me bhavAn etat santo 'santaz ca kIdRzAH 8 [bh] durAcArAz ca durdharSA durmukhAz cApy asAdhavaH sAdhavaH zIlasaMpannAH ziSTAcArasya lakSaNam 9 rAjamArge gavAM madhye goSThamadhye ca dharmiNaH nopasevanti rAjendra sargaM mUtra purISayoH 10 paJcAnAm azanaM dattvA zeSam aznanti sAdhavaH na jalpanti ca bhuJjAnA na nidrAnty Ardra pANayaH 11 citrabhAnum anaDvAhaM devaM goSThaM catuSpatham brAhmaNaM dhArmikaM caityaM te kurvanti pradakSiNam 12 vRddhAnAM bhArataptAnAM strINAM bAlAturasya ca brAhmaNAnAM gavAM rAjJAM panthAnaM dadate ca te 13 atithInAM ca sarveSAM preSyANAM svajanasya ca tathA zaraNa kAmAnAM goptA styAt svAgata pradaH 14 sAyaMprAtar manuSyANAm azanaM devanirmitam nAntarA bhojanaM dRSTam upavAsavidhir hi saH 15 loma kAle yathA vahniH kAlam eva pratIkSate RtukAle tathA nArI Rtam eva pratIkSate na cAnyAM gacchate yas tu brahmacaryaM hi tat smRtam 16 amRtaM brAhmaNA gAva ity etat trayam ekataH tasmAd gobrAhmaNaM nityam arcayeta yathAvidhi 17 yajuSA saMskRtaM mAMsam upabhuJjan na duSyati pRSThamAMsaM vRthA mAMsaM putramAMsaM ca tat samam 18 svadeze paradeze vApy atithiM nopavAsayet karma vai saphalaM kRtvA gurUNAM pratipAdayet 19 gurubhya AsanaM deyam abhivAdyAbhipUjya ca gurUn abhyarcya vardhante AyuSA yazasA zriyA 20 vRddhAn nAtivadej jAtu na ca saMpreSayed api nAsInaH syAt sthiteSv evam Ayur asya na riSyate 21 na nagnAm IkSate nArIM na vidvAn puruSAn api maithunaM satataM guptam AhAraM ca samAcaret 22 tIrthAnAM guraras tIrthaM zucInAM hRdayaM zuci darzanAnAM paraM jJAnaM saMtoSaH paramaM sukham 23 sAyaMprAtaz ca vRddhAnAM zRNuyAt puSkalA giraH zrutam Apnoti hi naraH satataM vRddhasevayA 24 svAdhyAye bhojane caiva dakSiNaM pANim uddharet yacched vAn manasI nityam indriyANAM ca vibhramam 25 saMskRtaM pAyasaM nityaM yavAgUM kRsaraM haviH aSTakAH pitRdaivatyA vRddhAnAm abhipUjanam 26 zmazrukarmaNi maGgalyaM kSutAnAm abhinandanam vyAdhitAnAM ca sarveSAm AyuSaH pratinandanam 27 na jAtu tvam iti brUyAd Apanno 'pi mahattaram tvaM kAro vA vadho veti vidvatsu na viziSyate avarANAM samAnAnAM ziSyANAM ca samAcaret 28 pApam AcakSate nityaM hRdayaM pApakarmiNAm jJAnapUrvaM vinazyanti gUhamAnA mahAjane 29 jJAnapUrvaM kRtaM karmac chAdayante hy asAdhavaH na mAM manuSyAH pazyanti na mAM pazyanti devatAH pApenAbhihataH pApaH pApam evAbhijAyate 30 yathA vArdhuSiko vRddhiM dehabhede pratIkSate dharmeNApihitaM pApaM dharmam evAbhivardhayet 31 yathA lavaNam ambhobhir AplutaM pravilIyate prAyazcitta hataM pApaM tathA sadyaH praNazyati 32 tasmAt pApaM na gUheta gUhamAnaM vivardhate kRtvA tu sAdhuSv AkhyeyaM te tat prazamayanty uta 33 AzayA saMcitaM dravyaM yat kAle nopabhujyate anye caitat prapadyante viyoge tasya dehinaH 34 mAnasaM sarvabhUtAnAM dharmam Ahur manISiNaH tasmAt sarvANi bhUtAni dharmam eva samAsate 35 eka eva cared dharmaM na dharmadhvajiko bhavet dharmavANijakA hy ete ye dharmam upabhuJjate 36 arced devAn adambhena sevetAmAyayA gurUn nidhiM nidadhyAt pAratryaM yAtrArthaM dAnazabditam | | 1 [y] nAbhAga dheyaH prApnoti dhanaM subalavAn api bhAgadheyAnvitas tv arthAn kRzo bAlaz ca vindati 2 nAlAbha kAle labhate prayatne 'pi kRte sati lAbhakAle 'prayatnena labhate vipulaM dhanam kRtayatnAphalAz caiva dRzyante zatazo narAH 3 yadi yatno bhaven martyaH sa sarvaM phalam ApnuyAt nAlabhyaM copalabhyeta nRNAM bharatasattama 4 yadA prayatnaM kRtavAn dRzyate hy aphalo naraH mArgan nayazatair arthAn amArgaMz cAparaH sukhI 5 akAryam asakRt kRtvA dRzyante hy adhanA narAH dhanayuktAs tv adharmasthA dRzyante cApare janAH 6 adhItya nItiM yasmAc ca nItiyukto na dRzyate anabhijJaz ca sAcivyaM gamitaH kena hetunA vidyA yukto hy avidyaz ca dhanavAn durgatas tathA 7 yadi vidyAm upAzritya naraH sukham avApnuyAt na vidvAn vidyayA hInaM vRttyartham upasaMzrayet 8 yathA pipAsAM jayati puruSaH prApya vai jalam dRSTArtho vidyayApy evam avidyAM prajahen naraH 9 nAprAptakAlo mriyate viddhaH zarazatair api tRNAgreNApi saMspRSTaH prAptakAlo na jIvati 10 [bh] IhamAnaH samArambhAn yadi nAsAdayed dhanam ugraM tapaH samArohen na hy anuptaM prarohati 11 dAnena bhogI bhavati medhAvI vRddhasevayA ahiMsayA ca dIrghAyur iti prAhur manISiNaH 12 tasmAd dadyAn na yAceta pUjayed dhArmikAn api svAbhASI priya kRc chuddhaH sarvasattvAvihiMsakaH 13 yadA pramANa prabhavaH svabhAvaz ca sukhAsukhe maza kITa pipIlAnAM sthiro bhava yudhiSThira | | 1 kAryate yac ca kriyate sac cAsac ca kRtaM tataH tatrAzvasIta satkRtvA asatkRtvA na vizvaset 2 kAla evAtra kAlena nigrahAnugrahau dadat buddhim Avizya bhUtAnAM dharmArtheSu pravartate 3 yadA tv asya bhaved buddhir dharmyA cArthapradarzinI tadAzvasIta dharmAtmA dRDhabuddhir na vizvaset 4 etAvan mAtram etad dhi bhUtAnAM prAjJalakSaNam kAlayukto 'py ubhaya vic cheSam arthaM samAcaret 5 yathA hy upasthitaizvaryAH pUjayante narA narAn evam evAtmanAtmAnaM pUjayantIha dhArmikAH 6 na hy adharmatayA dharmaM dadyAt kAlaH kathaM cana tasmAd vizuddham AtmAnaM jAnIyAd dharmacAriNam 7 spraSTum apy asamartho hi jvalantam iva pAvakam adharmaH satato dharmaM kAlena parirakSitam 8 kAryAv etau hi kAlena dharmo hi vijayAvahaH trayANAm api lokAnAm Aloka karaNo bhavet 9 tatra kaz cin nayet prAjJo gRhItvaiva kare naram uhyamAnaH sa dharmeNa dharme bahu bhayac chale | | 1 [y] kiM zreyaH puruSasyeha kiM kurvan sukham edhate vipApmA ca bhavet kena kiM vA kalmaSa nAzanam 2 [bh] ayaM daivatavaMzo vai RSivaMzasamanvitaH dvisaMdhyaM paThitaH putra kalmaSApaharaH paraH 3 devAsuragurur devaH sarvabhUtanamaskRtaH acintyo 'thApy anirdezyaH sarvaprANo hy ayonijaH 4 pitAmaho jagan nAthaH sAvitrI brahmaNaH satI veda bhUr atha kartA ca viSNur nArAyaNaH prabhuH 5 umApatir virUpAkSaH skandaH senApatis tathA vizAkho hutabhug vAyuz candrAdityau prabhAkarau 6 zakraH zacIpatir devo yamo dhUmorNayA saha varuNaH saha gaur yA ca saha RddhyA dhanezvaraH 7 saumyA gauH surabhir devI vizravAz ca mahAn RSiH SaT kAlaH sAgaro gAGgA sravantyo 'tha marudgaNAH 8 vAlakhilyAs tapaHsiddhAH kRSNadvaipAyanas tathA nAradaH parvataz caiva vizvAvasur hahAhuhUH 9 tumbaruz citrasenaz ca devadUtaz ca vizrutaH devakanyA mahAbhAgA divyAz cApsarasAM gaNAH 10 urvazI menakA rambhA mizrakezI alambuSA vizvAcI ca ghRtAcI ca paJca cUDA tilottamA 11 AdityA vasavo rudrAH sAzvinaH pitaro 'pi ca dharmaH satyaM tapo dIkSA vyavasAyaH pitAmahaH 12 zarvaryo divasAz caiva mArIcaH kazyapas tathA zukro bRhaspatir bhaumo budho rAhuH zanaizcaraH 13 nakSatrANy Rtavaz caiva mAsAH saMdhyAH sa vatsarAH vainateyAH samudrAz ca kadrujAH pannagAs tathA 14 zatadrUz ca vipAzA ca candra bhAgA sarasvatI sindhuz ca devikA caiva puSkaraM tIrtham eva ca 15 gaGgA mahAnadI caiva kapilA narmadA tathA kampunA ca vizalyA ca karatoyAmbuvAhinI 16 sarayUr gaNDakI caiva lohityaz ca mahAnadaH tAmrAruNA vetravatI parNAzA gautamI tathA 17 godAvarI ca veNNA ca kRSNa veNA tathAdrijA dRSadvatI ca kAverI vaMkSur mandAkinI tathA 18 prayAgaM ca prabhAsaM ca puNyaM naimiSam eva ca tac ca vizvezvara sthAnaM yatra tad vimalaM saraH 19 puNyatIrthairz ca kalilaM kurukSetraM prakIrtitam sindhUttamaM tapo dAnaM jambU mArgam athApi ca 20 hiraNvatI vitastA ca tathaivekSumatI nadI veda smRtir vaidasinI malavAsAz ca nady api 21 bhUmibhAgAs tathA puNyA gaGgA dvAram athApi ca RSikulyAs tathA medhyA nadI citrapathA tathA 22 kauzikI yamunA sItA tathA carmaNvatI nadI nadI bhIma rathI caiva bAhudA ca mahAnadI mahendra vANI tridivA nIlikA ca sarasvatI 23 nandA cAparanandA ca tathA tIrthaM mahAhradam gayAtha phalgu tIrthaM ca dharmAraNyaM surair vRtam 24 tathA deva nadI puNyA saraz ca brahmanirmitam puNyaM trilokavikhyAtaM sarvapApaharaM zivam 25 himavAn parvataz caiva divyauSadhisamanvitaH vindhyo dhAtuvicitrAGgas tIrthavAn auSadhAnvitaH 26 merur mahendro malayaH zvetaz ca rajatA citaH zRGgavAn mandaro nIlo niSadho darduras tathA 27 citrakUTo 'JjanAbhaz ca parvato gandhamAdanaH puNyaH somagiriz caiva tathaivAnye mahIdharAH dizaz ca vidizaz caiva kSitiH sarve mahIruhAH 28 vizve devA nabhaz caiva nakSatrANi grahAs tathA pAntu vaH satataM devAH kIrtitAkIrtitA mayA 29 kIrtayAno naro hy etAn mucyate sarvakilbiSaiH stuvaMz ca pratinandaMz ca mucyate sarvato bhayAt sarvasaMkarapApebhyo devatA stavanandakaH 30 devatAn antaraM viprAMs tapaHsiddhAMs tapo 'dhikAn kIrtitAn kIrtayiSyAmi sarvapApapramocanAn 31 yavakrIto 'tha raibhyaz ca kakSIvAn auzijas tathA bhRgvaGgirAs tathA kaNvo medhAtithir atha prabhuH barhI ca guNasaMpannaH prAcIM dizam upAzritAH 32 bhadrAM dizaM mahAbhAgA ulmucuH pramucus tathA mumucuz ca mahAbhAgaH svasty Atreyaz ca vIryavAn 33 mitrA varuNayoH putras tathAgastyaH pratApavAn dRDhAyuz cordhvabAhuz ca vizrutAv RSisattamau 34 pazcimAM dizam Azritya ya edhante nibodha tAn uSadguH saha sodaryaiH parivyAdhaz ca vIryavAn 35 RSir dIrghatamAz caiva gautamaH kazyapas tathA ekataz ca dvitaz caiva tritaz caiva maharSayaH atreH putraz ca dharmAtmA tathA sArasvataH prabhuH 36 uttarAM dizam Azritya ya edhante nibodha tAn atrir vasiSThaH zaktiz ca pArAzaryaz ca vIryavAn 37 vizvAmitro bharadvAjo jamadagnis tathaiva ca RcIka pautro rAmaz ca RSir auddAlakis tathA 38 zvetaketuH kohalaz ca vipulo devalas tathA deva zarmA ca dhaumyaz ca hastikAzyapa eva ca 39 lomazo nAciketaz ca lomaharSaNa eva ca RSir ugrazravAz caiva bhArgavaz cyavanas tathA 40 eSa vai samavAyas te RSideva samanvitaH AdyaH prakIrtito rAjan sarvapApapramocanaH 41 nRgo yayAtir nahuSo yaduH pUruz ca vIryavAn dhundhumAro dilIpaz ca sagaraz ca pratApavAn 42 kRzAzvo yauvanAzvaz ca citrAzvaH satyavAMs tathA duHSanto bharataz caiva cakravartI mahAyazAH 43 yavano janakaz caiva tathA dRDharatho nRpaH raghur naravaraz caiva tathA dazaratho nRpaH 44 rAmo rAkSasahA vIraH zazabindur bhagIrathaH harizcandro maruttaz ca jahnur jAhnavi sevitA 45 mahodayo hy alarkaz ca ailaz caiva narAdhipaH karaMdhamo narazreSThaH kadhmoraz ca narAdhipaH 46 dakSo 'mbarISaH kukuro ravataz ca mahAyazAH mucukundaz ca rAjarSir mitra bhAnuH priyaM karaH 47 trasadasyus tathA rAjA zveto rAjarSisattamaH mahAbhiSaz ca vikhyAto nimi rAjas tathASTakaH 48 AyuH kSupaz ca rAjarSiH kakSeyuz ca narAdhipaH zibir auzInaraz caiva gayaz caiva narAdhipaH 49 pratardano divodAsaH saudAsaH kosalezvaraH ailo nalaz ca rAjarSir manuz caiva prajApatiH 50 havidhraz ca pRSadhraz ca pratIpaH zaMtanus tathA kakSasenaz ca rAjarSir ye cAnye nAnukIrtitAH 51 mA vighnaM mA ca me pApaM mA ca me paripanthinaH dhruvo jayo me nityaM syAt paratra ca parA gatiH | | 1 [v] tUSNIMbhUte tadA bhISme paTe citram ivArpitam muhUrtam iva ca dhyAtvA vyAsaH satyavatI sutaH nRpaM zayAnaM gAGgeyam idam Aha vacas tadA 2 rAjan prakRtim ApannaH kururAjo yudhiSThiraH sahito bhrAtRbhiH sarvaiH pArthivaiz cAnuyAyibhiH 3 upAste tvAM naravyAghra saha kRSNena dhImatA tam imaM purayAnAya tvam anujJAtum arhasi 4 evam ukto bhagavatA vyAsena pRthivIpatiH yudhiSThiraM sahAmAtyam anujajJe nadI sutaH 5 uvAca cainaM madhuraM tataH zAMtanavo nRpaH pravizasva puraM rAjan vyetu te mAnaso jvaraH 6 yajasva vividhair yajJair bahv annaiH svAptadakSiNaiH yayAtir iva rAjendra zraddA damapuraHsaraH 7 kSatradharmarataH pArtha pitRRn devAMz ca tarpaya zreyasA yokSyase caiva vyetu te mAnaso jvaraH 8 raJjayasva prajAH sarvAH prakRtIH parisAntvaya suhRdaH phalasatkArair abhyarcaya yathArhataH 9 anu tvAM tAta jIvantu mitrANi suhRdas tathA caityasthAne sthitaM vRkSaM phalavantam iva dvijAH 10 AgantavyaM ca bhavatA samaye mama pArthiva vinivRtte dinakare pravRtte cottarAyaNe 11 tathety uktvA tu kaunteyaH so 'bhivAdya pitAmaham prayayau saparIvAro nagaraM nAgasAhvayam 12 dhRtarASTraM puraskRtya gAndhArIM ca pativratAm saha tair RSibhiH sarvair bhrAtRbhiH kezavena ca 13 paurajAnapadaiz caiva mantrivRddhaiz ca pArthivaH praviveza kuruzreSTha puraM vAraNasAhvayam | | 1 [v] tataH kuntIsuto rAjA paurajAnapadaM janam pUjayitvA yathAnyAyam anujajJe gRhAn prati 2 sAntvayAm Asa nArIz ca hatavIrA hatezvarAH vipulai rathadAnaiz ca tadA pANDusuto nRpaH 3 so 'bhiSikto mahAprAjJaH prApya rAjyaM yudhiSThiraH avasthApya narazreSThaH sarvAH svaprakRtIs tadA 4 dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaz ca sarvazaH pratigRhyAziSo mukhyAs tadA dharmabhRtAM varaH 5 uSitvA zarvarIH zrImAn paJcAzan nagarottame samayaM kauravAgryasya sasmAra puruSarSabhaH 6 sa niryayau gajapurAd yAjakaiH parivAritaH dRSTvA nivRttam AdityaM pravRttaM cottarAyaNam 7 ghRtaM mAlyaM ca gandhAMz ca kSaumANi ca yudhiSThiraH candanAgarumukhyAni tathA kAlAgarUNi ca 8 prasthApya pUrvaM kaunteyo bhISma saMsAdhanAya vai mAlyAni ca mahArhANi ratnAni vividhAni ca 9 dhRtarASTraM puraskRtya gAndhArIM ca yazasvinIm mAtaraM ca pRthAM dhImAn bhrAtRRMz ca puruSarSabhaH 10 janArdanenAnugato vidureNa ca dhImatA yuyutsunA ca kauravyo yuyudhAnena cAbhibho 11 mahatA rAjabhogyena paribarheNa saMvRtaH stUyamAno mahArAja bhISmasyAgnIn anuvrajan 12 nizcakrAma purAt tasmAd yathA devapatis tathA AsasAda kurukSetre tataH zAMtanavaM nRpam 13 upAsyamAnaM vyAsena pArAzaryeNa dhImatA nAradena ca rAjarSe devalenAsitena ca 14 hataziSTair nRpaiz cAnyair nAnAdezasamAgataiH rakSibhiz ca mahAtmAnaM rakSyamANaM samantataH 15 zayAnaM vIrazayane dadarza nRpatis tataH tato rathAd avArohad bhrAtRbhiH sahadharmarAT 16 abhivAdyAtha kaunteyaH pitAmaham ariMdamam dvaipAyanAdIn viprAMz ca taiz ca pratyabhinanditaH 17 Rtvigbhir brahmakalpaiz ca bhrAtRbhiz ca sahAcyutaH AsAdya zaratalpastham RSibhiH parivAritam 18 abravId bharatazreSThaM dharmarAjo yudhiSThiraH bhrAtRbhiH saha kauravya zayAnaM nimnagA sutam 19 yudhiSThiro 'haM nRpate namas te jAhnavIsuta zRNoSi cen mahAbAho brUhi kiM karavANi te 20 prApto 'smi samaye rAjann agnIn AdAya te vibho AcAryA brAhmaNAz caiva Rtvijo bhrAtaraz ca me 21 putraz ca te mahAtejA dhRtarASTro janezvaraH upasthitaH sahAmAtyo vAsudevaz ca vIryavAn 22 hataziSTAz ca rAjAnaH sarve ca kurujAGgalAH tAn pazya kuruzArdUla samunmIlaya locane 23 yac ceha kiM cit kartavyaM tat sarvaM prApitaM mayA yathoktaM bhavatA kAle sarvam eva ca tat kRtam 24 evam uktas tu gAGgeyaH kuntIputreNa dhImatA dadarza bhAratAn sarvAn sthitAn saMparivArya tam 25 tataz cala valir bhISmaH pragRhya vipulaM bhujam oghameghasvano vAgmI kAle vacanam abravIt 26 diSTyA prApto 'si kaunteya sahAmAtyo yudhiSThira parivRtto hi bhagavAn sahasrAMzur divAkaraH 27 aSTa paJcAzataM rAtryaH zayAnasyAdya me gatAH zareSu nizitAgreSu yathA varSazataM tathA 28 mAgho 'yaM samanuprApto mAsaH puNyo yudhiSThira tribhAgazeSaH pakSo 'yaM zuklo bhavitum arhati 29 evam uktvA tu gAGgeyo dharmaputraM yudhiSThiram dhRtarASTram athAmantrya kAle vacanam abravIt 30 rAjan viditadharmo 'si sunirNItArtha saMzayaH bahuzrutA hi te viprA bahavaH paryupAsitAH 31 veda zAstrANi sarvANi dharmAMz ca manujezvara vedAMz ca caturaH sAGgAn nikhilenAvabudhyase 32 na zocitavyaM kauravya bhavitavyaM hi tat tathA zrutaM deva rahasyaM te kRSNadvaipAyanAd api 33 yathA pANDoH sutA rAjaMs tathaiva tava dharmataH tAn pAlaya sthito dharme guruzuzrUSaNe ratAn 34 dharmarAjo hi zuddhAtmA nideze sthAsyate tava AnRzaMsya paraM hy enaM jAnAmi guruvatsalam 35 tava putrA durAtmAnaH krodhalobha parAyaNAH IrSyAbhibhUtA durvRttAs tAn na zocitum arhasi 36 [v] etAvad uktvA vacanaM dhRtarASTraM manISiNam vAsudevaM mahAbAhum abhyabhASata kauravaH 37 bhagavan devadeveza surAsuranamaskRta trivikrama namas te 'stu zaGkhacakragadAdhara 38 anujAnIhi mAM kRSNa vaikuNTha puruSottama rakSyAz ca te pANDaveyA bhavAn hy eSAM parAyaNam 39 uktavAn asmi durbuddhiM mandaM duryodhanaM purA yataH kRSNas tato dharmo yato dharmas tato jayaH 40 vAsudevena tIrthena putra saMzAmya pANDavaiH saMdhAnasya paraH kAlas taveti ca punaH punaH 41 na ca me tad vaco mUDhaH kRtavAn sa sumandadhIH ghAtayitveha pRthivIM tataH sa nidhanaM gataH 42 tvAM ca jAnAmy ahaM vIra purANam RSisattamam nareNa sahitaM devaM badaryAM suciroSitam 43 tathA me nAradaH prAha vyAsaz ca sumahAtapAH naranArAyaNAv etau saMbhUtau manujeSv iti 44 [vA] AnujAnAmi bhISma tvAM vasUn Apnuhi pArthiva na te 'sti vRjinaM kiM cin mayA dRSTaM mahAdyute 45 pitRbhakto 'si rAjarSe mArkaNDeya ivAparaH tena mRtyus tava vaze sthito bhRtya ivAnataH 46 [v] evam uktas tu gAGgeyaH pANDavAn idam abravIt dhRtarASTra mukhAMz cApi sarvAn sasuhRdas tathA 47 prANAn utsraSTum icchAmi tan mAnujJAtum arhatha satye prayatitavyaM vaH satyaM hi paramaM balam 48 AnRzaMsya parair bhAvyaM sadaiva niyatAtmabhiH brahmaNyair dharmazIlaiz ca tapo nItyaiz ca bhArata 49 ity uktvA suhRdaH sarvAn saMpariSvajya caiva ha punar evAbravId dhImAn yudhiSThiram idaM vacaH 50 brAhmaNAz caiva te nityaM prAjJAz caiva vizeSataH AcAryA Rtvijaz caiva pUjanIyA narAdhipa | | 1 [v] evam uktvA kurUn sarvAn bhISmaH zAMtanavas tadA tUSNIM babhUva kauravyaH sa muhUrtam ariMdama 2 dhArayAm Asa cAtmAnaM dhAraNAsu yathAkramam tasyordhvam agaman prANAH saMniruddhA mahAtmanaH 3 idam Azcaryam AsIc ca madhye teSAM mahAtmanAm yad yan muJcati gAtrANAM sa zaMtanu sutas tadA tat tad vizalyaM bhavati yogayuktasya tasya vai 4 kSaNena prekSatAM teSAM vizalyaH so 'bhavat tadA taM dRSTvA vismitAH sarve vAsudeva purogamAH saha tair munibhiH sarvais tadA vyAsAdhibhir nRpa 5 saMniruddhas tu tenAtmA sarveSv AyataneSu vai jagAma bhittvA mUrdhAnaM divam abhyutpapAta ca 6 maholkena ca bhISmasya mUrdha dezAj janAdhipa niHsRtyAkAzam Avizya kSaNenAntar adhIyata 7 evaM sa nRpazArdUla nRpaH zAMtanavas tadA samayujyata lokaiH svair bharatAnAM kulodvahaH 8 tatas tv AdAya dArUNi gandhAMz ca vividhAn bahUn citAM cakrur mahAtmAnaH pANDavA viduras tathA yuyutsuz cApi kauravyaH prekSakAs tv itare 'bhavan 9 yudhiSThiras tu gAGgeyaM viduraz ca mahAmatiH chAdayAm Asatur ubhau kSaumair mAlyaiz ca kauravam 10 dhArayAm Asa tasyAtha yuyutsuz chatram uttamam cAmaravyajane zubhre bhImasenArjunAv ubhau uSNISe paryagRhNItAM mAdrIputrAv ubhau tadA 11 striyaH kaurava nAthasya bhISmaM kuru kulodbhavam tAlavRntAny upAdAya paryavIjan samantataH 12 tato 'sya vidhivac cakruH pitRmedhaM mahAtmanaH yAjakA juhuvuz cAgniM jaguH sAmAni sAmagAH 13 tataz candanakASThaiz ca tathA kAleyakair api kAlAgaruprabhRtibhir gandhaiz coccAvacais tathA 14 samavacchAdya gAGgeyaM prajvAlya ca hutAzanam apasavyam akurvanta dhRtarASTra mukhA nRpAH 15 saMskRtya ca kuruzreSThaM gAGgeyaM kurusattamAH jagmur bhAgIrathI tIram RSijuSTaM kurUdvahAH 16 anugamyamAnA vyAsena nAradenAsitena ca kRSNena bharata strIbhir ye ca paurAH samAgatAH 17 udakaM cakrire caiva gAGgeyasya mahAtmanaH vidhivat kSatriya zreSThAH sa ca sarvo janas tadA 18 tato bhAgIrathI devI tanayasyodake kRte utthAya salilAt tasmAd rudatI zokalAlasA 19 paridevayatI tatra kauravAn abhyabhASata nibodhata yathAvRttam ucyamAnaM mayAnaghAH 20 rAjavRttena saMpannaH prajJayAbhijanena ca satkartA kuruvRddhAnAM pitRbhakto dRDhavrataH 21 jAmadagnyena rAmeNa purA yo na parAjitaH divyair astrair mahAvIryaH sa hato 'dya zikhaNDinA 22 azmasAramayaM nUnaM hRdayaM mama pArthivAH apazyantyAH priyaM putraM yatra dIryati me 'dya vai 23 sametaM pArthivaM kSatraM kAzipuryAM svayaMvare vijityaika rathenAjau kanyAs tA yo jahAra ha 24 yasya nAsti bale tulyaH pRthivyAm api kaz cana hataM zikhaNDinA zrutvA yan na dIryati me manaH 25 jAmadagnyaH kurukSetre yudhi yena mahAtmanA pIDito nAtiyatnena nihataH sa zikhaNDinA 26 evaMvidhaM bahu tadA vilapantIM mahAnadIm AzvAsayAm Asa tadA sAmnA dAmodaro vibhuH 27 samAzvasihi bhadre tvaM mA zucaH zubhadarzane gataH sa paramAM siddhiM tava putro na saMzayaH 28 vasur eSa mahAtejAH zApadoSeNa zobhane manuSyatAm anuprApto nainaM zocitum arhasi 29 sa eSa kSatradharmeNa yudhyamAno raNAjire dhanaMjayena nihato naiSa nunnaH zikhaNDinA 30 bhISmaM hi kuruzArdUlam udyateSuM mahAraNe na zaktaH saMyuge hantuM sAkSAd api zatakratuH 31 svacchandena sutas tubhyaM gataH svargaM zubhAnane na zaktAH syur nihantuM hi raNe taM sarvadevatAH 32 tasmAn mA tvaM saricchreSThe zocasva kurunandanam vasUn eSa gato devi putras te vijvarA bhava 33 ity uktA sA tu kRSNena vyAsena ca sarid varA tyaktvA zokaM mahArAja svaM vAry avatatAra ha 34 satkRtya te tAM saritaM tataH kRSNa mukhA nRpAH anujJAtAs tayA sarve nyavartanta janAdhipAH |